Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią. Specyfika zabudowy dzielnicy Szklarskiej Poręby

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190205

Anna Wojtas-Harań*

Dom wolnostojący

– między luksusem a ekonomią.

Specyfika zabudowy dzielnicy Szklarskiej Poręby

Detached house

– between luxury and economy.

The district of Szklarska Poręba

– the specificity of the development

Wprowadzenie

Sformułowanie „dom wolnostojący” użyte w tytule

opra cowania jest rodzajem synekdochy wskazującej na rolę

pojedynczego budynku w procesie kształtowania prze-

strzeni, w tym wypadku struktury osadniczej górskiego

kurortu. Określenia „luksus” i „ekonomia” wyra żają nato

miast skrajne interesy ścierające się na polu pojedynczej

inwestycji, odciskające swe piętno ostatecznie w odbio-

rze miejscowości, krajobrazu, regionu. Piękno i harmonia

górskich osad zależą bowiem od decyzji powodowanych

względami zarówno oszczędnościowymi, jak i estetycz-

nymi, funkcjonalnymi, przyrodniczymi, prestiżowymi

– luksusowymi jednak z punktu widzenia racjonalnego

gospodarowania przestrzenią. Podobnie cechy architek-

tury i parceli są wypadkową ekonomicznych przesłanek

i – niejednokrotnie – luksusowych aspiracji właścicieli

czy twórców dzieł architektonicznych. W rezultacie jed-

nostkowe wybory orzekające o losach zaledwie jednej po-

sesji, pozornie nieistotne, przekładają się na obraz całości.

W artykule skoncentrowano się na cechach obiektów,

które sprawiają, że znajdując się w ich stree, mamy

Introduction

The term “detached house” which is used in the title of

this study is a type of synecdoche indicating the role

of a single building in the process of shaping the space,

in this case a settlement structure of the mountain resort

town. The terms “luxury” and “economy” express, how-

ever, extreme interests clashing in the field of a single

investment and imprinting their mark ultimately in the

reception of the town, landscape and region. The beauty

and harmony of mountain settlements depend on deci-

sions made due to many reasons, i.e. economical as well

as aesthetic, functional, natural and prestigious – luxu

rious, however, from the point of view of rational land-

scape planning. Similarly, the features of architecture

and plots of land are the resultant of economic premises

and – very often – luxurious aspirations of owners or

authors of architectural works. As a result, individual

choices influencing the state of just one property, seem-

ingly insignificant, find their reflection in the image of

the whole.

The article focuses on the features of architectural ob-

jects that make us feel that being within their zones every-

thing we do is done in a different way and we are some-

where else than in our everyday surroundings, and looking

from the perspective, we can see uninterrupted painting

frames.

* ORCID: 0000000284347348. Wydział Architektury Poli

techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

60 Anna WojtasHarań

wrażenie, że wszystko robimy inaczej i jesteśmy gdzie

indziej, niż w codziennym otoczeniu, a patrząc z perspek-

tywy, widzimy niezakłócone niczym kadry malarskie.

Cel i metodyka

Celem pracy jest wyselekcjonowanie elementów wpły-

wających na rozpoznawalność, jakość i atrakcyjność kar-

konoskich kurortów, a jednocześnie służących zachowa-

niu wyjątkowości krajobrazu.

Przyjęto metodę obserwacji i studium indywidulanych

przypadków. Wybrano przykłady nieruchomości z elitar-

nej dzielnicy Szklarskiej Poręby – Marysina. Dzielnica

powstała na bazie starej osady z XVI w., wchłoniętej do

miejscowości. Obecnie Marysin fragmentarycznie za

chował sanatoryjnowillowy charakter. Tym bardziej

konieczne wydaje się przeanalizowanie obiektów, które

przetrwały. W opracowaniu skupiono się na domach śred-

niej wielkości typu pensjonatowego, willowego z przeło-

mu wieku. One bowiem wytworzyły unikatową atmosferę

malowniczości i elegancji (wielkomiejskości?) w osadzie,

która nie miała jeszcze praw miejskich.

Analizie poddane zostały forma, detal architektonicz-

ny i zagospodarowanie terenu.

Stan badań

Problematyka wpływu działalności budowlanej na kra-

jobraz karkonoski podejmowana była fragmentarycznie

przez architektów, historyków, kulturoznawców, geogra-

fów czy badaczy regionalnych przy okazji omawiania za-

gadnień z zakresu ich zainteresowań.

Architektura i zagospodarowanie przestrzenne Sude-

tów przedstawiane były w różnym ujęciu, w szczególno-

ści przy okazji analiz nad zespołem cech kształtujących

zabudowę regionalną [1]–[3], w ramach badań nad infra-

strukturą budowlaną związaną z obsługą ruchu turystycz-

nego i uzdrowiskowego [4], [5].

Ważnym pretekstem do przygotowania w 1999 r. do

ku mentu [6], który przybliżał dzieje kultury Karkono-

szy, była współpraca pomiędzy Muzeum Okręgowym

w Je leniej Gó rze a Stowarzyszeniem Międzyregionalnej

Wy miany Kul turalnej w Berlinie i Muzeum Kreuzberg

w Ber linie. Zna lazło się w nim miejsce na krótką charak-

terystykę do mów należących do artystów, literatów, na-

ukowców, in te lektualistów zamieszkałych w Szklarskiej

Porębie. W dy sertacji bazowano na literaturze niemiec-

kiej: opisach do mów i krajobrazu Alfreda Koeppena z po-

czątków XX w. [7], [8] oraz rozprawach artystów i kul-

turoznawców [9]. Jak wynika z oceny Jerzego Ilkosza

i Beate SzymanskiStörtkuhl, […] ślady architektoniczne,

przede wszystkim domy własne artystów [którzy w Karko-

noszach żyli i pracowali] nie wzbudziły dotąd zaintereso-

wania [6, s. 104].

Historią regionu zajmują się m.in. jeleniogórski archi-

wista Ivo Łaborewicz i historyk Przemysław Wiater [10],

którzy w 2010 r. opublikowali historię Szklarskiej Poręby.

Prezentuje ona m.in. archiwalne zdjęcia wybranych bu-

dynków. Prace z zakresu historii architektury Wrocławia

(stolicy prowincji) czy Jeleniej Góry (stolicy Karkonoszy)

Objective and methodology

The purpose of this study is to select elements that in-

fluence the recognition, quality and attractiveness of the

Giant Mountains resort towns and at the same time to

point out those which serve to preserve uniqueness of the

landscape.

The method of observation and study of individual

cases was adopted. Examples of real properties from the

elite district of Szklarska Poręba – Marysin were selected.

The district was founded on the basis of an old settlement

from the 16

century, which was absorbed into the town.

At present, Marysin has fragmentarily preserved the sa 

natorium and villa character. Therefore, it is even more

necessary to analyze the objects that have survived. The

study focuses on mediumsized houses of a pension

villa type from the turn of the century. It is they that

created a unique atmo sphere of picturesqueness and ele-

gance (metropolitan character?) in a settlement that did

not have town pri vi leges yet.

Our analysis covered the form, architectural detail and

landscape planning.

State of research

The issue of the impact of construction activity on the

Giant Mountains landscape was taken up fragmentarily

by architects, historians, culture scholars, geographers or

regional researchers, while discussing issues related to

their interests.

The architecture and landscape planning of the Sudetes

were presented in various aspects, in particular when ana-

lyzing a group of features shaping the regional develop-

ment [1]–[3] as part of research on the construction infra-

structure connected with tourism and health resort town

services [4], [5].

An important pretext for preparing a planning docu-

ment [6] in 1999 which made the history of the Giant

Mountains culture more popular was cooperation between

the District Museum in Jelenia Góra and the Interregional

Cultural Exchange Association in Berlin and the Kreuz

berg Mu seum in Berlin. It included a brief description of

the houses belonging to artists, writers, scientists, intel-

lectuals living in Szklarska Poręba. The dissertation was

based on German literature, i.e. Alfred Koeppen’s descrip

tions of houses and landscapes from the early 20

century

[7], [8] and dissertations of artists and cultural studies

scholars [9]. As evidenced by the evaluation of Jerzy

Ilkosz and Beate Szy man skiStörtkuhl, […] architectural

traces, especially the artists’ own houses [who lived and

worked in the Giant Mountains], have not aroused inter-

est so far [6, p. 104].

The history of the region has been dealt with by, inter

alia, Jelenia Góra archivist Ivo Łaborewicz and historian

Prze mysław Wiater [10], who published the history of

Szklar ska Poręba in 2010. It presents, among other things,

archival photos of the selected buildings. Works on the

history of Wrocław architecture (capital city of the prov-

ince) or Jelenia Góra (capital city of the Giant Mountains)

may constitute a supplementary and comparative material

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 61

mogą stanowić materiał uzupełniający i porównawczy

[11]–[16]. Natomiast oddziaływanie architektury i sztuki

berlińskiej XVIII i XIX w. na twórców Śląska przema-

wiać może za koniecznością skorzystania z materiałów

dotyczących Berlina (stolicy pruskiej monarchii)

Interesujące odniesienie do zabudowy uzdrowisko-

woturystycznej Szklarskiej Poręby może stanowić opis

willowych osiedli w wałbrzyskim okręgu górniczoprze-

mysłowym [18]. Pomimo zawężenia terytorialnego opra-

cowanie wszechstronnie nawiązuje do niemieckiej myśli

architektonicznej i urbanistycznej XIX i XX w.

