Big Stuff – ochrona dużych obiektów przemysłowych, części naszego dziedzictwa materialnego

Alison Wain

doi:10.37190/arc200101

Streszczenie

Niniejszy numer kwartalnika „Architectus” w przeważającej części jest skoncentrowany na szczególnych wyzwaniach związanych z ochroną i zabezpieczeniem dużych obiektów technologicznych jako dziedzictwa przemysłowego.

Wielkie obiekty techniczne można ogólnie opisać jako takie, które są zbyt duże, aby mogły zmieścić się w gablotach, zbyt ciężkie, aby można je było łatwo ustawić na podłogach muzeów, składające się z wielu oddzielnych elementów i prowokujące trudne pytania odnośnie do tego, czy mogą lub powinny być przenoszone, czy też powinny być częścią stałych ekspozycji. Największe z tych dużych maszyn nierzadko są na pograniczu zabytku ruchomego lub nieruchomości. Na przykład wielki piec hutniczy jest funkcjonalnym urządzeniem, ale jest także budowlą samą w sobie i wywołuje pytanie, czy do jego ochrony bądź zachowania należy zastosować standardy architektoniczne czy raczej inżynierskie. Inne duże maszyny, które przekraczają granicę między maszyną a budynkiem, obejmują infrastrukturę transportową, np. statki, pociągi i samoloty. Wiele dużych maszyn to przykłady sprzętu naukowego lub wojskowego, natomiast maszyny takie jak samochody, tramwaje, pralki i duże komputery mają bardziej miejski charakter.

Podobnie jak budynki, duże maszyny stają się ikonami w życiu społecznym – w rzeczywistości ich rozmiary sprawiają, że często są miejscami do życia lub pracy, a z czasem stają się symbolami tożsamości społeczności i regionu. Dlatego też ich przejście od produkcji do dziedzictwa jest szczególnie ważne, gdy branże się zmieniają i przenoszą, a lokalne społeczności muszą zdecydować, czy zmieniać się razem z nimi.

Podgląd pełnego artykułu jest możliwy wyłącznie na większych ekranach.

Pełny artykuł

2020

1(61)

DOI: 10.37190/arc200101

This issue of “Architectus” focuses on the particu-

lar challenges of preserving and interpreting “big stu”

– large technology objects and the industrial built heritage

with which they are often associated.

Large technology objects can broadly be described as

those are too big to t in showcases, too heavy to be easi-

ly moved over museum oors (or even roadways), which

have many separate parts and which bring up awkward

questions of whether they can or should be operated, or

should just be preserved as static displays. The largest of

these big machines frequently cross the boundaries be-

tween machines and built heritage. A blast furnace, for in-

stance, is a functional machine, but it is also a building in

its own right, and raises the question of whether to apply

an architectural or an engineering lens to its preservation

and interpretation. Other large machines that cross the line

between machine and building are transport infrastructure

such as ships, trains and aircraft. Many large machines

are examples of scientic or military hardware, while ma-

chines such as cars, trams, washing machines and large

computers have a more domestic or urban context.

Like buildings, large machines become icons in peo-

ple’s lives – in fact their size means that they are often

habitats for people to live and work in and in time become

symbols of community and regional identity. This makes

their transition from service to heritage particularly im-

portant when industries change and move and local com-

munities have to make the decision to either move with

Alison Wain*

Big Stuff – preserving large machinery

as part of our built environment

Big Stuff – ochrona dużych obiektów przemysłowych,

części naszego dziedzictwa materialnego

* ORCID: 0000-0003-3258-1068. University of Canberra, Univer-

sity Drive, Bruce, ACT 2601, Australia.

Niniejszy numer kwartalnika „Architectus” w przewa -

ża jącej części jest skoncentrowany na szczególnych wy-

zwa

niach związanych z ochroną i zabezpieczeniem du-

żych obiektów technologicznych jako dziedzictwa prze -

mysłowego.

