Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu od XVII do XX w. w świetle zachowanych inwentarzy

The Cistercian monastic economy in the Middle Ages

and in the modern era was based on land farming and

animal husbandry which provided for the current needs of

each abbey. Since the second half of the 13

century both

the existing and newly established Cistercian communi-

ties extended their estates mainly through endowments.

Furthermore, since the second half of the 13

century

more and more farmsteads located far from the abbey

were traded for villages or their parts located closer, which

in turn resulted in accumulation of the estates around

specific abbeys. This was also a typical practice in the

monastery in Szczyrzyc. At the turn of the 14

and 15

centuries new forms of farmsteads – granges – began to

develop in the Cistercian monasteries along with the in -

creased settlement processes and organizational changes.

One of the important branches of the Cistercian econ-

omy was handicraft production which provided for the

basic needs of individual monasteries and the handmade

products were also sold. Depending on their needs, the

mo nasteries had bakeries, breweries, tanneries, cobblers

and smithies. The Cistercian communities had fisheries

(e.g. three fishponds in Szczyrzyc), forests (timber was

pro duced for firewood or construction), cattle and swine,

gar dens, orchards, apiaries and herbaries. Some Cistercian

mo nasteries (also in Szczyrzyc) had vineyards. When

Stanisław VI Drohojowski was the abbot in Szczyrzyc,

a brewery was built there (in 1628) which operated practi-

cally all the time until 1996 [1].

The monastic economy in Szczyrzyc was mainly agri-

cultural and included fields, meadows, pastures, gardens

2013

3(35)

DOI: 10.5277/arc130303

Jolanta M. Marszalska*

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu

od XVII do XX w. w świetle zachowanych inwentarzy

The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc

in the 17

to the 20

centuries as presented in the original inventories

* Instytut Nauk Historycznych UKSW w Warszawie / Institute of

History Science, Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw.

Podstawą gospodarki cysterskiej w wiekach średnich

i w epoce nowożytnej była ziemia i związana z nią pro-

dukcja roślinna oraz hodowla. Miało to na celu przede

wszystkim zaspokojenie bieżących potrzeb każdego kon-

wentu. Od drugiej połowy XIII w. i istniejące, i nowo

pow stające wspólnoty cysterskie powiększały swoje do bra

głównie poprzez nadania. Również od drugiej po łowy

XIII w. obserwuje się zwiększoną tendencję do za miany

dóbr leżących z dala od klasztoru na wsie lub ich części

położone bliżej, co wiązało się z komasacją włości wokół

poszczególnych klasztorów. Taka praktyka była również

stosowana w klasztorze szczyrzyckim. Na prze łomie XIV

i XV w. w klasztorach cysterskich, wraz z roz wojem pro-

cesów osadniczych i zmianami organizacyjnymi, zaczęły

kształtować się nowe formy gospodarowania – folwarki.

Ważnym działem gospodarki cysterskiej była produk-

cja rzemieślnicza, która zabezpieczała podstawowe po -

trzeby danego klasztoru i była też przeznaczana na han-

del. W zależności od zapotrzebowania działały między

innymi piekarnie, browary, garbarnie, warsztaty szewskie

czy kowalskie. Wspólnoty cysterskie zajmowały się ho dow-

l ą ryb (np. w Szczyrzycu znajdowały się trzy stawy), gos-

podarką

leśną (pozyskiwano drewno na opał czy do bu -

dowli), hodowlą bydła i trzody chlewnej, ogrodnic twem,

sa downictwem, pasiecznictwem, a także zielars twem. Przy

niektórych klasztorach cysterskich (również w Szczy rzy-

28 Jolanta M. Marszalska

and orchards. The basic crops included: rye, wheat, bar-

ley, oat as well as millet. Furthermore, they grew calamus,

buckwheat, vetch, clover, potatoes as well as hemp and

hops. In the gardens they grew parsnip, nigella, horse r-

adish, cabbage, carrot, parsley, broad bean, turnip, onion,

beet and poppy as well as fruit trees such as apple, pear

and plum.