Istnieje także literatura przedmiotu, która porusza pro-

blematykę architektury drewnianej [19]–[22], w tym ry-

glowej, a także wznoszonej w konwencji alpejskich chat

czy pierwszych szwajcarskich hoteli górskich, określanej

także mianem architektury kurortów i uzdrowisk. Pre-

zentowany jest nawet przez niektórych autorów dumny

pogląd, iż Karkonosze były kolebką wernakularyzmu al-

pejskiego [22, s. 148].

Tło historyczne rozbudowy

karkonoskich ośrodków wypoczynkowych

Tendencja, która zmieniła charakter Karkonoszy

W końcu XIX i na początku XX w. pojawiła się ten-

dencja budowlana, która zmieniła krajobraz Karkono-

szy. Wsie, przysiółki i tereny wysokogórskie wypełniły

się okazałą architekturą obiektów służących turystyce,

rekreacji, zdrowiu. Powstawały pensjonaty, schroniska,

hotele, wille, sanatoria itp. Miejscowości skoncentrowa-

ne dotychczas na działalności handlowej, rzemieślniczej,

górnictwie, hutnictwie lub rolnictwie nabrały charakteru

wczasowisk.

Krajobraz kulturowy, który tworzyła architektura chat

sudeckich, barokowych i klasycystycznych kamienic,

świątyń, pałaców wzbogacił się o romantyczne siedzi-

by dla poszukujących kontaktu z dziką górską przyrodą.

Bodźcem do rozbudowy górskich ośrodków było uprze-

mysłowienie, rozwój turystyki i sportu, rozkwit Śląska,

poprawa sytuacji ekonomicznej i zamożności obywa

teli. W XVIII w. i wcześniej właśnie zagrody chłopskie,

pasterskie i kurzackie budy, strażnice i leśniczówki za-

pewniały ascetyczne warunki początkującej turystyce

Karkonoskie budy, czyli miejsca związane z hodowlą

zwierząt zapewniały nocleg pod jednym dachem właśnie

z tymi ostatnimi. Z czasem nastawiono się wyłącznie na

Źródło informacji na temat berlińskiej architektury mogą sta

nowić m.in. niemieckie czasopisma, budowlanotechniczne, takie jak

„Deutsche Bauzeitung”, „Zentralblatt der Bauverwaltung”, „Zeit schritt

für Bauwese” [17, s. 9].

Pierwsze wyprawy na Śnieżkę przeprowadzano w XVI w. In for

macje o istnieniu bud pasterskich i księgi wpisów dla wędrowców

w okolicy schroniska Strzecha Akademicka pochodzą z XVII w. W tym

samym stuleciu w jednej z bud kurzackich, na której miejscu później

stanęło schronisko Bronka Czecha, również nocowali turyści. W XVII w.

w miejscu obecnego schroniska Samotnia powstała strażnica stawu ho 

wlanego Schaffgotschów z Cieplic. Prawdopodobnie w XVIII w. po 

jawili się tu pierwsi turyści. Podobnie górski zamek Chojnik z XIV w.,

a później jego ruiny, były celem wycieczek już w XVII w. [23].

[11]–[16]. However, the influence of Berlin architecture

and art of the 18

and 19

centuries on the creators of Si

lesia may speak for the necessity of using materials con-

cerning Berlin (capital city of the Prussian monarchy)

An interesting reference to the spa and tourist develop-

ment of Szklarska Poręba may be a description of residen-

tial estates in the Wałbrzych mining and industrial district

[18]. In spite of the territorial narrowing, the elaboration

refers comprehensively to the German architectural and

urban planning thought of the 19

and 20

centuries.

There is also source literature which deals with the

problems of wooden architecture [19]–[22], including

timbered architecture and also covering conventionally

built alpine huts or the first Swiss mountain hotels, which

is sometimes referred to as the architecture of resort towns

and spas. Some authors even present a proud opinion that

the Giant Mountains were a cradle of alpine vernacular-

ism [22, p. 148].

Historical background of the expansion of

the Giant Mountains holiday centres

The trend that changed the character of

the Giant Mountains

At the end of the 19

century and at the beginning

of the 20

century, a construction trend appeared that

changed the landscape of the Giant Mountains. Villages,

settlements and high mountain areas were lled with im-

pressive architecture of facilities for tourism, recreation

and health. Guest houses, hostels, hotels, villas, sanatoria,

etc. were constructed. Towns which were hitherto concen-

trated on commercial, craft, mining, metallurgy or agri-

culture activities obtained the character of holiday spas.

The cultural landscape, which was created by architec

ture of the Sudety huts, baroque and classicist tenement

houses, temples and palaces, was enriched with romantic

residences for people seeking contact with wild mountain

nature. The stimulus for the development of mountain

resort towns was industrialization, development of tour-

ism and sport, the ourishing of Silesia, improvement of

the economic situation and wealth of citizens. In the 18

century and earlier, peasant farms, shepherd’s huts and

lumberjack’s shacks, watchtowers and forester lodges pro

vided ascetic conditions for the beginnings of tourism

Giant Mountains huts, namely places connected with

The source of information on Berlin architecture may include,

among other things, construction and technical German magazines such

as “Deutsche Bauzeitung”, “Zentralblatt der Bauverwaltung”, “Zeit

schritt für Bauwese” [17, p. 9].

The first expeditions to reach Śnieżka summit took place in the

century. Information about the existence of shepherd’s huts and

book of entries for hikers in the Strzecha Akademicka hostel area dates

back to the 17

century. In the same century, in one of lumberjack’s

shacks, in which later Bronek Czech’s shelter was located, tourists also

spent nights. In the 17

century, the watchtower of the breeding pond of

the Schaffgotsch family from Cieplice was built in the place of the cur-

rent Samotnia shelter. Probably in the 18

century, the first tourists

appeared here. Similarly, the Chojnik mountain castle from the 14

century, and later its ruins, were the destination of trips already in the

century [23].

62 Anna WojtasHarań

obsługę turystów. W 2. połowie XIX w. chłopskie gospo-

darstwa stopniowo dostosowywano do potrzeb przyby-

szów, znużonych zgiełkiem wielkiego miasta lub ucie-

kających przed negatywnymi skutkami industrializacji

i urbanizacji. Już w 1837 r. wzniesiono schronisko nad

Śnieżnymi Kotłami – pierwszy obiekt w Karkonoszach

dedykowany turystom [23, s. 18]. Początkowo istnieją-

ce zabudowania gospodarstw wiejskich zmieniano przez

dodawanie balkonów, werand, tarasów, adaptację podda-

szy na potrzeby mieszkalne oraz powiększanie otworów

okiennych w celu pozyskania światła i słońca. Jednocze-

śnie starano się zachować regionalny, wiejski charakter

zabudowy. Wielu artystów, naukowców podejmowało się

takich przedsięwzięć, organizując w górach swoje atelier

czy domy letniskowe. Po 1870 r. [6, s. 112] zaczęły poja-

wiać się hotele i pensjonaty w stylu wielkomiejskim. Spo-

tkało się to z krytyką zwłaszcza osób związanych z kultu-

rą. Ich zdaniem wznoszone obiekty powinny nawiązywać

do krajobrazu i dotychczasowych metod budowlanych.

Niektórzy dawali przykład, stawiając swoje własne domy.

W tamtym czasie zbiegło się jednak wiele dążeń w sferze

intelektualnej i artystycznej, a wyrażały się one zwłaszcza

w zróżnicowanej formie domów wolnostojących.

Nurty, które zawładnęły twórczością architektoniczną

Krajobraz górskiej przyrody był idealnym tłem dla

sen tymentalnych fascynacji od końca XVIII w. Ponad-

to […] kraje niemieckie – ojczyzna poezji romantycznej,

były znakomitym miejscem dla rozwoju romantycznej ar-

chitektury [24, s. 339]. Romantyzm operujący formą go-

tycką, rzadziej romańską, był naturalną opozycją przeciw

umiarowi i monotonii klasycyzmu.

Rozwój myśli odwołującej się do uczuć, ideałów, mi-

stycyzmu, historyzmu, ludowości zbiegł się z postulatami

tworzenia sztuki narodowej, które pojawiły się w Niem-

czech już w XVIII w. Poszukiwano stylu, który bazował-

by na formach charakterystycznych dla danego państwa

i był nośnikiem idei narodowych. Takim stylem mógł być

gotyk. Zainteresowanie gotykiem wiązało się także ze sto-

sowaniem tradycyjnych technik budownictwa drewniane-

go. Drewniana konstrukcja szkieletowa (mur pruski) uzna-

na została za narodowy sposób budowania (Nationalstil).

Częścią romantycznej wrażliwości w sztuce była este-

tyka picturesque. Z rozwojem stylu neogotyckiego zyski-

wała ona jeszcze na znaczeniu, ze względu na uznanie dla

wartości malarskich architektury i krajobrazu.

W XIX w. eksperymentowano także z wariantami in-

nych stylów historycznych (klasycyzmem, romanizmem,

renesansem, barokiem itd.), wprowadzając modę na ma-

lowniczość i regionalizm o różnych korzeniach.