Wielkie obiekty techniczne można ogólnie opisać jako

takie, które są zbyt duże, aby mogły zmieścić się w ga-

blotach, zbyt ciężkie, aby można je było łatwo ustawić

na podłogach muzeów, składające się z wielu oddzielnych

elementów i prowokujące trudne pytania, odnośnie do

tego, czy mogą lub powinny być przenoszone, czy też po-

winny być częścią stałych ekspozycji. Największe z tych

dużych maszyn nierzadko są na pograniczu zabytku ru-

chomego lub nieruchomości. Na przykład wielki piec

hutniczy jest funkcjonalnym urządzeniem, ale jest także

budowlą samą w sobie i wywołuje pytanie, czy do jego

ochrony bądź zachowania należy zastosować standardy

architektoniczne czy raczej inżynierskie. Inne duże ma-

szyny, które przekraczają granicę między maszyną a bu-

dynkiem, obejmują infrastrukturę transportową, np. stat-

ki, pociągi i samoloty. Wiele dużych maszyn to przykłady

sprzętu naukowego lub wojskowego, natomiast maszyny

takie jak samochody, tramwaje, pralki i duże komputery

mają bardziej miejski charakter.

Podobnie jak budynki, duże maszyny stają się ikona-

mi w życiu społecznym – w rzeczywistości ich rozmia-

ry sprawiają, że często są miejscami do życia lub pracy,

a z czasem stają się symbolami tożsamości społeczności

i regionu. Dlatego też ich przejście od produkcji do dzie-

dzictwa jest szczególnie ważne, gdy branże się zmieniają

i przenoszą, a lokalne społeczności muszą podjąć decyzję,

4 Alison Wain

them or to change and evolve in place. It is often the very

solid and visible technological giants of yesteryear that

provide the anchoring points that allow communities to

grow again, becoming touchstones for community pride

and resilience. Through these objects communities can

say “We have built amazing things in our past, and we

will build more amazing things in our future”.

Large machines have problems directly related to their

size, which smaller objects do not suer from. Their size

makes them dangerous, both to themselves and to people:

if parts fall o (as they are being moved or maintained, or

alternatively if they are NOT maintained) or they malfunc-

tion while operating, or they contain copious amounts of

hazardous materials, these problems are magnied by the

damage they can cause, the money required to put things

right and the potential for negative media attention. Even

getting the preservation and maintenance right so that the

whole process goes really well generally costs a LOT of

money. On the other hand, the size and impressiveness of

these objects makes them beacons that have the pulling

power to draw communities together, to attract sponsors,

and to generate media attention of the best kind, driving

regeneration by showcasing the history, heritage and resil-

ience of communities.

The ten papers in this volume of “Architectus” discuss

the future of large scale industrial heritage in the face of

a rapidly changing environment, where social relations,

architectural and urban design, landscape environments,

transport and spatial functions are all being transformed,

and where climate change adds another unknown to the

preservation of machinery and the historic buildings that

house it.

Marie Grima’s paper on the Tod Head Lighthouse lan-

tern provides an illuminating discussion of the workings

of historic lighthouse lanterns, and the way that their iden-

tity and place within a network of beacons is embedded in

and communicated through their lens structures. She dis-

cusses the technological upgrades that have transformed

lighthouse technology, and in some places made it redun-

dant, resulting in decommissioning and either the equip-

ment being destroyed or, in more fortunate circumstances,

being accessioned into museum collections. She then de-

scribes in detail the process of researching, cleaning and

reassembling the Tod Head lantern for display at National

Museums Scotland.

Graça Filipe’s paper describes the conversion of an en-

tire industrial complex from a commercially active facility

to a heritage site – an Ecomuseum. The conversion of the

Vale de Milhaços Gunpowder Factory in Seixal in Portu-

gal was achieved in close collaboration with the manage-

ment and workers at the site, an approach that has allowed

much of the machinery to be maintained in an operational

condition, with former workers maintaining an active role

in running the machinery and interpreting it for visitors.

