|   PL  .  EN   |       

O czasopiśmie » Historia pisma


    Pismo naukowe „Architectus” jest wydawane od 1997 r. przez Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej. Pomysłodawcą periodyku – początkowo półrocznika – był dziekan Wydziału prof. Stanisław Medeksza, który w 1996 r. zaproponował prof. Ewie Łużynieckiej utworzenie czasopisma i objęcie funkcji redaktora naczelnego. Wówczas powołano także radę redakcyjną w składzie: prof. Zbigniew Bać, prof. Edmund Małachowicz, prof. Tadeusz Zipser i prof. Stanisław Medeksza. Wydawcą periodyku została Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, która opiekę redakcyjną nad pismem powierzyła dr Danucie Sowińskiej.
    Długo dyskutowanym zagadnieniem była sprawa tytułu. Wydawane wówczas periodyki naukowe najczęściej nazywano zeszytami naukowymi lub pracami naukowymi. Ambicją organizatorów naszego pisma było znalezienie nazwy własnej, krótkiej i nośnej, od razu informującej o zawartości merytorycznej. Oczywiste jest, że momentalnie pojawił się pomysł utworzenia tytułu od słowa architekt. Na początku sięgnięto po grecki odpowiednik – słowo architekton, ponieważ łacińskie określenie architectus kojarzyło się kolegom projektującym z nie zawsze lubianą historią architektury. Niestety, w chwili rejestracji okazało się, że kilka miesięcy wcześniej został utworzony periodyk o takiej nazwie. Wprawdzie wspomniane pismo nie wytrzymało próby czasu i po dwóch latach zniknęło z rynku, ale my pozostaliśmy już przy „Architectusie”.
    Blisko rok trwały szczegółowe uzgodnienia dotyczące charakteru pisma. Należało uwzględnić sugestie pracowników wydziału, które często bywały odmienne i nie zawsze dawały się pogodzić. Dzisiaj dla wielu postać i formuła pisma wydaje się oczywista, ale przed laty pomysły edytorskie dotyczące formatu czy koloru nie wszystkim kojarzyły się z powagą pisma naukowego.
    Twórcom „Architectusa” w poszukiwaniach konsensusu przyświecały idee, które znaleźć można w najstarszym traktacie architektonicznym De architectura libri decem autorstwa Marcusa Vitruviusa Pollio (Witruwiusza) żyjącego około 70 r. p.n.e. Podkreślał on: Wiedza architekta łączy w sobie wiele nauk i różnorodnych umiejętności […]. Wiedza ta rodzi się z praktyki i teorii […]. Jak bowiem wszędzie, tak przede wszystkim w architekturze istnieją dwa elementy: przedmiot, który jest określany, i jego określenie. Przedmiotem określanym jest rzecz, o której się mówi; tym, co go określa, jest wywód oparty na zasadach naukowych. Dlatego wydaje się, że w obu tych dziedzinach powinien być biegły ten, kto się poświęca zawodowi budowniczego […]. Powinien opanować sztukę pisania, być dobrym rysownikiem, znać geometrię, mieć dużo wiadomości historycznych. Powinien pilnie słuchać filozofów, znać muzykę; nie powinna mu być obca medycyna i orzeczenia prawnicze; powinien znać astronomię i prawa ciał niebieskich (Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, Warszawa 1956, s. 12).   