W latach 50. XIX w. [25, s. 282] zainteresowano się

ar chitekturą regionalną. Wystawa Exposition Univer selle

w Paryżu w 1867 r. wyznaczyła główne trendy epoki,

ujawniła architekturę malowniczą, ale zademonstrowała

również urok egzotyki i regionalizmu. Estetyka chat

in-

Na fali odkrywania stylu narodowego, wzrostu zainteresowania

historią, tradycją, sztuką ludową, niezwykle przychylnie został przyjęty

pomysł wskrzeszenia budownictwa alpejskiego. Z pojawieniem się ru 

animal husbandry, provided accommodation for animals

and people under one roof. With time, only tourists were

accommodated and served. In the 2

half of the 19

cen-

tury, peasant farms were gradually adapted to the needs

of newcomers who were weary of the hustle and bustle of

a big city or who escaped to avoid negative effects of in-

dustrialization and urbanization. Already in 1837, a hos-

tel was built over Śnieżne Kotły – the rst facility in the

Giant Mountains dedicated to tourists [23, p. 18]. At the

beginning, the existing farm buildings were changed by

adding balconies, verandas, terraces, attic adaptations for

residential purposes and enlarging window openings in

order to let in more sunlight. At the same time, the re-

gional and rural character of buildings was supposed to

be preserved. Many artists and scientists undertook such

ventures by organizing their ateliers or summer houses in

the mountains. After 1870 [6, p. 112], hotels and pensions

in the urban style began to appear. This was criticized

especially by the people connected with culture. In their

opinion, buildings erected should refer to the landscape

and current construction methods. Some of them even

gave examples by building their own houses.

At that time, however, many aspirations in the intellec-

tual and artistic spheres coincided, which were expressed

especially in the diverse forms of detached houses.

Trends that seized architectural creative activity

The mountain nature landscape was an ideal back-

ground for sentimental fascinations from the end of the

century. Moreover […] German countries – the fa-

therland of romantic poetry, were an excellent place for

the development of romantic architecture [24, p. 339].

Romanticism, acting with a gothic and less Romanesque

form, was a natural opposition to the moderation and mo-

notony of classicism.

The development of thought referring to feelings, ide-

als, mysticism, historicism and folk coincided with the

postulates of creating national art, which appeared in

Germany as early as in the 18

century. What was sought

was a style that would be based on forms characteristic of

a given state and would be a carrier of national ideas as

well. Gothic was a style that could serve such purposes.

Interest in Gothic was also connected with the use of tra-

ditional wooden construction techniques. A wooden frame

structure (“postandbeam” construction) was considered

a national building method (Nationalstil).

Part of the romantic sensitivity in art was aesthetics

referred to as picturesque. With the development of the

neoGothic style, it grew even more important because

of the appreciation of painting values of architecture and

landscape.

In the 19

century, there were also experiments with

variants of other historical styles (classicism, Roman-

esque art, renaissance, baroque, etc.) which introduced

the fashion for picturesqueness and regionalism of differ-

ent roots.

In the 1850s [25, p. 282], an interest in regional ar-

chitecture appeared. Exposition Universelle Exhibition

in Paris in 1867 set the main trends of the époque and

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 63

spirowana doktrynami regionalizmu natychmiast przy 

jęła się zwłaszcza w europejskich ośrodkach wypo-

czynkowych i uzdrowiskach. Warto nadmienić, iż po-

czątki oczarowania sztuką wernakularną sięgają lat 70.

XVIII w.

Architektura zwana alpejską, tyrolską, szwaj-

carską, a w krajach niemieckojęzycznych określana tak 

że mianem Fachwerkstil, Tirolerhausstil, Laubsägestil,

Chaletstil itp. była eleganckim ucieleśnieniem zdrowe-

go, naturalnego, wiejskiego stylu życia, komponując się

doskonale z rozwijającą się sztuką ogrodów krajobrazo-

wych. Kolejne wystawy światowe: Wiener Weltausstellung

w 1873 i Exposition Universelle de 1900

potwierdziły

jeszcze popularność takiej architektury.

Równocześnie od lat 80. XIX w. w Anglii, artystyczny

ruch Arts and Crafts – wolny od narzuconych akademic-

kich stylów i nieadekwatnej ornamentyki, sprzeciwiający

się industrializacji i idealizujący sztukę średniowiecza,

ludową – poszerzał grono swoich zwolenników. Dąż-

ność założycieli tego ruchu do kreowania estetycznych

i zarazem użytecznych dzieł stała się zalążkiem secesji

– Jugenstilu – okresu trwającego krótko (przełom XIX

i XX w.) w czasie postępu i spokoju w Europie. Zupeł-

nie nowoczesna formacja stylowa, która z czasem nabrała

cech manierystycznych i wybujałej dekoratywności, skła-

niała ówczesnych artystów […] do poszukiwania prosto-

ty i funkcjonalności [25, s. 283]. W ten nurt poszukiwań

wpisał się niemiecki architekt, który uległ zapoczątko-

wanej w Anglii modzie na dom podmiejski i tradycyjne,

rodzime, sielskie formy budowlane w „stylu cottage”.

Hermann Muthesius w swoich publikacjach

propagował

twórczość angielskich architektów i ich doświadczenia

w budowie domów

. Obiekty powstające w szczególności

po 1905 r. nawiązywały do promowanej przez architek-

ta stylistyki landhausu, a więc „domu jednorodzinnego

w zielonej dzielnicy podmiejskiej” [25, s. 283]. Do roz-

powszechnienia m.in. landhausu oraz form budownictwa

wiejskiego Śląska przyczyniła się Wystawa Rękodzieła

i Rzemiosła Artystycznego w 1904 we Wrocławiu.

Okres różnorodności dążeń architektonicznych prze-

łomu wieków w Niemczech określany bywa mianem

Reformarchitektur, Reformstil, Reformbaukunst. Celem

była próba odejścia od nadmiernego zdobnictwa stylów

historycznych przy zachowaniu regionalnej lub niemiec-

kiej tradycji architektonicznej.

chu turystycznego często przetworzone pierwotne formy architektury

lu dowej pochodzące ze Szwajcarii, potem Tyrolu, Bawarii, stawały się

in spiracją dla budownictwa turystycznego. Początkowo obiekty neo

wernakularne traktowane były jako […] drewniane uzupełnienie pa nu

jącego wówczas historyzmu [22, s. 144].

Za przykład wczesnego europejskiego neowernakularyzmu

uznaje się dworek z parkiem i wsią Hameau de la Reine królowej Marii

Antoniny w Wersalu (1774) oraz pałac F.W. von Redena w Bukowcu

w Karkonoszach (1785) [24, s. 145].

Atrakcją wystawy w Paryżu była wyidealizowana wioska szwaj

carska.

Między innymi: Das englische Haus (1904–1905), Das moderne

Landhaus und seine innere Ausstattung (1904), Landhaus und Garten

München (1907).

Dom podmiejski w wydaniu angielskich architektów był

kwintesencją wygody, skromności i kontaktu z naturą. Od końca lat 90.

XIX w. moda na dom podmiejski opanowała Niemcy [6, s. 125].

revealed picturesque architecture but it also demonstrated

the charm of exotica and regionalism. The aesthetics of

huts

, which was inspired by doctrines of regionalism,

was immediately adopted in European holiday centres

and spas. It is worth mentioning that the beginnings of

enchantment with vernacular art date back to the 1770s

Architecture called Alpine, Tyrolean, Swiss, and in Ger-

manspeaking countries also referred to as Fachwerk-

stil, Tirolerhausstil, Laubsägestil, Chaletstil etc. was an

elegant embodiment of a healthy, natural, rural lifestyle,

which perfectly blended in with the evolving art of land-

scape gardens. Other world exhibitions such as Wie-

ner Weltausstellung in 1873, Exposition Universelle de

1900

, also conrmed the popularity of this architecture.

At the same time in England since the 1880s, the artis-

tic Arts and Crafts movement – free of imposed academ-

ic styles and inadequate ornamentation, which opposed

industrialization and idealizing medieval art as well as

folk – was expanding its group of supporters. The efforts

of the founders of this movement to create aesthetic and

thereby useful works became the nucleus of secession

– Jugenstil – a short period (at the turn of the 20

cen-

tury) during progress and peace in Europe. A completely

modern style, which over time acquired the mannerist

features and exuberant decorativeness, prompted contem-

porary artists […] to look for simplicity and functionality

[25, p. 283]. This trend of exploration was undertaken by

a German architect who followed the fashion of a sub-

urban home that was started in England as well as tradi-

tional, native, idyllic “cottagestyle” construction forms.

Hermann Muthesius in his publications

promoted the

creative activity of English architects and their experience

in constructing houses

. Objects which were constructed

in particular after 1905 referred to the landhaus stylistics

promoted by the architect, i.e. a “singlefamily house in

a green suburban area” [25, p. 283]. The Exhibition of

Handicrafts and Artistic Crafts in Wrocław in 1904 con-

tributed to the popularisation of e.g. Landhaus and forms

of rural construction in Silesia.

The period of diversity of architectural aspirations at

the turn of the century in Germany is sometimes referred

On the wave of discovering a national style, a growing interest in

history, tradition and folk art, the idea of resurrecting the Alpine con-

struction was unusually welcomed. Along with the development of tou

rism, original forms of folk architecture, which originated from Switzer

land, then Tyrol, Bavaria where they were often transformed, became an

inspiration for tourist construction. Initially, neovernacular objects

were treated as […] wooden replenishment of the then prevailing his-

toricism [22, p. 144].