The main sources of information on the Cistercian

economy in Szczyrzyc include the original 17

, 18

and

-century monastic inventories [2]–[8] and many other

documents, especially those regarding the modern era, in

particular the inventories from the 18

and 19

century.

Their analysis provides information about similarities and

differences concerning the monastic economy. For ins-

tance the Revisio… inventory describes in detail the con-

dition of the grange buildings and includes a detailed

(sometimes even their occupations and family connec-

tions). The same inventory has a quite detailed list of

horned cattle (it provides even the names of the cows in

all granges). This is the first inventory to mention the

breeding of original Polish cows (Polish Red Cattle) as

well as garden production. The inventory provides laco-

nic information about crops and their yield, farming

equip ment or equipment to put out fires.

The other inventory from 1827 also describes the con-

dition of the buildings in five monastic granges with the

amounts sown and harvested (the most comprehensive

description of the amounts sown as well as harvested

regards only the grange in Raciborzany). In many cases

the inventory provides the same details as the one from

1868, re gar ding the yield of crops as well as from mea-

dows and

pastures, which suggests that the author of the

inventory in 1868 used the information included in the

inventory from

1827! It should be noted that the inventory

from 1827 has a very detailed list of inhabitants of the

granges, including their duties to the monastery.

The last of the inventories, made in 1868–1871, in

com parison to previous ones, provides the most precise

de scription of the buildings at the granges (there were

seven of them), their facilities, including farming ma -

chinery and equipment to put out fires. It describes

in detail individual rooms at the granges, their location,

condition,

furnishings or furniture. The inventory also pro-

vides a very

precise description of the amounts sown and

harvested (crops, potatoes, meadows, pastures) as well

as information about the animals kept in individual

granges (speci fying even their age). The greatest draw-

back of that useful source of information about the mon-

astery economy in the second half of the 19

century is

the lack of any information about the people living at the

granges.

For the purposes of this paper only the grange in

Dobroniów from the 17

until the 19

century will

be described in detail with its outbuildings, equip ment,

social structure as well as farming and animal production

and its proceeds. In the case of the other granges

only their outbuildings are presented in this paper. As

regards the 20

century, the issue is presented collec-

tively.

cu) uprawiano winorośl. W Szczyrzycu w cza sach rządów

opata Stanisława VI Drohojowskiego (w 1628 r.) powstał

browar i praktycznie nieprzerwanie prowadził działalność

do 1996 r. [1].

Gospodarka klasztoru szczyrzyckiego miała zdecydo-

wanie charakter rolniczy. Obejmowała pola, łąki, pastwis-

ka, ogrody i sady. Podstawowymi uprawami były zboża

kłosowe: żyto, pszenica, jęczmień, owies, a także proso

zaliczane do roślin zbożowych z rodziny traw. Oprócz

tych pięciu zbóż sadzono tatarak, grykę, wykę, koniczynę,

ziemniaki, z przemysłowych konopie i chmiel. W ogro-

dach uprawiano następujące warzywa: pasternak, czarnu-

chę, chrzan, kapustę, marchew, pietruszkę, bób, rzepę,

cebulę, buraki i mak. W ogrodach znajdowały się również

drzewa owocowe, głównie jabłonie, grusze i śliwy.

Istotnym materiałem źródłowym do poznania gospo-

darki cystersów szczyrzyckich są zachowane w archiwum

klasz tornym XVII-, XVIII- i XIX-wieczne inwentarze gos-

podarcze [2]–[8] oraz wiele innych dokumentów, zwłasz-

cza odnoszących się do epoki nowożytnej. Szczególnie

przydatne do omówienia zagadnienia gospodarki klasztor-

nej były inwentarze XVIII- i XIX-wieczne. Na podstawie

analizy ich zawartości można zauważyć wśród nich po -

dobieństwa i różnice. I tak inwentarz Revisio… dokładnie

opisuje stan zabudowań folwarcznych, podaje dokład

ny,

imien ny wykaz ludności pracującej w folwarkach (przy

niektórych osobach nawet – wykonywany zawód, a także

powiązania rodzinne). Dość szczegółowo ten sam inwen-

tarz wymienia stan pogłowia bydła rogatego (przy kro-

wach we wszystkich folwarkach podaje nawet ich imiona).