    Słowa te – naszym zdaniem – doskonale ilustrują wielorakość problemów, jakie powinny być przedstawiane w architektonicznym piśmie naukowym. Ale jak prezentować tak rozmaite zagadnienia? Po długiej dyskusji postanowiono poszczególne zeszyty tworzyć z tekstów o różnej zawartości merytorycznej. Od tej pory zamieszczano artykuły dotyczące zarówno teorii architektury współczesnej i historycznej, urbanistyki, kształtowania zieleni, estetyki, konstrukcji, konserwacji zabytków i rewitalizacji, ekologii itd. Publikowano także opracowania na temat realizowanych projektów architektonicznych, urbanistycznych oraz prezentacje poglądów filozoficznych związanych z odbiorem architektury. Przewidziano również miejsce na prezentacje sylwetek znanych postaci z życia akademickiego i zawodowego, a także nagrodzonych prac studenckich, których promotorami byli pracownicy naszej uczelni. Poruszane były także problemy dotyczące programów nauczania architektury i życia studenckiego.
    Jedną z początkowych decyzji podjętych w 1996 r. był dobór formatu pisma. Większość ówczesnych polskich pism naukowych operowała formatem B5, co wizualnie zwiększa objętość wydawnictwa, w istocie jednak nie pozwala na drukowanie rysunków nasyconych znakami i liniami. Należało połączyć specyfikę prac naszego wydziału i sposobu komunikacji architektów, których jednym z języków jest rysunek. Dlatego zdecydowano się na A4.
    Dwadzieścia lat temu inne było postrzeganie koloru w publikacjach. Graficzny wyraz prac naukowych drugiej połowy XX w. był w Polsce skromny, oparty na biało-czarnych ilustracjach i często mało czytelnych fotografiach. Ten obraz nauki – siermiężny i ascetyczny – na długo przetrwał. Jeszcze przez wiele lat słychać było opinie, że jeśli w piśmie są kolorowe fotografie, to nie jest ono naukowe. Nam, żywimy taką nadzieję, z sukcesem udało się wówczas połączyć naukowość z barwnym kształtem. Wizytówką pisma stała się okładka, która miała określony układ i format napisów, lecz za każdym razem jej forma graficzna była inna od poprzedniej. W wyniku przeprowadzonego w 1996 r. konkursu studenckiego wybrano projekt szaty graficznej autorstwa studentów IV roku – Artura Błaszczyka i Krzysztofa Faleńczyka. Do tej pory projektantem większości okładek jest A. Błaszczyk.
    Pierwszy okres wydawania pisma przypadał na lata 1997–2006. W tym czasie artykuły były publikowane w półrocznikach, w języku polskim i kończone zawsze streszczeniem w języku angielskim. Tłumaczenia powierzono Marzenie Łuczkiewicz. Liczba wszystkich artykułów rocznie wahała się od 16 do 30 i była umieszczana w działach: dziedzictwo, współczesność, zamierzenia, recenzje, nasi mistrzowie i prezentacje.
    W pracach redakcji brali udział wówczas doktorzy: Magdalena Baborska-Narożny (1999), Maria Starczewska (1999), Andrzej Legendziewicz (1999–2001) oraz Małgorzata Doroz (2003, 2004). Pierwsza zmiana w radzie redakcyjnej pisma dokonała się w 2000 r. W jej pracach już nie brał udziału prof. Zipser i prof. Medeksza, natomiast rozpoczęła działanie prof. Elżbieta Trocka-Leszczyńska i prof. Eugeniusz Bagiński. Od 2003 r. w skład rady weszli uczeni spoza Wrocławia: prof. Andrzej Tomaszewski i prof. Zygmunt Świechowski z Warszawy oraz prof. Józef Lenartowicz z Krakowa.
    W omawianym okresie pismo wydawane było wyłącznie w formie drukowanej w liczbie średnio 500 egzemplarzy. Udostępniano je w formie prenumeraty i sprzedawano w placówkach „Ruchu” na terenie całego kraju oraz we wrocławskiej księgarni „Tech”. Oficyna Wydawnicza PWr prowadziła także sprzedaż wysyłkową.