An example of early European neovernacularism is the manor

house with the park and the village of Hameau de la Reine of Queen

Marie Antoinette in Versailles (1774) and the palace of F.W. von Reden

in Bukowiec in the Giant Mountains (1785) [24, p. 145].

The attraction of the exhibition in Paris was the idealized Swiss

village.

For example, Das englische Haus (1904–1905), Das moderne

Landhaus und seine innere Ausstattung (1904), Landhaus und Garten

München (1907).

The suburban house, in the English architect’s version, was the

quintessence of convenience, modesty and contact with nature. Starting

from the late 1890s, the fashion for a suburban house was taken over by

Germans [6, p. 125].

64 Anna WojtasHarań

W ramach tych dążeń od początku XX w. do 1945 r.

Śląsku zaznaczył swoją obecność nurt (Heimatschutz

architektur, Heimatarchitektur, Heimatschutzstil) wy wo

dzący sie z idei ruchu ruchu ochrony stron ojczystych czy

ruchu ochrony małych ojczyzn (Heimatschutz). Archi

tekci ochrony małych ojczyzn czerpali z tradycyjnych,

lokalnych wzorców, przy jednoczesnej redukcji dekoracji

i rezygnacji z detali typowych dla stylów historycznych

oraz zabiegali o harmonijne wkomponowanie architek

tury w otaczający krajobraz kulturowy i przyrodę [26,

s. 241]. Na nowo odkryto ponadczasową jakość w ar chi

tek turze – ländlichkeit (wiejskość, sielskość), kojarzoną

również z funkcjonalnością, schludnością, szczerością,

tożsamością. Ideę manifestowano też w Karkonoszach.

Tymczasem na gruncie debat środowisk zaanga żo wa

nych w ruch reform przełomu XIX i XX w. pod patro-

natem Deutscher Werkbund rodziło się nowe oblicze ar-

chitektury [26, s. 239]. W ostateczności związek ten miał

wpływ na rozwój myśli modernistycznej, dając początek

Neues Bauen. Ducha czasu ukształtowała wystawa Deut-

schen KunstgewerbeAusstellung w 1906 r. w Dreźnie,

prezentując przejawy formalnego uproszczenia w sztuce

i rzemiośle.

Po 1933 r., w okresie rezimu nazistowskiego III Rze-

szy do głosu doszła architektura konserwatywna.

Wolnostojące domy mieszkalne, które powstawały

głównie na przełomie XIX i XX w. w Karkonoszach, są

wypadkową wspomnianych, wielorakich trendów arty-

stycznych. Na podstawie zebranych materiałów trudno

wnioskować, w jakim stopniu są efektem indywidualnej

interpretacji rodzimej tradycji budowlanej projektanta,

a w jakim mutacją zapożyczonych, popularnych w owym

czasie wzorców, powyżej wymienionych.

Kolonia domów w Szklarskiej Porębie

Wybrane przykłady domów

Przenikanie tendencji architektonicznych z przełomu

XIX i XX w. widoczne jest na przykład w wypoczynko-

wych rejonach Szklarskiej Poręby

– m.in. w dzielnicy

Marysin – ul. Kilińskiego, szlaku Stara Droga, którymi

niegdyś przebiegała trasa saneczkarska ze schroniska Pod

Łabskim Szczytem. Reprezentacyjne budynki pensjona-

towe regularnie rozmieszczone wzdłuż traktu sprawiają

wrażenie swobodnie wkomponowanych w zieloną prze-

strzeń (il. 1). Zabudowania wnikają bowiem w dziewicze

tereny północnego stoku Śląskiego (Głównego) Grzbietu

Karkonoszy.

Jeden z budynków kolonii przy ul. Kilińskiego 20 (il. 2)

powstał w 1885 r. w manierze gotycyzującej. Budynek

(o powierzchni około 400 m

) wycofany około 20 m

w głąb dużej działki usytuowany został na terenie pochy 

łym (stok północny), kalenicowo i frontem do drogi.

Ryzality, daszki, balkony, tarasy, ganek, lukarny zakoń-

Przy opracowywaniu artykułu skorzystano m.in. z materiałów

archiwalnych Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków Delegatura

w Jeleniej Górze oraz publikacji Beate SzymańskiStörtkuhl i Jerzego

Ilkosza [6, s. 114–117].

to as Reformarchitektur, Reformstil, Reformbaukunst. The

purpose of the aspirations was to try to move away from

excessive ornamentation of historical styles while main-

taining the regional or German architectural tradition.

As part of these aspirations, from the beginning of the

century up to 1945, a trend (Heimatschutzarchitektur,

Heimatarchitektur, Heimatschutzstil) originating from

the idea of the movement of protecting homeland or the

movement of protecting small homelands (Heimatschutz)

appeared in Silesia. Architects protecting small home-

lands derived from traditional and local patterns, at the

same time reducing decorations and giving up details typ-

ical of historical styles, and they also strived for a harmo-

nious incorporation of architecture into the surrounding

cultural landscape and nature [26, p. 241]. The timeless

quality of architecture was rediscovered – ländlichkeit

(rural, idyllic character) which was also associated with

functionality, neatness, sincerity and identity. This idea

was also manifested in the Giant Mountains.

Meanwhile, on the basis of the debates held by the

circles involved in the reform movement of the turn of

the 20

century under the patronage of Deutscher Werk-

bund, a new face of architecture was born [26, p. 239]. Fi-

nally, this union inuenced the development of modernist

thought, giving rise to Neues Bauen. The spirit of the time

was shaped by the exhibition Deutschen Kunstgewerbe

Ausstellung in Dresden in 1906, which presented mani-

festations of formal simplication in art and craft.

After 1933, conservative architecture came to the fore

during the Nazi regime of the Third Reich.

Detached residential houses, which were constructed

mainly at the turn of the 20

century in the Giant Moun-

tains, are the resultant of the aforementioned multiple ar-

tistic trends. On the basis of the materials collected, it is

difcult to conclude to what extent they are the result of

an individual interpretation of the designer’s native archi-

tectural tradition, and to what extent they constitute a mu-

tation of the above mentioned models that were borrowed

and popular at that time.

A colony of houses in Szklarska Poręba

Selected examples of houses

The permeation of architectural trends from the turn

of the 20

century is visible, for example, in the recre-

ational areas of Szklarska Poręba

– including Marysin

district – Kilińskiego Street, Stara Droga trail, which used

to be a toboggan run from Pod Łabskim Szczytem shel-

ter. Representative guesthouses which were regularly ar-

ranged along the route give the impression of being freely

incorporated into the green space (Fig. 1). Developments

penetrate into the virgin areas of the northern slope of the

Silesian (Main) Ridge of the Giant Mountains.

One of the colony buildings at 20 Kilińskiego Street

(Fig. 2) was constructed in 1885 in a gothiclike manner.

While preparing the article, archival materials of the Provincial

Office for the Protection of Monuments Delegation in Jelenia Góra and

publications were used [6, pp. 114–117].

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 65

czone iglicami, przybudówki (m.in. wieża zakończona

sygnaturką), skomplikowany rzut składają się na bajkowy

charakter budowli. Dopełnia go subtelna ażurowa kon-

strukcja drewnianych balustrad i szachulcowe poddasze,

horyzontalny rysunek wieńcowej konstrukcji parteru

o węgłach w formie rautów, rzeźbione kroksztyny, słupki,

opaski okienne. Całość osadzona jest na masywnym ka-

miennym cokole i przykryta rozczłonkowanym dachem

naczółkowym z mocno wysuniętym okapem. Pierwotnie

zaprojektowano tu 8 pokoi gościnnych, łazienki, kuchnię

oraz stajnię i garaż.

Nieco bardziej powściągliwe estetycznie wydają się

pen sjonaty przy ul. Kilińskiego 18, 17, 14, 8, 8a czy Tury-

stycznej 7, aczkolwiek willa przy ul. Kilińskiego 18 (il. 3)

nie ustępuje baśniowym charakterem. Sygnaturka, pinakle,

stożkowe daszki, półkoliste, wieloboczne przybudówki,

Il. 1. Fragment Szklarskiej

Poręby, rejon ul. Kilińskiego

(rys. A. WojtasHarań)

Fig. 1. Fragment of Szklarska

Poręba, region of Kilińskiego

Street (by A. WojtasHarań)

Mapa szkicowa i rysunki budynków obrazujące ich wygląd w pierwotnej formie/Sketchy map and drawings of

buildings showing their original form

oznaczenia:/signs:

The building (with an area of about 400 m

) withdrawn

about 20 m deep into a large plot of land was located on

an inclined terrain (northern slope) with a roof ridge and

front to the road. Avantcorpses, small roofs, balconies,

terraces, a porch, dormers nished with spires, annexes

(including a tower completed with a ridget turret), a com-

plex projection form a fairy tale character of the build-

ing. It is complemented by a subtle openwork structure

of wooden balustrades and a wattle and daub attic, a hori-

zontal drawing of the crowning structure of the ground

oor with quoins in the form of routs, carved corbels,

posts, window casings. The whole is founded on a mas-

sive stone plinth and covered with a fragmented pediment

roof with a well extended eaves. Originally, eight guest

rooms, bathrooms, a kitchen, a stable and a garage were

designed here.

budynki istniejące w 1913 r. i 2016 r./buildings existing in 1913 and 2016

budynki powstałe po 1913 r./buildings erected after 1913

budynki nieistniejące w 2016 r./nonexisting buildings in 2016

stawy, jeziorka istniejące w 1913 r./lakes existing in 1913

omawiane budynki/discussed buildings

teren budowy/building site

66 Anna WojtasHarań

występy w fasadzie, ostre szczyty, witraże, drobny po-

dział kwater okiennych, okładzina z łuski drewnianej,

snycerka balustrad i gzymsów dynamizują zwartą bryłę

osadzoną na kamiennym cokole. Nastrój tajemniczości

potęguje odsunięcie budynku niemalże o 100 m od drogi

w „otchłań” ogrodu.