Po raz

pierwszy spotyka się w tym inwentarzu informacje

o ho dowli krów rasy tzw. poprawnej (krowa polska rasy

czerwo nej), a także o uprawach ogrodowych. Lakonicz-

nie inwentarz informuje o wysiewach zbóż i ich zbiorach,

o sprzęcie gospodarczym czy sprzęcie do gaszenia ognia.

Drugi inwentarz, z 1827 r., również opisuje stan zabu-

dowań pięciu folwarków klasztornych z krescencją wysie-

wów i zbiorów (najbardziej pełny opis wysiewów i zbio-

rów dotyczy tylko folwarku w Raciborzanach). W wielu

przy padkach zawiera identyczne dane jak inwentarz

z 1868 r., dotyczące zbiorów zarówno zbóż, jak i z łąk

i past wisk, co sugeruje, że spisujący inwentarz w 1868 r.

ko rzystał z informacji zawartych w inwentarzu z 1827 r.!

War to podkreślić, że inwentarz ten (1827) ma bardzo

szczegółowy spis mieszkańców folwarków łącznie z ich

powinnościami wobec klasztoru.

Ostatni z inwentarzy, sporządzony w latach 1868–1871,

w porównaniu z poprzednimi, daje najbardziej precyzyjny

opis za budowań gospodarczych folwarków (było ich sie-

dem), ich wyposażenia między innymi w narzędzia gospo-

darcze i sprzęt do gaszenia ognia. Wiernie opisuje poszcze-

gólne pomieszczenia folwarków, ich usytuowanie, stan

za chowania, wyposażenie czy umeblowanie. In wentarz

ten daje również bardzo dokładny obraz wysiewów i zbio-

rów (zbo ża, ziemniaki, łąki, pastwiska) oraz informacje na

te mat stanu hodowli w poszczególnych folwarkach (wysz-

cze gól niając nawet wiek zwierząt). Największym manka-

mentem tego cennego źródła do poznania gospodarki

klasztornej w drugiej połowie XIX w. jest brak jakichkol-

wiek wzmianek o ludności zamieszkującej w folwarkach.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 29

The grange in Dobroniów

On the basis of the original 18

and 19

-century mo -

nastic inventories, one can figure out the administrative

division of the monastic estates. Revisio Praediorum,

In ven tariorum, Subditorum, ac omnis suppellectillis ad

Oeco nomiam pertinentium in Villis Monasterij Ciricensis

S.O.Cist. [...] from 1741–1754 mentions five granges:

Dobroniów, Janowice, Raciborzany, Godusza and Porąb-

ka; the second inventory, made over 20 years later, Cal cu-

lationes [...] Officialistarum Conventus Sciricensis Con-

scriptae [...] from 1763–1774 mentions four granges:

Godusza, Raciborzany, Dobroniów, Janowice; the third of

the 18

-century inventories, made for 1775–1782, Colligit

in Unum ad est Calculatio et Annotatio Proventuum Mo -

nasterij S.O.C. [...] mentions four granges: Raci borzany,

Janowice, Dobroniów and Godusza; the 19

-century in -

ven tory: Inventarium Klosters zu Szczyrzyce [...] from

1827 mentions five granges: Raciborzany, Ja nowice, Do -

broniów, Godusza and Porąbka, and the Inwentarz Klasz-

toru męskiego Księży Cystersów w Szczy rzycu from 1868

mentions as many as seven granges: Raciborzany, Ja no-

wice, Dobroniów, Godusza, Porąbka, Szczyrzyc and Po -

go rzany. However, the 18

-century inventories do not

men tion the granges in Pogorzany or Szczyrzyc, and the

inventories for 1763–1774 and 1775–1782 do not men-

tion the grange in Porąbka.