Filipe outlines the practical, legal and administrative pro-

cesses required to gain permission to keep the machinery

working in the new historic context, and the importance

of initiating ongoing partnerships with universities and re-

searchers to deepen understanding of the material, social

and historical aspects of the complex.

czy podążyć za unowocześnianą technologią, czy dokonać

zmiany bądź ewolucji na miejscu. Często maszyny takie to

bardzo istotni, widoczni giganci technologii z przeszłości,

stanowiący swoiste punkty zaczepienia, które pozwalają

społecznościom ponownie się rozwijać, stając się dla tych

ostatnich podstawą dumy i dalszej aktywności. Dzięki tym

obiektom społeczności mogą powiedzieć: „Zbudowaliśmy

niesamowite rzeczy w naszej przeszłości i zbudujemy

więcej niesamowitych rzeczy w naszej przyszłości”.

Duże maszyny wywołują, wynikające bezpośrednio

z ich rozmiarów, problemy niespotykane przy obiektach

mniejszych. Ich rozmiar czyni je niebezpiecznymi, za-

równo dla nich samych, jak i dla ludzi: jeśli jakaś ich część

odpadnie (podczas przenoszenia i konserwacji albo jeśli

NIE są konserwowane) lub działają nieprawidłowo pod-

czas pracy czy zawierają duże ilości materiałów niebez-

piecznych, problemy są dodatkowo powiększane przez

szkody, które mogą powodować, dużą ilość nakładów nan-

sowych potrzebnych na naprawy, a także potencjalną nie-

przychylną uwagę mediów. Nawet samo prawidłowe

utrzy

manie i konserwacja zachowanych obiektów dużo

kosztuje. Jednocześnie rozmiar i imponujący charakter

tych obiektów sprawiają, że są to pewne charakterystycz-

ne wizytówki, które skupiają społeczność, przyciągają

uwagę sponsorów i zwracają uwagę mediów, stymulując

rewitalizację poprzez pokazanie historii, dziedzictwa ak-

tywnych społeczności.

Artykuły w tym wydaniu „Architectusa” są poświęco-

ne przyszłości dziedzictwa przemysłowego o dużej skali

w obliczu szybko ewoluującego środowiska, w którym

zmieniają się relacje społeczne, projektowanie architek-

toniczne i urbanistyczne, krajobraz, transport i funkcje

przestrzenne oraz gdzie zmiana klimatu dodaje kolejną

niewiadomą w procesie ochrony tych urządzeń i zabytko-

wych budynków.

Praca Marie Grimy na temat latarni morskiej Tod Head

stanowi instruktywną dyskusję na temat funkcjonowania

historycznych obiektów tego typu oraz sposobu, w jaki ich

tożsamość i miejsce w sieci latarń są osadzone. Autorka

omawia modernizacje technologiczne, które przekształci-

ły technologię latarni morskich, a w niektórych miejscach

spowodowały, że stały się one zbędne, co przyczyniło

się do wycofania z eksploatacji i zniszczenia sprzętu lub

– w bardziej szczęśliwych okolicznościach – włączenia

go do zbiorów muzealnych. Następnie szczegółowo opi-

suje proces badania, czyszczenia i ponownego montażu

latarni Tod Head na wystawie w Muzeum Narodowym

Szkocji (National Museums Scotland).