Mniej „płomieniście” prezentował się budynek przy

ul. Kilińskiego 14 (obecnie zmieniony i rozbudowany)

(il. 4), m.in. ze względu na zwieńczenie dachem naczół-

kowym o relatywnie skróconej połaci dachowej. Powstał

na rzucie dwóch przystających prostokątów, w sumie

o powierzchni około 500 m

. Parter jasno otynkowany

kontrastował z oszalowanym piętrem i poddaszem, wi-

doczną miejscami konstrukcją szachulcową, drewnianą

konstrukcją werandy i okiennic, kamieniem cokołu i łu-

ków nadproży. Bryłę urozmaicały wieloboczne ryzality

i uskoki w elewacji. Planowano tu 17 pokoi, jadalnię,

salę, bibliotekę itd.

Skromniejszy repertuar form wykorzystuje niemalże

o połowę mniejszy budynek mieszkalny przy ul. Kiliń-

skiego 17 (il. 5), również z początku XX w. Budynek

posadowiono na planie kwadratu z dużym ryzalitem

i drobniejszymi parterowymi aneksami. Przyziemie bu-

dynku jest licowane cegłą. Większą część fasady pokrywa

deskowanie: poziome na piętrze, pionowe na poddaszu

i w jodełkę w szczytach dachu, rozdzielone ozdobnym

fryzem. Budynek zwieńczony dachem dwuspadowym

klasykuje się jako eklektyczny z elementami budownic-

twa tyrolskiego.

Budynek przy ul. Turystycznej 7 (il. 6) jest dość często

powielanym typem pensjonatu z końca XIX w. Prostopa-

dłościenna bryła rozbita jest symetrycznie, poprzecznie

dostawionymi ryzalitami: trójkondygnacyjny ryzalit od

południa z balkonami i bliźniaczy trójkondygnacyjny od

północy z werandami. Całość przykryto dwuspadowym

Guesthouses at 18, 17, 14, 8, 8a Kilińskiego Street or

at 7 Turystyczna Street seem to be a bit more restrained

aesthetically, although the villa at 18 Kilińskiego Street

(Fig. 3) is also of a fairy tale character. Ridget turrets,

pinnacles, conical small roofs, semicircular, polygo-

nal annexes, protrusions in the façade, pointed gables,

stained glass windows, a small division of window quar-

ters, a wooden scale lining, woodcarving of balustrades

and cornices – all this make a compact body founded

on a stone plinth more dynamic. The mood of mystery

is enhanced by the location of the building deep into the

“abyss” of the garden almost 100 m away from the road.

The building at 14 Kilińskiego Street did not look so

“ashy” (at present it is changed and developed) (Fig. 4),

due to, inter alia, a pediment roof crowning with a rela-

tively shortened roof slope. It was built on the projection

of two congruent rectangles, totalling about 500 m

. The

ground oor brightly plastered contrasted with the tim-

bered rst oor and the attic, a partly visible wattle and

daub structure, a wooden structure of the verandas and

shutters, the stone of the pedestal and the arches of lintels.

The body was diversied by polygonal avantcorpses and

cascades in the facade. 17 rooms, a dining room, a hall,

a library, etc. were planned here.

A more modest repertoire of forms can be noticed in

almost half the size residential building at 17 Kilińskiego

Street (Fig. 5), also from the beginning of the 20

cen-

tury. The building was constructed on a square plan with

a large avantcorps and smaller onestorey annexes. The

basement of the building is brickfaced. The majority of

the facade is covered with formwork, i.e., horizontal on

the rst oor, vertical in the attic and herringbone in the

roof gables, separated by a decorative frieze. The building

is crowned with a gable roof and is classied as eclectic

with elements of Tyrolean construction.

Il. 2. Szklarska Poręba, dom przy ul. Kilińskiego 20,

elewacja północna (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 2. Szklarska Poręba, house at 20 Kilińskiego Street,

northern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Il. 3. Szklarska Poręba, budynek przy ul. Kilińskiego 18,

elewacja wschodnia (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 3. Szklarska Poręba, object at 18 Kilińskiego Street,

east facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 67

dachem. Deskowane opierzenie strefy poddasza, koron-

kowa snycerka drewnianej konstrukcji werand i szczytów,

poziome podziały gzymsów, opasek okiennych i licówki

w narożnikach oraz nieodzowny kamienny cokół ożywia-

ją oszczędną bryłę. Odsunięcie budynku od drogi o około

100 m, wkomponowanie przepływającego tędy potoku

tworzy reprezentacyjne przedpole dla elewacji frontowej.

Budynki przy ul. Kilińskiego 8a, 8 wraz historycznym

sa natoryjnym kompleksem pensjonatów zamykają opisy

wane osiedle od strony centrum. Powstały w 1893 r.

obiekt 8a (il. 7) znajduje się w rozległej, zadrzewionej

prze strzeni, około 300 m od ulicy. Wielość rozwiązań bu-

dowlanych: ryzalit z dachem naczółkowym, ryzalit na po-

łowie sześcioboku, narożna wieża ośmioboczna, wy kusze,

weranda, loggie, dach: mansardowy, dwuspadowy i na 

czółkowy, namiotowy, ozdobne obramienia drzwi i okien

sprawiają, że obiekt oceniany jest jako przykład protose-

cesji. Nieszablonowy jest także sposób rozmieszczenia

okładzin elewacyjnych: parter częściowo odeskowany

The building at 7 Turystyczna Street (Fig. 6) is a fairly

frequent type of a guest house from the end of the 19

cen 

tury. The rectangular body is broken symmetrically by

means of avantcorpses added transversally, namely

a threestory avantcorps with balconies from the south and

a twin threestorey one with verandas from the north. The

whole was covered with a gable roof. Formwork ash ing

in the attic area, lace wood carvings of verandas and ga-

bles wooden structures, horizontal divisions of cornices,

window casings and facing in the corners as well as an in-

dispensable stone pedestal, enliven the economical shape.

Locating the building about 100 m away from the road

and incorporating the stream owing through the property

create a representative foreground for the front facade.

Buildings at 8a, 8 Kilińskiego Street together with the

historic sanatorium complex of guesthouses close the

described housing estate from the centre side. Object 8a

(Fig. 7) which was constructed in 1893 is located in

a vast, treelined area about 300 m away from the street.

Il. 4. Szklarska Poręba, obiekt przy ul. Kilińskiego 14,

elewacja południowa (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 4. Szklarska Poręba, object at 14 Kilińskiego Street,

southern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Il. 6. Szklarska Poręba, dom przy ul. Turystycznej 7,

elewacja północna (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 6. Szklarska Poręba, house at 7 Turystyczna Street,

northern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Il. 5. Szklarska Poręba, budynek przy ul. Kilińskiego 17,

elewacja północna (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 5. Szklarska Poręba, object at 17 Kilińskiego Street,

northern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Il. 7. Szklarska Poręba, obiekt przy ul. Kilińskiego 8a,

elewacja północna (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 7. Szklarska Poręba, object at 8a Kilińskiego Street,

northern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

68 Anna WojtasHarań

A variety of construction solutions such as the avant

crops with the pediment roof, the avantcrops on the half

of the hexagon, the octagonal corner tower, bay windows,

veranda, loggia, then mansard, gable, pediment, pavilion

roofs, decorative frames of doors and windows make the

object an example of protosecession. The arrangement of

facade lining is also unconventional, i.e. the ground oor

has partly horizontal formwork, the upper oors have

planking entirely in a vertical system, the avantcrops is

accentuated with wooden scales. The building used to be

decorated with an exposed wooden frame structure.

The opposite of the intended stylish cacophony is the

other building which is located at a distance of about

200 m away from the street (No. 8), from the end of the

century (Fig. 8). It was designed on the plan of an

elongated rectangle with regularly placed avantcorpes,

a sequence of loggias and windows. The symmetry of

the layout is emphasized by the drawing of facade lining

(the basement – granite slabs and brick, the ground oor

– plaster, brick, wood, the rst oor – roong of horizon-

tal boards, the attic – roong of vertical boards; form-

work closed in the frame of vertical and horizontal arched

beams). The building is covered with a pediment roof.

In Szklarska Poręba, many equally representative

lay outs were constructed, which constituted examples

of singlefamily homes, for example, in the district of

Siedmiogród – in the Valley of Seven Houses, namely

the house at 2, 3, 5 Muzealna Street or at 4 Górna Street.