The monastic economic activity is hereby presented by

describing individual granges on the basis of original

sources, primarily the inventories.

The grange in Dobroniów is presented on the basis of

two original inventories: Revisio… [3] which provides the

descriptions of the grange, its conditions, facilities, crops,

animal husbandry and social structure for 1741–1754 and

the Inwentarz Klasztoru męskiego Księży Cystersów

w Szczyrzycu from 1868 [8].

Outbuildings

The outbuildings at the grange in Dobroniów, apart

from the barn and the granary, burned down on March 19,

1740 [3, k. 8]. Soon after the fire it was rebuilt – the

description from 1741 provides information that the

grange was made of wood; it had three windows and was

oriented to the granary and had a clay floor. It had one

room with a tile stove, a fireplace, two benches by the

walls, a long wooden table and a chamber with a cellar

below it [3, k. 1]. Apart from the residential building it

also had a chicken coop, a goose house, a cowshed,

a shed, a stable, a wooden bakery from 1730, two barns,

a granary with a separate place to make cheese all made

of wood. Furthermore, the grange had a large pen for

calves – with a pool in its center and an apiary by the door

to the shed with two old tree trunk beehives [3, k. 1–3v].

The inventory from 1868 mentions also that the resi-

dential building, which was made of wood, was located

with its front to the north; it was not whitewashed and it

had one stone chimney above the thatched roof. In front

of the building was a door leading from the grange court-

yard covered with small cobble stones. Inside the building

there was an entrance hall, openwork stairs leading to the

Na potrzeby niniejszego artykułu dokładnie omówiony

zostanie tylko folwark w Dobroniowie od XVII do końca

XIX w. wraz z zabudową, wyposażeniem, strukturą spo-

łeczną oraz produkcją rolno-hodowlaną i czerpanymi

z tego tytułu dochodami. W przypadku pozostałych fol-

warków ograniczono się jedynie do przedstawienia stanu

ich zabudowy. Dla XX w. zagadnienie to zostanie potrak-

towane zbiorczo.

Folwark w Dobroniowie

Na podstawie zachowanych XVIII- i XIX-wiecznych

inwentarzy gospodarczych klasztoru można określić

podział administracyjny dóbr klasztornych. I tak Revisio

Praediorum, Inventariorum, Subditorum, ac omnis sup-

pel lec tillis ad Oeconomiam pertinentium in Villis Mona-

sterij Ciricensis S.O.Cist. [...] z lat 1741–1754 wymienia

pięć folwarków: Dobroniów, Janowice, Raciborzany,

Goduszę i Porąbkę; drugi z inwentarzy, sporządzony

ponad 20 lat później Calculationes [...] Officialistarum

Conventus Sciricensis Conscriptae [...] z lat 1763–1774

wymienia cztery folwarki: Goduszę, Raciborzany, Dobro-

niów, Janowice; trzeci z inwentarzy XVIII-wiecznych,

sporządzony za lata 1775–1782, Colligit in Unum ad est

Calculatio et Annotatio Proventuum Monasterij S.O.C. [...]

wymienia cztery folwarki: Raciborzany, Janowice,

Do bro niów i Goduszę; XIX-wieczny inwentarz: Inven ta-

rium Klosters zu Szczyrzyce [...] z 1827 r. wymienia pięć

folwarków: Raciborzany, Janowice, Dobroniów, Goduszę

i Porąbkę, zaś Inwentarz Klasztoru męskiego Księży

Cystersów w Szczyrzycu z 1868 r. wymienia aż siedem

fol warków: Raciborzany, Janowice, Dobroniów, Goduszę,

Porąbkę, Szczyrzyc i Pogorzany. Inwentarze XVIII-wieczne

natomiast nie wymieniają folwarków w Pogorzanach

i Szczyrzycu, a inwentarze za lata 1763–1774 i 1775–

1782 nie wzmiankują o folwarku w Porąbce.