W swoim artykule Graça Filipe opisuje przekształce-

nie całego kompleksu z czynnego obiektu przemysłowego

w miejsce dziedzictwa – eko-muzeum. Przebudowę fa-

bryki prochu Vale de Milhaços w Seixal w Portugalii wy-

konano w ścisłej współpracy z kierownictwem i pracow-

kami zakładu, co pozwoliło na utrzymanie dużej części

maszyn w stanie operacyjnym, a byli pracownicy odgrywa-

ją aktywną rolę w obsłudze urządzeń i prezentowaniu ich

odwiedzającym. Autorka przedstawia praktyczne, prawne

i administracyjne procesy wymagane do uzyskania pozwo-

lenia na utrzymanie w ruchu maszyn w nowym kontek-

ście

historycznym, a także znaczenie nawiązania ciągłej

 BigStu–preservinglargemachinery / BigStuff–ochronadużychobiektówprzemysłowych 5

Ellie Swinbank’s paper also discusses the acquisition

of heritage machinery elements at the point of decommis-

sioning of industrial facilities. Her case study relates to

the collection of material from the Murchison Oil Plat-

form during the closing down of production in the North

Sea oil and gas industry. As with the Gunpowder Factory

described in Filipe’s paper, it was vital to work closely

with the owners and operators of the platform, Canadian

Natural Resources International (UK), Ltd., to achieve

a successful result. This approach was facilitated by the

artist Sue Jane Taylor, who already had an established rela-

tionship with the owners, having spent more than 30 years

recording the people and technologies of the oil and gas

industry. A platform such as Murchison can be seen sev-

eral ways; it is eectively an articial island, a complex

machine and a small city and everything about it is big,

remote and dangerous. In view of these challenges Na-

tional Museums Scotland chose to acquire just the are

tip from the platform, a “small” component of a little over

four metres tall and a little under one ton that has never-

theless challenged the oorloadings and access ways of

their museum building.

Neil Myers’ paper addresses the role of personal con-

nection and understanding of signicance in the preserva-

tion of large machinery objects. Describing the Australian

heritage context, he notes that old machines, particularly

engines and farm machinery, can be attractive purchases

for rich overseas buyers, who often convert the machines

into “fantasy” vehicles. Stripped of their local connec-

tions, historic features and paint schemes, they are recon-

gured according to the imaginations of their new owners.

He discusses the need for legislative reform to make it

possible to list and protect an historic machine in a similar

way to listing and protecting an historic building, based

on assessments of the machine’s signicance and connec-

tions to local communities. He also discusses the need for

volunteer organisations working with large machinery

to re-examine what they need to do to achieve long term

sustainability, in terms of skills required (which are not

just, or even mostly, “hard” mechanical skills), attracting

more diverse recruits, and working with funding bodies to

design structures that enhance rather than fragment long

term projects.

Pieter Neirinckx and Marc Pinte write about the inte-

gration of large machinery heritage into the urban fab-

ric and social life of new developments in the former

cen tury industrial belt and old harbor area of Ghent.

Dock cranes of various types and eras have been used as

focal points in the regenerated landscape, providing

a physical, visual reference to the original identity of the

area, and generating social interaction in the new areas by

acting as conversation and meeting points. Some of the

cranes worked in the harbor area of Ghent during their

service lives, while others have been acquired to provide

examples of cranes of dierent types and from dierent

periods. The assemblage can thus be seen as a thematical-

ly coherent outdoor display of a type of technology that is

highly relevant to its dockside location.

Mateusz Grabowski’s and Bartosz M. Walczak’s paper

looks at the challenges of adapting old power generation

współpracy z uniwersytetami i badaczami w celu lepszego

zrozumienia materialnych, społecznych i historycznych

uwarunkowań istnienia kompleksu.

Artykuł Ellie Swinbank także omawia przejęcie za-

bytkowych elementów maszyn w momencie likwidacji

obiektów przemysłowych. Jej studium przypadku dotyczy

zbierania materiału z platformy naftowej Murchison pod-

czas zamykania produkcji w przemyśle naftowym i gazo-

wym na Morzu Północnym. Podobnie jak w przypadku

fabryki prochu opisanej w artykule Filipe, aby osiągnąć

sukces, bardzo ważna była ścisła współpraca z właści-

cielami i operatorami platformy, Canadian Natural Re-

sources International (UK), Ltd. Takie podejście ułatwiła

artystka Sue Jane Taylor, która miała już ustalone relacje

z właścicielami, ponad 30 lat rejestrując ludzi i techno-

logie przemysłu naftowego i gazowego. Platformę taką

jak Murchison można postrzegać na kilka sposobów;