The villas are situated on the southern slopes of the Jizera

Mount ains. The advantageous location means that the

loggias, terraces, and bay windows of the south facades

overlook panoramic views of the Giant Mountains. They

also cumulate heat and sunlight. Plinths of raw granite,

gabled steep roofs, wooden linings which are diversied

on particular storeys, decorative window and door wood-

work are the elements that despite their uniqueness the

neighbouring villas at 2 and 5 Muzealna Street evoke

a similar fairy tale mood. Objects blend in with the con-

temporary tendency propagated in Europe, including the

above mentioned English artistic movement of referring

to native construction forms. The other two examples of

the villas at 3 Muzealna Street and 4 Górna Street culti-

vate this trend to a small extent. They belong to the […]

popular type of an elegant suburban villa in a summer

resort town [6, p. 116]. A projection of a rectangle, a man-

sard roof, annexes, a smooth line of dormer windows,

gable walls and windows, rustication, loggias, verandas

– this is a collection of forms which are most often used in

this type of objects.

Characteristics of the selected detached development

Buildings were erected on large plots of land (on aver-

age over 0.5 hectare), often naturally undulating, position-

ing the development equally in the line of the street or far

away from the road (20, 100, 200 or even 300 m) as well

as in some cases away from the centre, in the surround-

ing meadows or at the edge of the forest. The natural and

scenic values that were offered by newly developed virgin

lands were used. Numerous streams snaked between plots

w układzie poziomym, wyższe kondygnacje oszalowane

w całości w układzie pionowym, ryzalit zaakcentowany

drewnianą łuską. Niegdyś budynek zdobiła odsłonięta

drewniana konstrukcja szkieletowa.

Przeciwieństwem zamierzonej stylowej kakofonii jest

usytuowany w odległości około 200 m od ulicy drugi

z budynków (nr 8), z końca XIX w. (il. 8). Zaprojekto-

wano go na planie wydłużonego prostokąta z regularnie

nanizanymi ryzalitami, sekwencją loggii i okien. Syme-

trie układu podkreśla rysunek okładzin elewacyjnych

(przyziemie – ciosy granitowe i cegła, parter – tynk, ce-

gła, drewno, piętro – opierzenie z poziomych desek, pod-

dasze – opierzenie z pionowych desek; deskowanie ujęte

w ramy wystających pionowych i poziomych, łukowych

belek). Budynek osłonięty jest dachem naczółkowym.

W Szklarskiej Porębie powstało także wiele równie

reprezentacyjnych założeń będących przykładem domów

jednorodzinnych, np. w dzielnicy Siedmiogród – w Do-

linie Siedmiu Domów: dom przy Muzealnej 2, 3, 5 czy

Górnej 4. Wille usytuowane są na południowych stokach

Gór Izerskich. Korzystna lokalizacja sprawia, że z log-

gii, tarasów, wykuszy południowych fasad roztaczają się

widoki na panoramę Karkonoszy. Kumulują one także

ciepło i światło słoneczne. Cokoły z surowego granitu,

dwuspadowe strome dachy, okładziny drewniane zróżni-

cowane na poszczególnych kondygnacjach, ozdobna sto-

larka okienna i drzwiowa to elementy, które powodują, że

pomimo swej oryginalności sąsiadujące wille przy Muze-

alnej 2 i 5 wywołują podobny baśniowy nastrój. Obiekty

wpisują się ówczesną tendencję propagowaną w Euro-

pie, w tym przez wspomniany angielski ruch artystyczny

nawiązywania do rodzimych form budowlanych. Dwa

pozostałe przykłady willi przy Muzealnej 3 i Górnej 4

w niewielkim stopniu kultywują tę tendencję. Należą

[…] popularnego typu eleganckiej willi podmiejskiej w let-

niskowej miejscowości [6, s. 116]. Rzut prostokąta, man-

sardowy dach, przybudówki, płynna linia lukarn, ścian

szczytowych i okien, boniowanie, loggie, werandy to zbiór

form najczęściej stosowanych w tego typu obiektach.

Il. 8. Szklarska Poręba, budynek przy ul. Kilińskiego 8,

elewacja południowa (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 8. Szklarska Poręba, object at 8 Kilińskiego Street,

southern facade (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 69

of land. The traces of them can be found in old maps and

photographs

. Slopes of the terrain were adjusted to the

development by means of articial buttresses. Park green-

ery complemented a landscape model of the layout. At

present, it has grown, adapting perfectly to the forest space

of the Giant Mountains National Park. In the shadow of

the forest trees the houses became a trie – unexpectedly

gaining additional qualities in spite of the passage of time.

The consequence of this practice is loose and scattered

development in the recreational districts of Szklarska

Porę ba as well as in other towns of the Giant Mountains.

Then, the new forms of residence, which were unin-

hibited by the space, created a catalogue of architecture of

great diversity. A characteristic feature of this architecture

are balconies, loggias, bay windows, verandas directed to

the south from where the panorama of the Giant Moun-

tains can be seen as well as to the north where the view of

Jeleniogórska Valley and the Jizera Mountains could be

fully admired. Viewrelated reasons often prevailed over

the principles of orientation towards the sun and sides of

the world. Open and glazed architectural elements were

supposed to enable the patients to contemplate the land-

scape and stay outdoors, regardless of the season of the

year and weather.

Some elements, which were often duplicated, were si 

milar to regional rural architecture – the use of native ma

terials (granite, wood), large sloping roofs, frame struc-

tures, latticed windows, shutters and window casings.

Particularly sophisticated were the solutions using a visi

ble wooden poleframe structure and a frame lled with

a usually plastered bright wall or timbered facades.

Usually, they were twostorey buildings with an attic

or onestory buildings with an attic on a high founda-

tion and on a buttress, which intensied the impression

of monumentality. Buildings were designed more or less

on a similar scale – with a building area ranging from

300 to even 900 m

and a capacity of 1500 to 4500 m

Smaller objects performed residential and tourist func-

tions. Larger objects with a similar function constituted

part of sanatorium and hotel complexes. A distance be-

tween buildings on neighbouring plots of land was not

shorter than 15 m. A standard distance was about 50 m.

However, these parameters are only approximate because

– as it was already mentioned – the essence was the inclu-

sion of seve ral buildings which were concentrated in the

region of Kilińskiego Street in a disproportionately larger

area of green open terrains.

Modifications and progressive intensification

of the development

Over time, the details of the buildings described above

became blurred or simplied. Balconies, loggias were

built up, verandas were liquidated, shutters were disman-

tled, natural colours of materials were changed, although

a general feeling of uniqueness remained (Fig. 1–8).

For example, the Map of Szklarska Poręba 1:5000 from 1913

(Plan von Schreiberhau 1:5000), made by Alexander Rath, Special Büro

für Bebauungspläne, Breslau.

Charakterystyka wybranej zabudowy wolnostojącej

Budynki wznoszono na dużych działkach (średnio po-

wyżej 0,5 ha), często naturalnie pofałdowanych, sytuując

równo w linii zabudowy ulicy lub w znacznym oddale-

niu od drogi (20, 100, 200, a nawet 300 m), jak również

w niektórych przypadkach w oddaleniu od centrum, na

okolicznych łąkach, na skraju lasu. Wykorzystywano wa-

lory przyrodnicze i widokowe, jakie oferowały świeżo

za właszczane dziewicze tereny. Liczne strumienie wiły

się pomiędzy parcelami. Ślad po nich można odnaleźć

na starych mapach i fotograach

. Pochyłości terenu do-

stosowywano do zabudowy sztucznymi skarpami. Zie-

leń parkowa dopełniała krajobrazowy model założenia.

Obecnie rozrosła się, dopasowując doskonale do leśnej

przestrzeni Karkonoskiego Parku Narodowego. W cieniu

konarów lasu domy stały się drobiazgiem – niespodzie-

wanie zyskując dodatkowe walory pomimo upływu cza-

su. Konsekwencją takiej praktyki jest luźna i rozproszona

zabudowa w wypoczynkowych dzielnicach Szklarskiej

Poręby, a także innych miejscowości Karkonoszy.

Nowe naonczas, nieskrępowane przestrzenią formy za-

mieszkania wytworzyły katalog architektury o dużej róż-

norodności. Znamienną cechą tej architektury są balkony,

loggie, wykusze, werandy kierowane na południe, skąd

roztacza się panorama Karkonoszy, jak również na północ,

gdzie otwierał się widok na Kotlinę Jeleniogórską, Góry

Izerskie. Względy widokowe górowały często nad zasada

mi orientacji względem słońca, stron świata. Ot war te,

oszklone elementy architektoniczne miały za za danie umoż 

liwić kuracjuszom kontemplację krajobrazu i przebywa nie

na świeżym powietrzu niezależnie od pory roku i pogody.

Niektóre często powielane elementy architektoniczne

wykazywały podobieństwo do regionalnej architektury

wiejskiej – zastosowanie rodzimych materiałów (granit,

drewno), dużych spadzistych połaci dachu, szkieletowej

konstrukcji, okien szczeblinowych, okiennic i opasek

okiennych. Szczególnie nezyjne były rozwiązania sto-

sujące widoczną drewnianą konstrukcję słupoworamową

i szkielet wypełniony zwykle otynkowanym jasnym mu-

rem lub fasady oszalowane deskami.

Zazwyczaj były to budynki dwukondygnacyjne z pod-

daszem lub jednokondygnacyjne z poddaszem na wysokiej

podmurówce i na skarpie, co potęgowało wrażenie monu-

mentalności. Budynki projektowano mniej więcej w zbli-

żonej skali – o powierzchni zabudowy w granicach od 300

do nawet 900 m

i kubaturze od 1500 do 4500 m

. Mniejsze

obiekty pełniły funkcję mieszkalną i turystyczną. Większe

obiekty, o podobnej funkcji, stanowiły część kompleksów

sanatoryjnych i hotelowych. Odległość pomiędzy budyn-

kami na sąsiednich działkach nie spadała poniżej 15 m.