Il. 1. Zeszyty wydane w latach 1997–2006

Pierwsza zmiana w formule pisma nastąpiła w roku 2007. Zostało ono objęte patronatem przez Polską Akademię Nauk, Oddział we Wrocławiu oraz przez Polski Komitet Narodowy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków (Polish National Committee of the International Council on Monuments and Sites – ICOMOS) – sprawozdania z prac tych instytucji są cyklicznie zamieszczane na łamach pisma. W tym czasie także redaktor D. Sowińska przekazała swoje obowiązki Annie Miecznikowskiej.
    W roku 2008 rosnące zainteresowanie pismem, zwłaszcza naukowców spoza Polski, zmobilizowało redakcję do przeprowadzenia kolejnych zmian. Pierwszą z nich była decyzja o publikacji artykułów wyłącznie w języku angielskim. Kolejną zmianą było utworzenie formy on-line pisma i uruchomienie strony internetowej z dostępem do pełnych prac (link do archiwalnej strony: www.architectus.arch.pwr.wroc.pl). Nadal funkcjonowała postać papierowa pisma – nakład jednego półrocznika wynosił około 500 egzemplarzy.
    Do udziału w pracach rady redakcyjnej zaproszono naukowców z uczelni zagranicznych. Byli to: prof. Tore I. Brandstvein Haugen z Norwegii (Fakultet for architektur og billedkunst, Norges tekniks-naturvitenskapelige universitet, Trondheim), prof. Joaquim Braizinha z Portugalii (Universidade Lusíada de Lisbona) oraz prof. Vladimír Šlapeta z Czech (Fakulta architectury VUT, Brno). Dodatkowo w skład rady weszli wrocławscy architekci: dr hab. Jerzy Charytonowicz, dr hab. Małgorzata Chorowska, dr Ada Kwiatkowska oraz dr hab. Tomasz Ossowicz. Funkcję sekretarza redakcji powierzono dr Ewie Cisek, opracowaniem technicznym artykułów zajęła się dr Dorota Łuczewska.
    Na początku 2009 r. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego dokonało oceny polskich czasopism naukowych. Nasze pismo znalazło się w grupie pism z zakresu nauk technicznych. W wyniku oceny zeszytów z lat 2006–2008 pismo otrzymało 4 pkt. Ta punktacja została powtórzona w 2010, 2011 i 2012 r. Od 2012 r. czasopismo zaczęło być indeksowane w międzynarodowej bazie Index Copernicus (ICI Journal Master List). Wartość ewaluacyjna w tym roku (ICI value 2012) wyniosła 5,34 pkt.
    W roku 2013 nastąpiły kolejne zmiany postaci „Architectusa”. W związku ze wzrostem zainteresowania czasopismem wśród autorów i czytelników, zwiększono częstotliwość jego ukazywania się z dwóch do czterech numerów w ciągu roku. Od tej pory liczba wszystkich wydawanych artykułów wynosiła 36–40 rocznie. Wprowadzono zasadę publikowania prac w całości w języku polskim i angielskim lub innym języku kongresowym. 
Poszerzono też skład rady naukowej, do której weszli prof. Kateřina Charvátová z Czech (Katedra dějin a didaktiky dějepisu, Pedagogická fakulta, UK, Praga), Hugo Dworzak z Liechtensteinu (Institute of Architecture and Planning, Universität Liechtenstein, Vaduz), Nathalie Guillaumin-Pradignac z Francji (Conservateur des Antiquités et Objets d’art du département de la Charente), Bo Larson ze Szwecji (Lund University). W roku 2015 do rady dołączył prof. Robert Kunkel (Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej), prof. Aleksander Piwek (Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej) i prof. Janusz Rębielak (Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej).
    W związku ciągle rozwijającymi się technikami komputerowymi podstawową wersją pisma od 2013 r. jest forma on-line. W tym czasie wprowadzono pismo do kilku baz: bibliograficznej bazy danych rejestrujących artykuły i materiały konferencyjne opublikowane w polskich czasopismach o tematyce technicznej BazTech, bazy odpowiedzialnej za gromadzenie informacji o cytowaniach POL-Index, bazy CEJSH i Arianta. Jest ono także dostępne w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej – zbiorze cyfrowych wydawnictw publikowanych przez 22 uczelnie dolnośląskie.
    W tym czasie wprowadzono także zasadę wydawania numerów tematycznych. Architekturze cysterskiej był poświęcony numer 3(35)/2013. W 2014 r. idea projektowania zrównoważonego i tworzenia architektury proekologicznej stała się tematem zeszytu 2(38). W tym samym roku zagadnienia konstrukcyjne i inżynierskie zostały omówione w numerze 4(40). Architektura oraz urbanistyka XIX i XX w. była tematem artykułów w 2(42)/2015. Współczesne planowanie przestrzenne stało się przedmiotem rozważań w 3(47)/2016. Ocenie funkcjonowania budynków w Polsce i Wielkiej Brytanii był poświęcony 1(49)/2017, problemy związane z tożsamością miasta zostały omówione w 2(50)/2017, wpływ zaawansowanych strategii gier i technik symulacji komputerowych na projektowanie architektoniczne oraz na kształt przestrzeni zurbanizowanej w erze rewolucji informatycznej stał się osnową numeru 4(52)/2017, a sztuka patrzenia i rysowania znalazła swoje odzwierciedlenie w pracach opublikowanych w numerze 2(54)/2018.
    Zakres prac redakcji znacząco się powiększył w porównaniu z zakresem z początków wydawania pisma. Do obowiązków zespołu należy bowiem nie tylko zbieranie artykułów i kierowanie ich do recenzji, kontakty z autorami i korekty językowe, ale także systematyczne przygotowywanie materiałów do wielu baz danych, uzupełnianie wiedzy na temat zmieniających się zasad oceny, a także częściowa obsługa administracyjna.
    Przyrost obowiązków dobrze odzwierciedla liczba osób zaangażowanych w tworzenie pisma. Na początku z redakcją związanych było pięć osób, dzisiaj zespół liczy ich blisko dwadzieścia. Wśród nich jest dr Jerzy Sławski, redaktor statystyczny, arch. Joanna Furgalska redaktor języka francuskiego oraz redaktorzy tematyczni: prof. Wojciech Brzezowski (konserwacja zabytków), prof. Rafał Czerner (architektura średniowieczna), prof. Alina Drapella-Hermansdorfer (architektura zrównoważona), prof. Marzanna Jagiełło (historia ogrodów), prof. Krystyna Kirschke (architektura XIX i 1. poł. XX w.), prof. Robert Masztalski (urbanistyka), dr hab. Przemysław Nowakowski (architektura wnętrz), dr Magdalena Baborska-Narożny (architektura przemysłowa), dr Grażyna Hryncewicz-Lamber (etyka architektoniczna), dr Dorota Łuczewska (malarstwo) i dr Wawrzyniec Zipser (planowanie przestrzenne).