w rzeczywistości jest to sztuczna wyspa, złożona ma-

szyna i małe miasto, a wszystko w niej jest duże, odległe

i niebezpieczne. W związku z tymi wyzwaniami National

Museums Scotland zdecydowało się nabyć tylko końców-

kę pochodni z platformy – „mały” element o wysokości

nieco ponad czterech metrów i ważący nieco poniżej jed-

nej tony – która i tak stanowiła wyzwanie dla obciążeń

stropu i dla dróg dostępu do budynku muzealnego.

Artykuł Neila Myersa dotyczy roli osobistego zaan-

gażowania i zrozumienia jego znaczenia w ochronie du-

żych maszyn i pojazdów. Opisując kontekst dziedzictwa

australijskiego, zauważa on, że stare maszyny, zwłaszcza

silniki i maszyny rolnicze, mogą być atrakcyjnym towa-

rem dla bogatych zagranicznych nabywców, którzy często

przekształcają te maszyny w pojazdy typu „fantasy”. Po-

zbawione lokalnych powiązań, historycznych elementów

i schematów malarskich są one ponownie kongurowane

zgodnie z wyobrażeniami ich nowych właścicieli. Autor

omawia potrzebę reformy legislacyjnej, aby umożliwić

spisanie i ochronę zabytkowych maszyn w sposób podob-

ny do spisania i ochrony zabytkowych budynków, w opar-

ciu o oceny znaczenia maszyny i powiązań z lokalnymi

społecznościami. Omawia także konieczność ponownego

przeanalizowania przez organizacje wolontariuszy pra-

cujące z dużymi maszynami tego, co muszą one zrobić,

aby osiągnąć długoterminową stabilność w pozyskiwaniu

wymaganych umiejętności do pracy i obsługi zabytko-

wych urządzeń, przyciągając różnorodnych fachowców

i współpracując z organami nansującymi w celu zapro-

jektowania struktur, które bardziej wzmocnią długotermi-

nowe projekty zachowania dziedzictwa.

Pieter Neirinckx i Marc Pinte piszą o integracji dużych

obiektów techniki z tkanką miejską i życiem społecznym

nowej zabudowy na terenach po byłym XIX-wiecznym

pasie przemysłowym i obszarze portowym w Gandawie.

Żurawie i dźwigi dokowe różnych typów i epok zostały

wykorzystane jako punkty centralne w zregenerowanym

krajobrazie, zapewniając zyczne i wizualne odniesienie

do pierwotnej tożsamości obszaru i generując interakcję

społeczną w nowych obszarach jako miejsca spotkań. Nie-

które żurawie pracowały w porcie w Gandawie podczas

swojej eksploatacji, a inne zostały pozyskane w celu do-

starczenia przykładów żurawi różnych typów i z różnych

6 Alison Wain

facilities to modern uses as part of the redevelopment of

derelict urban areas. He points out that the functional ma-

chinery is so intimately integrated into the architecture of

the power stations that it forms part of the structural de-

sign of the buildings. Unlike some other industrial facili-

ties, where old machinery is often removed and sold o,

or repositioned as purely decorative features, the function-

al elements of these power stations wind under and around

the building structures and up through the levels and ac-

cess ways, both supporting them and relying on them. In

addition, after decommissioning, the large areas of land

around these facilities that were once used for storage and

movement of materials, become empty wastelands that

promote urban neglect and degeneration. Redeveloping

these areas, and helping people to re-evaluate them as im-

portant local heritage, requires very creative thinking and

large investments of money.