Standardowy dystans wynosił około 50 m. Jednak parame-

try te mają jedynie orientacyjne znaczenie, albowiem – jak

już wspomniano – istotą było wpisanie kilkunastu budyn-

ków skupionych w rejonie ul. Kilińskiego w niepropor

cjonalnie większy obszar zielonych terenów otwartych.

Na przykład Mapa Szklarskiej Poręby 1:5000 z 1913 r. (Plan von

Schreiberhau 1:5000) wykonana przez Alexandra Ratha, Special Büro

für Bebauungspläne, Breslau.

70 Anna WojtasHarań

Modyfikacje i postępująca intensyfikacja zabudowy

Z biegiem czasu detale opisywanych budynków ulega-

ły zatarciu lub uproszczeniu, balkony, loggie zabudowy-

wano, werandy likwidowano, okiennice demontowano,

zmieniano naturalną kolorystykę materiałów, aczkolwiek

ogólne odczucie wyjątkowości pozostawało (il. 1–8).

Niektóre z budynków, jak wspomniany przy Kiliń-

skiego 14, przeżyły drastyczną przebudowę, przeobraża-

jąc się w duże zespoły hotelowe. Inne budynki w całości

wyburzono, zastępując bardziej ekonomicznymi w no-

wej erze konsumpcji. Na miejscu wystawnego komplek-

su sanatoryjnego w opisywanej kolonii pensjonatów przy

Kilińskiego 11 stanął market. Natomiast w bezpośrednim

sąsiedztwie kompleksu sanatoryjnego przy Kilińskiego

8 i 8a zagnieździło się osiedle małych domków jedno-

rodzinnych z 2. połowy XX w., zmieniając radykalnie

odbiór i aurę tego miejsca. Podobne kłębowisko ma-

łych domków letniskowych i tzw. małych pensjonatów

osaczyło sąsiednią ul. Turystyczną, pojawiając się tak-

że w rejonie ul. 1 Maja, Kasprowicza, Demokratów itd.

Jednocześnie ostatnie lata przyniosły popyt na budynki

w wielkiej skali: apartamentowce, hotele górskie, któ-

re przeciwnie do zminiaturyzowanej kubatury domków

znacznie przekraczają pojemnością historyczne pen-

sjonaty i wille, wkraczając w ich monogeniczną strefę.

W parku okalającym Złoty Potok, schodzący ze stoków

Szrenicy, rozpoczęły się gigantyczne budowy, które drą-

żą teren na kilkadziesiąt metrów w głąb gruntu. Na tra-

sie strumieni i malowniczych stawów staną niebawem

mieszkalnousługowe i hotelowe wielokondygnacyjne

klatkowce i korytarzowce. Zimą przemykali tu narciarze,

dając nikłą nadzieję na zrealizowanie w przyszłości nie-

inwazyjnej infrastruktury rekreacyjnej wykorzystującej

walory terenu. Niestety u progu 2018 r. okazało się, że

teren jest ogołocony, po usunięciu drzew, pod potężne

wykopy (il. 9). Artykuł w dużej mierze opisuje teraz stan

historyczny, albowiem zniknęła romantyczna atmosfera,

która emanowała jeszcze z niewielkiego ocalałego frag-

mentu miasteczka.

Some of the buildings, like the one mentioned at 14

Ki l ińskiego Street, underwent a drastic reconstruction be-

ing transformed into large hotel complexes. Other build-

ings were completely pulled down and then replaced by

more economic ones in the new era of consumption. On

the site of the magnicent sanatorium complex in the

described colony at 11 Kilińskiego Street, a supermar-

ket was constructed. However, in the immediate vicin-

ity of the sanatorium complex at 8 and 8a Kilińskiego

Street, a housing estate of small detached houses from

the 2

half of the 20

century was built, which radically

changed the reception and aura of this place. A similar

concentration of small holiday houses and the socalled

small guest houses, which also appeared in the area of

1 Maja, Kasprowicza, Demokratów Streets, etc., sur-

rounded the neighbouring Turystyczna Street. At the

same time, recent years have brought a demand for large

scale buildings such as apartment buildings and moun-

tain hotels, which, contrary to the miniaturized cubature

of houses, far exceed the capacity of historical guest-

houses and villas, entering their monogenic zone. In the

park surrounding Złoty Potok which ows down from

the slopes of Szrenica, gigantic constructions began,

which dig out the area several dozen meters deep into the

ground. On the route of streams and picturesque ponds

there will soon appear residential, service and hotel

multistorey cagelike blocks of ats. In winter tourists

skied here, giving some hope for the future implemen-

tation of a noninvasive recreation infrastructure using

advantages of the area. Unfortunately, at the beginning

of 2018, it turned out that after removing trees the terrain

was prepared for huge earth excavations and deprived of

its values (Fig. 9). This article largely describes a cer-

tain historical state because the romantic atmosphere that

emanated from the small surviving fragment of the town

has now almost disappeared.

Szklarska Poręba puts importance on big hotels. A re-

sort town at the foot of Szrenica makes up for the backlog

in the development of accommodation, whereas neigh 

bouring Karpacz is already saturated [and transformed]

Il. 9. Szklarska Poręba, ul. Kilińskiego, teren budowy apartamentowca (fot. A. WojtasHarań, 2018)

Fig. 9. Szklarska Poręba, Kilińskiego Street, the apartment building construction area (photo by A. WojtasHarań, 2018)

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią /Detached house – between luxury and economy 71

Szklarska Poręba stawia na wielkie hotele. Kurort u stóp

Szrenicy nadrabia zaległości w rozwoju bazy noclegowej,

podczas gdy sąsiedni Karpacz nasycony [i przeobrażony]

już aquaparkami i dużymi hotelami („Gołębiewski” ma

blisko 900 pokoi), próbuje ograniczać ich budowę

Podsumowanie

Konsekwencją wdrożenia nowych idei i zasad wypo-

czynku w górach jest wygląd miejscowości wczasowych

w Karkonoszach. Analiza architektury i zagospodarowa-

nia Szklarskiej Poręby z przełomu XIX i XX w. pozwoliła

na wyselekcjonowanie elementów, które przyczyniły się

do tego, że dziś jest ona rozpoznawalna:

– Integralność dzielnicy mieszkalnej z naturą wynika-

ła z wrażliwości w sposobie traktowania przyrody i kra-

jobrazu, zaszczepionej jeszcze w kulturze romantyzmu,

a potem kultywowanej w ramach różnorodnych ruchów

reformatorskich, powiązanych z działalnością architekto-

niczną i urbanistyczną.

– Stylistyka opatrzona rytem budownictwa ludowego

i alpejskich pensjonatów wytworzyła klimat sielskości

i doskonałości kojarzonej z górskim środowiskiem.

– Wzorowanie się na miejskim stylu willowym powo-

dowało wrażenie reprezentacyjności i przestrzenności.

– Włączenie motywów architektury uzdrowiskowej,

zorientowanej na czerpanie zalet z obcowania ze słoń-

cem, krajobrazem i przyrodą (trudno osiągalnymi w zin-

dustrializowanym i zurbanizowanym mieście) naznaczy-

ło nowoczesnością ówczesne budownictwo.

– Umiejętne zestawienie wątków stylów minionych

epok wprowadziło jednorodność i tak pożądaną malow-

niczość.

– Czerpanie z lokalnej tradycji budowlanej gwaran-

towało funkcjonalność i odporność na skomplikowane

uwarunkowania zjograczne.

– Przełamanie monumentalności i surowości XIX-

wiecznych willi i wykorzystanie w pełni zalet usytuowa-

nia ich w zieleni, było następstwem mody lansującej sty-

listykę landhausu.

– Model domu wolnostojącego w oprawie zieleni,

w granicach przyjętych proporcji i kompozycji prze-

strzennej zapewniał skalę ludzką w świecie ulegającym

powszechnej mechanizacji i koncentracji zabudowy.

Tak jak ekskluzywne pensjonaty i wille na przełomie

XIX i XX w. budziły kontrowersje, stając się praprzyczy-

ną zmiany wsi karkonoskiej w miasto, tak współczesne

tanie i masowe rozwiązania niepokoją, zmieniając oblicze

górskich kurortów. W obecnych czasach zrozumiałe i nie-

uniknione jest pojawienie się architektury opartej na logice

ekonomicznej. Małe domy letniskowe oraz duże założenia

hotelowe i sanatoryjne spotykane były również w oma-

wianym okresie przełomu wieków. Ich lokalizacja jednak

nie była przypadkowa. W konfrontacji ze współczesnością

luksus historycznych rozwiązań polegał w szczególności

na pozostawieniu miejsca dla otaczającej przestrzeni gór.