Il. 2. Okładka numeru jubileuszowego i medal z okazji 20-lecia pisma

    Trzonem redakcji jest jednak kilka osób, które spotkały się w 2016 r. podczas obchodów 20-lecia pisma. Od roku 1997 redaktorem naczelnym jest prof. Ewa Łużyniecka. Opiekunem z ramienia wydziału początkowo był prof. Stanisław Medeksza, później prof. Elżbieta Trocka-Leszczyńska, a od 2020 r. prof. Barbara Gronostajska.
    Redaktorem odpowiedzialnym za stronę edytorską i językową tekstów do 2006 r. była Danuta Sowińska. Obowiązki te przejęła Anna Miecznikowska, która w sposób istotny przyczynia się do podnoszenia poziomu pisma i sukcesywnego zwiększania jego punktacji.
    Od początku istnienia pisma w pracach uczestniczy Marzena Łuczkiewicz, tłumaczka i redaktorka języka angielskiego, która służy pomocą w rozwiązywaniu problemów językowych. Od wielu lat współpracuje z nami Bogusław Setkowicz – tłumacz języka angielskiego. Bardzo długo z redakcją był związany arch. Artur Błaszczyk, który – jak wspomniano – jako student naszego wydziału wygrał konkurs na projekt szaty graficznej pisma. Dobrym duchem świata recenzji jest dr Ewa Cisek, która pełni funkcję sekretarza redakcji oraz jest redaktorem tematycznym odpowiedzialnym za poziom merytoryczny prac z zakresu współczesnej architektury mieszkaniowej. Twórcą i operatorem naszej strony internetowej jest arch. Łukasz Netczuk, wykazujący się wielką kulturą osobistą i profesjonalizmem. Funkcję redaktora technicznego pełni Agnieszka Orłowska – dzięki jej fachowości i zaangażowaniu jest możliwe terminowe ukazywanie się pisma.
    Prowadzone od dwudziestu trzech lat prace redakcyjne były nie tylko zmaganiem się z terminami i zawartością merytoryczną „Architectusa”. Stanowiły również znakomitą lekcję tego, że dobrze pisać to znaczy czynić myśl widzialną, jak twierdził Ambrose Bierce, amerykański pisarz przełomu XIX i XX w. Prace te stały się także pretekstem do wymiany poglądów na wszelkie tematy, doprowadziły do zawiązania się wielu przyjaźni i nauczyły nas, jak przeobrażać pismo.
    Efektem tych zmian była korzystniejsza ocena „Architectusa” wyrażająca się między innymi następującą liczbą punktów przyznaną przez MNiSW w latach: 2013: 5, 2014: 5, 2015: 9, 2016: 9, 2018: 20 pkt. Zwiększyła się także punktacja w bazie Index Copernicus – przedstawia się w sposób następujący: 2013: 6,31, 2014: 68,41, 2015: 74,15, 2016: 88,84, 2017: 94,00, 2018: 94,58.
    Od bez mała ćwierć wieku cały zespół dokłada wszelkich starań, aby czasopismo wciąż się rozwijało. Przez ostatnie dwa lata z sukcesem kontynuowaliśmy wydawanie zeszytów tematycznych. W 2019 r. powstał numer poświęcony badaniom i adaptacjom budowli obronnych [1(57)] oraz zeszyt ukazujący styk architektury i sztuki widziany oczami autorów polskich, hiszpańskich i ukraińskich [3(59)].
    Redakcja czyni także starania, by zwiększyć różnorodność merytoryczną pisma oraz zainteresować autorów i czytelników spoza Polski. Przejawem tej tendencji były dwa pierwsze numery 2020 r. W zeszycie 1(61), omawiającym architekturę przemysłową, ukazały się artykuły autorów z Australii, Belgii, Francji, Portugalii i Szkocji. Numer 2(62) w całości został poświęcony El Fuerte de Samaipata, jednemu z najważniejszych pomników osadnictwa prekolumbijskiego współczesnej Boliwii, obiektowi będącemu punktem zainteresowania czytelników z bardzo wielu stron świata. Zeszyt ten jest więc adresowany do międzynarodowej społeczności badaczy zajmujących się zarówno szeroko rozumianymi studiami nad kulturami prekolumbijskimi, jak i wąską tematyką prekolumbijskiej sztuki naskalnej.
    Pod koniec 2020 r. rosnące zainteresowanie pismem czytelników zagranicznych spowodowało, że podjęto decyzję o publikacji tekstów artykułów w języku angielskim i uzupełnianiem ich streszczeniami w języku polskim.

Il. 3. Ewa Łużyniecka i ElżbietaTrocka-Leszczyńska

Il. 4. Danuta Sowińska i Anna Miecznikowska

Il. 5. Marzena Łuczkiewicz i Ewa Cisek

Il. 6. Łukasz Netczuk i Agnieszka Orłowska