Działalność gospodarcza klasztoru zostanie pokazana

poprzez omówienie poszczególnych folwarków na pod-

stawie zachowanych źródeł archiwalnych, przede wszyst-

kim samych inwentarzy.

Folwark w Dobroniowie zostanie przedstawiony na

pod stawie dwóch zachowanych inwentarzy: Revisio… [3],

który zawiera opisy folwarku, jego stanu, wyposażenia,

up raw, hodowli i struktury społecznej ludności za lata

1741–1754 oraz Inwentarza Klasztoru męskiego Księży

Cystersów w Szczyrzycu z 1868 r. [8].

Zabudowania

Zabudowania folwarku w Dobroniowie, oprócz stodoły

i spichlerza, spłonęły 19 marca 1740 r. [3, k. 8]. Wkrótce

po pożarze został on odbudowany – na podstawie opisu

z 1741 r. wiadomo, że folwark był drewniany, z trzema

oknami, skierowanymi w stronę spichlerza z posadzką

glinianą. Składał się z jednej izby, gdzie znajdował się

piec kaflowy, kominek, dwie ławy przy ścianach, długi,

drewniany stół, oraz komnaty, pod którą była piwnica [3,

k. 1]. Oprócz budynku mieszkalnego liczył jeszcze: kur-

nik, gęsiarnię, oborę, szopę, stajnię, piekarnię drewnianą

z 1730 r., dwie stodoły, spichlerz z sernikiem (miejsce do

wyrabiania sera) cały drewniany. W obrębie folwarku

30 Jolanta M. Marszalska

znajdował się też obszerny pasternik (wydzielone miejsce)

dla cieląt – pośrodku z sadzawką, zaś przy drzwiach pro-

wadzących do szopy – „pszelnik”, w którym były dwa

pniaczki pszczół starych [3, k. 1–3v].

Inwentarz z 1868 r. również odnotowuje, że budynek

miesz kalny był drewniany, usytuowany frontem w kie-

runku północnym, pokryty słomą, niepobielany, z jed-

nym, murowanym kominem w dachu. Do budynku pro-

wadziły drzwi z wybrukowanego drobnym kamie niem

dziedzińca folwarcznego. Wewnątrz budynku znajdowała

się sień, nieoszalowane schody prowadzące na strych

cały wylepiony gliną. W sieni znajdowało się troje

drzwi: jedne prowadziły do komory z oknem wycho-

dzącym na dziedziniec folwarczny, drugie do stajni prze-

znaczonej dla krów, trzecie zaś do izby czeladnej, którą

oświetlały dwa okna wychodzące na stronę południową.

W izbie czeladnej znajdowała się kuchnia, piec piekar-

ski, kuchenka angielska o czterech blachach, od której

ogrzewał się piec z kamyków ustawiony w ścianie i słu-

żący do ogrzewania izby czeladnej i sąsiadującego z nią

pomiesz czenia. Spisujący inwentarz zaznaczył, że bu -

dynek mieszkalny folwarku był w złym stanie [8, s. 181–

182]. Poza bu dyn kiem mieszkalnym znajdowały się:

stajnia na ko nie, źre bięta i woły (na podmurowaniu z ka -

mienia łamanego, z drew na postawiony, słomą kryty)

z ko morą na sprzęty gos podarskie oraz wozownią, chle-

wy na nierogaciznę (budynek na podmurówce z ka mie-

nia łamanego, drewniany, kryty słomą), spichlerz (rów-

nież drewniany na podmurówce), dwie stodoły (obie

stawiane na podmurówce z kamienia łamanego, pokryte

słomą, a na kalenicy i okapach podwójnie gontem pod-

bite) [8, s. 183–185].

W folwarku dobroniowskim był jeden staw o powierz-

chni 740 sążni, wpisany do księgi gruntów w 1820 r. pod

numerem 11. Staw nie był zarybiony [8, s. 302].