Podobne relacje pojawiają coraz częściej w prasie lokalnej. Ko 

men tarz powyższy zawarto w „Gazecie Wrocławskiej” z 16.04.2016,

w ar 

tykule Rafała Święckiego Szklarska Poręba: Powstaną nowe hotele [27].

with aquaparks and large hotels (“Gołębiewski” Hotel has

nearly 900 rooms) and tries to limit their construction

Summary

The consequence of implementing new ideas and prin-

ciples of relaxation in the mountains is the appearance of

holiday resort towns in the Giant Mountains. The analysis

of the architecture and development of Szklarska Poręba

from the turn of the 20

century made it possible to select

the following elements that contributed to the fact that to-

day it is recognizable:

– Integrity of the residential district with nature result-

ed from sensitivity to the treatment of nature and land-

scape, instilled in the culture of Romanticism, and then

cultivated as part of various reform movements connected

with architectural and urban activities.

– The design bearing the rite of folk architecture and

alpine boarding houses has created an idyllic and perfect

climate associated with the mountain environment.

– Modelling on the urban villa style resulted in the im-

pression of representativeness and spaciousness.

–

Incorporation of motifs of spa architecture oriented to-

wards deriving from advantages of the sun, landscape and

nature (hardly achievable in an industrialized and urbanized

city) marked the construction with modernity at that time.

– A skilful combination of style motifs of past epochs

introduced homogeneity and desirable pictoriality.

– Drawing from the local construction tradition guar-

anteed functionality and resistance to complicated phys-

iographic conditions.

– Breaking the monumentality and austerity of 19

century villas and taking full advantage of their location

in greenery was the result of a fashion that promotes the

stylistics of the landhaus.

–

The model of a detached house in green surroundings

within the limits of the adopted proportions and spatial

composition provided a human scale in a world undergoing

universal mechanization and concentration of development.

Just as exclusive guest houses and villas at the turn of

the 20

century aroused controversy becoming the rst

cause of the change of the Giant Mountains village into

a town, so cheap and massive solutions are worrying,

changing the face of mountain resort towns. Nowadays,

the emergence of architecture based on economic logic is

understandable and inevitable. Small summer houses and

large hotel and sanatorium layouts were also encountered

in the discussed period of the turn of the century. Their

location, however, was not accidental. In the confronta-

tion with the present, the luxury of historical solutions

consisted particularly in leaving room for the surrounding

mountains.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Similar reports appear more and more often in the local press.

The above commentary was included in “Gazeta Wrocławska” from

April 16, 2016, in the article entitled Szklarska Poręba: New hotels will

be constructed by Rafał Święcki [27].

72 Anna WojtasHarań

Bibliografia /References

[1] Biesiekierski T., Suchodolski J., TrockaLeszczyńska E., Architek-

tura na obszarze Sudetów: Sudety Środkowe, Wschodnie i Przed-

górze Sudeckie, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1999.

[2] Suchodolski J., Regionalizm w kształtowaniu formy architektury

współczesnej na obszarze Sudetów, Ocyna Wydawnicza PWr,

Wrocław 1996.

[3] TrockaLeszczyńska E., Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regio-

nie sudeckim, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1995.

[4] Suchodolski J., Architektura schronisk górskich w Sudetach, O-

cyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2005.

[5] Balińska G., Uzdrowiska dolnośląskie: problemy rozwoju i ochro-

ny wartości kulturowych do II wojny światowej, Wydawnictwo

PWr, Wrocław 1991.

[6] SzymanskiStörtkuhl B., Ilkosz J., Od zagrody do willi. Architektu-

ra Kolonii Artystycznej w Karkonoszach, [w:] K. Bździach (red.),

Wspaniały krajobraz. Artyści i kolonie artystyczne w Karkono-

szach w XX w., Gesellachaft für interregionalen Kulturaustausch

e.V., Berlin, Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze, Berlin–Jelenia

Góra 1999, 104–126.

[7] Koeppen A., Die Schreiberhauer Künstlerkolonie, „Schlesien”

1908/1909, 2, 465–471.

[8] Koeppen A., Zur Wiederbelebung schlesischer Bauernhäuser,

„Schlesien” 1909/1910, 3, 559–562.

[9] Siedler V., Heimatkunst im schlesischen Gebirge. Eine Kulturstu-

die, Leipelt, Warmbrunn 1913.

[10] Łaborewicz I., Wiater P., Szklarska Poręba: Monograa historycz-

na, AdRem, Jelenia Góra 2010.

[11] Leksykon architektury Wrocławia, R. Eysmont, J. Ilkosz, A. Toma-

szewicz, J. Urbanik (red.), Via Nova, Wrocław 2011.

[12] Atlas architektury Wrocławia, T. 2: Budowle mieszkalne, budowle

inżynieryjne i przemysłowe, parki, cmentarze, pomniki, J. Harasi-

mowicz (red.), Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1998.

[13] Architektura Wrocławia, T. 1: Dom, Kolegium Redakcyjne Insty-

tutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocław-

skiej (red.), Werk, Wrocław 1995.

[14] Architektura Wrocławia, T. 2: Urbanistyka do roku 1945, J. Rozpę-

dowski (red.), Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1995.

[15] Atlas historyczny miast polskich. Śląsk, z. 14, Jelenia Góra,

M. MłynarskaKaletynowa, D. Adamska, R. Eysymontt, M. Cho-

rowska, S. Firszt, R. Gliński, G. Grajewski, I. Łaborewicz, D. Wę-

dzina (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Ośrodek Badań

nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza, Wro-

cław 2017.

[16] Kwaśny Z., Jelenia Góra: zarys rozwoju miasta, Zakład Narodowy

im. Ossolińskich, Wrocław 1989.

[17] Gryglewska A., Architektura Wrocławia XIX–XX w. w twórczo-

ści Richarda Plüddemanna, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław

1999.

[18] Ludwig B., Osiedla mieszkaniowe w krajobrazie wałbrzyskiego

okręgu górniczoprzemysłowego (1850–1945), Ocyna Wydawni-

cza PWr, Wrocław 2010.

[19] Budownictwo drewniane w gospodarce przestrzennej europejskie-

go dziedzictwa, W. Czarnecki (red.), Wyższa Szkoła Finansów

i Zarządzania, Białystok 2004.

[20] Tarnowski J., Styl alpejski w środkowej Europie i polska kontrakcja

wobec niego – styl zakopiański, „Estetyka i Krytyka” 2012, Nr 25,

231–262.

[21] Mazurski K., Budownictwo drewniane w regionie jeleniogórskim,

„Rocznik Jeleniogórski” 1973, T. 11, 44–64.

[22] Knothe J., Architektura neowernakularna – geneza. Od Erdmanns

dorf do Pensjonatu „Maryja”, „Budownictwo i Architektura” 2017,

Nr 16(4), 141–158.

[23]

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz

w Czechach, I. Łaborewicz (red.), Naczelna Dyrekcja Archiwów Pań-

stwowych, Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Jelenia Góra 2015.

[24] Broniewski T., Historia architektury i nauka form architektonicz-

nych w zarysie, Spółdzielnia Wydawnicza META, Katowice 1950.

[25] SzymańskiStörtkuhl B., Landhaus – typ podmiejskiego domu

z początku XX w. na przykładzie Wrocławia, [w:] Architektura Wro-

cławia, T. 1: Dom, Kolegium Redakcyjne Instytutu Historii Archi-

tektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej (red.), Werk,

Wrocław 1995, 281–298.

[26] NowosielskaSobel J., Od ziemi rodzinnej ku ojczyźnie ideologicz-

nej. Ruch ochrony stron ojczystych (Heimatschutz) ze szczególnym

uwzględnieniem Śląska (1871–1933), Wydawnictwo UWr, Wro-

cław 2013.

[27] Święcki R., Szklarska Poręba: Powstaną nowe hotele, „Gazeta Wro-

cławska”, 16.04.2016.

Streszczenie

Celem artykułu było wyselekcjonowanie elementów decydujących o jakości i atrakcyjności karkonoskich kurortów, służących jednocześnie za-

chowaniu wyjątkowości krajobrazu. Przyjęto metodę obserwacji i studium indywidulanych przypadków. Analizie poddano zabudowę znaczących,

wybranych obiektów budowlanych, bazując na dokumentach archiwalnych, materiałach fotogracznych, wizji lokalnej. Z przeprowadzonych badań

wynika, że stosowane rozwiązania projektowe były konsekwencją nowych idei pojawiających się w sztuce, życiu, architekturze. W konfrontacji ze

współczesnością luksus historycznych propozycji polegał m.in. także na pozostawieniu miejsca dla otaczającej przestrzeni gór. Mając na względzie

efekt, jaki uzyskano, należałoby przyjąć te historyczne rozwiązania za ponadczasowe i godne naśladowania.

Słowa kluczowe: wille, pensjonaty, architektura regionalna, urbanizacja

Abstract

The intention of the article was to highlight the problem of selecting vital elements in order to protect the landscape, which also consists of specic

architecture and urban planning. It was also intended to show the advantages of attractive quarters and recognize the premises that decided about

this uniqueness. A method of observation and study of individual cases was adopted. The analysis covered the construction of signicant, selected

buildings, based on archival documents, photographic materials, and site visits. The research shows that the applied design solutions, characteristic

of the Karkonosze Mountains resorts, were the consequence of new ideas emerging in art, life and architecture. In confrontation with the present day,

the luxury of historical solutions relied, among others also to leave space for the surrounding mountains. Taking into account the effect obtained, this

principle should be accepted as timeless.

Key words: villas, pensions, regional architecture, urbanization

Dom wolnostojący – między luksusem a ekonomią. Specyfika zabudowy dzielnicy Szklarskiej Poręby

Anna Wojtas-Harań

doi:10.5277/arc190205

Streszczenie