The paper by Aleksandra Kozaczek and her colleagues

Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka

and Agniesz-

ka Nowicka takes an in-depth look at the architecture and

possibilities of three very dierent railway buildings, from

the larger buildings associated with central town and junc-

tion stations to a smaller building of almost domestic pro-

porations that serviced a minor line. Following historical

analysis and physical modeling to study the architectural

styles of these buildings, the authors explore options for

adaptive re-use by drawing comparisons with imaginative

re-use projects in railway buildings of similar size and

levels of preservation in Germany, the United Kingdom

and Switzerland.

Piotr Gerber expands on the loss of community iden-

tity and historical knowledge that occurs when industrial

heritage is demolished and removed, and even when it is

redeveloped for new purposes without acknowledgement

of its past. Even where the buildings are retained and

adapted, the historic equipment inside is rarely kept or in-

terpreted. Gerber outlines processes for documenting and

analyzing these historic industrial sites to underpin a rich-

er approach to preserving and interpreting them, both by

preserving physical material and by aiming to understand

how they changed over time in response to key techno-

logical developments. Finally he describes some of these

approaches in practice in projects carried out by the Foun-

dation for the Protection of Silesian Industrial Heritage.

Agnieszka Gryglewska turns her attention to the lived

experience of industrial workers in early 20

century Po-

land with her examination of housing associations and

co-operatives in Wrocław. These associations focused on

the benet of workers and their families rather than prots

for rich business people and corporations, and they reect

an emerging concern for civil and humanitarian rights,

and encouraged a spirit of self-help and autonomy. Gry-

glewska describes the architectural features of a selection

of dwellings constructed by these associations, including

the modern amenities and decorative elements provided

within many of them, and the provision made for pleasant

and health-promoting outdoor spaces.

Finally, Jakub Lewicki discusses the scope of the con-

servation works carried out in recent years in the region of

Mazovia. In particular Lewicki discusses the preservation

okresów. Zespół można zatem postrzegać jako spójną

tematycznie wystawę technologiczną na wolnym powie-

trzu, której lokalizacja w dokach jest bardzo istotna.

Artykuł Mateusza Grabowskiego i Bartosza M. Wal-

czaka analizuje wyzwania związane z adaptacją starych

obiektów produkcji energii elektrycznej do nowocze-

snych zastosowań w ramach przebudowy opuszczonych

obszarów miejskich. Wskazuje, że funkcjonujące w elek-

trowniach urządzenia są tak ściśle zintegrowane z jej

architekturą, że stanowią część projektu konstrukcyjne-

go budynków. W przeciwieństwie do niektórych innych

obiektów przemysłowych, w których stare maszyny są

często usuwane i sprzedawane lub zmieniane jako ele-

menty czysto dekoracyjne, elementy funkcjonalne tych

elektrowni meandrują pod konstrukcjami budynków i wo-

kół nich oraz w górę, poprzez poziomy i drogi dostępu,

zarówno je wspierając, jak i opierając się na nich. Ponad-

to po wycofaniu z eksploatacji duże obszary wokół tych

obiektów, które kiedyś były wykorzystywane do przecho-

wywania i przemieszczania materiałów, stają się pustymi

nieużytkami, niestety sprzyjającymi zaniedbywaniu i de-

generacji miast. Przebudowa tych obszarów i pomaganie

ludziom w ich ponownej ocenie jako ważnego lokalnego

dziedzictwa wymaga bardzo kreatywnego myślenia i du-

żych inwestycji nansowych.

W swoim artykule Aleksandra Kozaczek, Gabriela Woj -

ciechowska

, Maria Czarnecka i Agnieszka Nowicka do -

głębnie przyglądają się architekturze i możliwościom

trzech bardzo różnych dworców kolejowych, od więk-

szych budynków związanych z centrum miasta i stacjami

węzłowymi po mniejszy, o niemal domowych propor-

cjach, który obsługiwał niewielką linię. Po dokonaniu

analizy historycznej i modelowaniu zycznym w celu

określenia stylów architektonicznych tych budynków, au-

torki badają adaptacyjne możliwości ponownego ich wy-

korzystania, dokonując porównań z różnymi projektami,

które zrealizowano w budynkach kolejowych o podobnej

wielkości i poziomie zachowania w Niemczech, Wielkiej

Brytanii i Szwajcarii.