Sprzęty gospodarcze

Inwentarz z 1868 r. wymienia sprzęty, jakich przy pra-

cach używano w folwarku dobroniowskim. Były to trzy

kute wozy fornalskie, dwa kute wozy wolarskie, trzy płu-

gi niemieckie, sześć kutych jarzm z łańcuchami na woły,

trzy pary bron z kolcami, cztery pary leter osiecz nych,

siedem łańcuchów do wozów, 32 łańcuchy na byd ło, trzy

pary chomątów z naszelnikami na konie, trzy pary szlei

z po stronkami, jedna piła, dłuto, ośnik, dwa świdry, sześć

kos do sieczenia, pięć sierpów, jedna skrzynka do sieczki,

sześć kopaczek i jeden kopacz, dwa kilofy, jeden drąg

żelazny, cztery sztuki wideł do siana i cztery do nawozu,

trzy łopaty kute, dwie maźnice, sześć półkoszków do wo -

zów, osiem luszni wielkich, sześć luszni małych, pięć

kłó dek żelaznych, pięć par zgrzebeł i szczotek, dwie put-

nie na wodę, trzy młotki, cztery derki na konie, jeden

mły nek niemiecki, jeden młynek polski, cztery szufle,

pięć koszyków na plecy, pięć sań z włókami, cztery włóki

do pługów, sześć grabi gumiennych, 24 grabie sienne,

10 grabi stajennych, jeden pług do oborywania ziem-

niaków, jedna skrzynia do zawożenia ziemniaków, jeden

sąsiek na obrok, pięć skopców, pięć stołków do dojenia

krów, jeden żłób do pojenia i jedno wiadro kute do studni

[8, s. 261–262].

attic all clay-covered. There were three doors in the en -

trance hall: one led to a smaller room with a window

over looking the grange courtyard, another led to the sta-

ble for cows, and the third one led to the servants’ room

with two windows facing south. The servants’ room had

a stove, a baking oven, a stove with four metal plates (so

called English stove) which heated the stove made of

small stones placed in the wall which in turn heated the

servants’ room and its adjoining room. The author of the

inventory noted that the residential building at the grange

was in poor condition [8, pp. 181–182]. Apart from the

residential building, the grange had also a stable for

horses, colts, and oxen (built on a rubble wall base, made

of wood with a thatched roof) with a room for farming

equipment and a coach house, swineries (built on a rubble

wall base, made of wood with a thatched roof), a granary

(also on a rubble wall base, made of wood), two barns

(both on a rubble wall base with a thatched roof and two

layers of shingles on the roof ridge and eaves) [8,

pp. 183–185].

The grange in Dobroniów had one pond with the area

of 740 fathoms entered into the land register in 1820

under number 11. The pond had no fish [8, p. 302].

Farming equipment

The inventory from 1868 lists the farming equipment

used at the grange in Dobroniów which included three

horse wagons with iron elements, two ox wagons with

iron elements, three German plows, six yokes with iron

elements and chains for oxen, three spike-tooth harrows,

four ladder wagon sides, seven chains for wagons,

32 chains for cattle, three horse collars with traces, three

harnesses with roles, one saw, a chisel, a drawknife, two

drills, six scythes, five sickles, one box for chaff, six hoes

and one digger, two pickaxes, one iron beam, four pitch-

forks for hay and four pitchforks for manure, three spades

with iron elements, two axleboxes, six wicker baskets for

wagons, eight big ladder wagon support beams, six small

ladder wagon support beams, five iron padlocks, five cur-

rycombs and brushes, two water buckets, three hammers,

four horse blankets, one German grinder, one Polish

grinder, four shovels, five baskets to carry on the back,

five sleighs with drags, four drags for plows, six threshing

floor rakes, 24 hay rakes, 10 stable rakes, one plow for

covering potatoes, one box to carry potatoes, one mow for

fodder, five milk buckets, five stools for milking cows,

one watering trough and one water well bucket with iron

bends [8, pp. 261–262].

The same inventory also lists some equipment to put

out fires that was at the grange in Dobroniów, including

three ladders for chimneys, two pike poles, four watering

cans, four buckets and two lanterns [8, p. 238].

In the case of the grange in Dobroniów, the 18

-centu-

ry inventories do not mention any farming equipment. It

was only under the date of 1740 that some informa-

tion was provided about the equipment used in the cow-

shed – it included a copper cauldron, two watering cans,

ropes for cows, an iron hoe and an iron-tipped shovel

[3, k. 3]. That list indicates that the equipment was not

impressive.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 31

The social structure of the grange in Dobroniów

The grange in Dobroniów was managed by the following:

– Leaseholders: the Skórskis (mentioned in 1663)

;

Jakub Dziaduń (mentioned in 1751) with family (wife

Fran ciszka, sons: Sebastian and Piotr). Other residents

included: shepherdess – Katarzyna Grucelonka, swine-

herd – Zofia Ferfeconka, landless peasant – Marcin

Koziołek with his wife Małgorzata [3, k. 8]; Jan Dubrasz

(1753) [3, k. 14]; Grzegorz Turzański (1924)

; Szymon

Pflarter (1927)

; Aleksander Bydłowski (1932)

According to the register from 1751 the village of Do -

broniów was inhabited by the following: two peasants,

two small farmers, two croft owners and five landless

peasants.

– Peasants: Macko (1675) [9], Frysik (1675) [9],

Markowic (1675) [9], Jakub Pietrzykowski (1753) with

his wife Zofia and children: son Szymon, daughters

Agnieszka, Regina, and Zofia. Furthermore, the follow-

ing persons worked for that peasant: farmhand – Łukasz

Paz danik, broom – Marcin, oxherd – Stanisław Mły nar-

czyk [3, k. 8]; Jakub Macko (1753) with his wife Regina.

The following persons also worked for him: farmhand –

Sta nisław Pitwor, broom – Stanisław Kawula, oxherd –

Ka zimierz Biały, shepherdess – Małgorzata Zającówna,

maid – Franciszka Rubaszonka. Other residents of the

house included two landless peasants: Wojciech Gargas

with his wife Anna and Andrzej Gargas with his wife

Katarzyna [3, k. 8].

– Small farmers: Piszczek (1675) [9], Markowa

(widow 1675) [9], Opiela (1675) [9], Łukasz Piszczek

(1753) with his wife Anna, farmhand Jan Kutra, maids –

Mał gorzata Pitworczonka and Magdalena Miskow-

szczon ka, shepherdess – Jadwiga Pitworczonka, oxherd

– Błażej Biały. Other residents of the house included

landless peasant – Łukasz Pitwor with his wife Zofia

[3, k. 8]; Jakub Marek (1753) with his wife Anna, chil-

dren – sons: Wawrzyniec, Marcin, and Wojciech, daugh-

ters: Maryna, Zofia, Magdalena; as well as farmhand –

Jan Marek, broom – Michał Kapera, maid – Franciszka

Trzepaczówna, shepherdess – Urszula Kurkówna. The

following persons also lived in that house: landless peas-

ant – Andrzej Mucha with his wife Jadwiga [3, k. 8].

– Croft owners: Brewka (1675) [9], Stanisław

Piszczek (1753) with his wife Zofia, farmhand – Piotr

Makietka. Other residents of the house included landless

peasant – Sebastian Pietrzykowski with his wife Agniesz-

ka, son Błażej and daughter Anastazja

; Jan Marek with

his wife Franciszka and daughters: Jadwiga and Kune-

gunda [3, k. 8–8v]

The above list demonstrates that the inhabitants includ-

ed whole families of leaseholders, peasants, small farmers

and croft owners working at the monastic estates, and

their first original mentions come not before 1663. The

Arch. and BOCist. file no. III. 49.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 458.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 688.

Arch. and BOCist. file no. III. 50.