Piotr Gerber mówi o utracie poczucia tożsamości spo-

łeczności oraz wiedzy historycznej, która ma miejsce, gdy

dziedzictwo przemysłowe jest zaniedbane i niszczone, a na-

wet gdy jest przebudowywane na nowe cele bez informo-

wania o swojej przeszłości. Nawet tam, gdzie budynki prze-

trwały i zostały zaadaptowane do pełnienia nowych funkcji,

historyczne wyposażenie produkcyjne jest rzadko zacho-

wane i właściwie interpretowane. Gerber nakreśla procesy

dokumentowania i analizowania historycznych terenów

przemysłowych w celu wsparcia drogi do ich zachowania

i interpretacji, zarówno poprzez zachowanie materialnych

śladów, jak i przez zrozumienie procesów wpływających

na kluczowe zmiany w rozwoju techniki. Na koniec opisu-

je niektóre z tych rozwiązań zrealizowanych przez Funda-

cję Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska.

Agnieszka Gryglewska zwraca uwagę na sytuację

pracowników przemysłu na początku XX w. na terenach

Polski, badając spółdzielnie mieszkaniowe we Wrocła-

wiu. Stowarzyszenia te koncentrowały się na korzyściach

pracowników i ich rodzin, a nie na zyskach bogatych biz-

nesmenów i korporacji, odzwierciedlając rosnącą troskę

 BigStu–preservinglargemachinery / BigStuff–ochronadużychobiektówprzemysłowych 7

o prawa obywatelskie i humanitarne oraz zachęcając do

samopomocy i autonomii. Gryglewska opisuje cechy ar-

chitektoniczne wybranych mieszkań zbudowanych przez

te stowarzyszenia, w tym nowoczesne udogodnienia i ele-

menty dekoracyjne zapewnione w wielu z nich, a także

przyjemne i prozdrowotne przestrzenie na zewnątrz.

Na koniec Jakub Lewicki omówił zakres prac konser-

watorskich przeprowadzonych w ostatnich latach na Ma-

zow szu. W szczególności przedstawił stan zachowania bu-

dynków o konstrukcji drewnianej, w tym zabytkowych

uzdrowisk, domów letniskowych i kościołów, a także po-

trzebę skoordynowanych działań w celu podjęcia doku-

mentacji, pozyskiwania funduszy i lobbowania w celu

za pewnienia ochrony i utrzymania tych struktur. Inne kate-

gorie dziedzictwa wymagające ochrony i naprawy na Ma-

zowszu to średniowieczne zamki, architektura wojskowa

i kolejowa, architektura modernistyczna. Ważnymi czyn-

nikami ułatwiającymi zachowanie tego rodzaju dziedzic-

twa jest ich ujęcie w odpowiednich rejestrach oraz ich po-

pularyzacja wśród społeczności lokalnych.

Tłumaczenie

BogusławSetkowicz

of timber-framed buildings including historic health re-

sorts, summer houses and churches and the need for

co-ordinated action to undertake the documentation, fund-

raising and lobbying need to ensure the protection and

maintenance of these structures. Other categories of herit-

age in need of protection and repair in Mazovia are medi-

eval castles, military and railway architecture, modernist

architecture. Critical elements facilitating preservation of

these types of heritage is ensuring that they are listed in

relevant heritage registers, and that work is undertaken to

increase their popularity amongst local communities.

Hala turbin Elektrociepłowni Szombierki

(fot. P. Gerber, 2019)

Turbine hall

at the Szombierki Electric Power Station

(photo by P. Gerber, 2019)