Arch. and BOCist. file no. S.V.10.

W tym samym inwentarzu zostały również wymienio-

ne sprzęty do gaszenia pożarów, jakie znajdowały się na

wyposażeniu folwarku dobroniowskiego, były to: trzy

drabiny do kominów, dwie osęki do ognia, cztery konew-

ki, cztery wiadra i dwie latarnie [8, s. 238].

W przypadku folwarku dobroniowskiego inwentarze

XVIII-wieczne nie wymieniają narzędzi gospodarskich.

Zaledwie pod datą 1740 umieszczono informacje o sprzę-

tach używanych w oborze – były to: kociołek miedziany,

dwie konwie, powrozy na krowy, motyka żelazna i łopata

okowana [3, k. 3]. Jak wynika z tego zestawienia, nie były

one imponujące.

Struktura społeczna folwarku w Dobroniowie

Folwarkiem w Dobroniowie kolejno zarządzali:

– Dzierżawcy: Skórscy (wzmiankowani w 1663 r.)

;

Jakub Dziaduń (wymieniony w 1751 r.) z rodziną (żona

Franciszka, synowie: Sebastian i Piotr). Wraz z nim za -

mieszkiwali: pasterka – Katarzyna Grucelonka, świniarka

– Zofia Ferfeconka, komornik – Marcin Koziołek z żoną

Małgorzatą [3, k. 8]; Jan Dubrasz (1753) [3, k. 14];

Grzegorz Turzański (1924)

; Szymon Pflarter (1927)

;

Aleksander Bydłowski (1932)

W wiosce Dobroniów według zapisu z 1751 r. zamiesz-

kiwało: dwóch kmieci, dwóch półrolników, dwóch za -

grod ników i pięciu komorników.

– Kmiecie: Macko (1675) [9], Frysik (1675) [9],

Markowic (1675) [9], Jakub Pietrzykowski (1753) wraz

z żoną Zofią i dziećmi: synem Szymonem, córkami Ag -

niesz ką, Reginą i Zofią. Ponadto u tego kmiecia praco-

wali: parobek – Łukasz Pazdanik, koniarczyk – Marcin,

wolarz – Stanisław Młynarczyk [3, k. 8]; Jakub Macko

(1753) wraz z żoną Reginą. Pracowali u niego również:

parobek – Stanisław Pitwor, koniarczyk – Stanisław Ka -

wula, wolarz – Kazimierz Biały, pasterka – Małgorzata

Za jącówna, dziewczyna do pomocy (dziewka) – Fran-

ciszka Rubaszonka. W domu zamieszkiwali też dwaj ko -

mornicy: Wojciech Gargas z żoną Anną oraz Andrzej

Gargas z żoną Katarzyną [3, k. 8].

– Półrolnicy: Piszczek (1675) [9], Markowa (wdowa

1675) [9], Opiela (1675) [9], Łukasz Piszczek (1753)

wraz z żoną Anną, parobkiem Janem Kutrą, dziewczyna-

mi do pomocy (dziewki) – Małgorzatą Pitworczonką

i Mag daleną Miskowszczonką, pasterką – Jadwigą Pit-

wor czonką, wolarzem – Błażejem Białym. W domu wspo-

nianego półrolnika zamieszkiwali komornik – Łu kasz

Pitwor z żoną Zofią [3, k. 8]; Jakub Marek (1753) z żoną

Anną, dziećmi – synami: Wawrzyńcem, Marcinem i Woj-

ciechem, córkami: Maryną, Zofią, Magdaleną; nad to pa -

robek – Jan Marek, koniarz – Michał Kapera, dziewczyna

do pomocy (dziewka) – Franciszka Trzepaczówna, paster-

ka – Urszula Kurkówna. W domu tym zamieszkiwał rów-

nież komornik – Andrzej Mucha z żoną Jadwigą [3, k. 8].

– Zagrodnicy: Brewka (1675) [9], Stanisław Piszczek

(1753) z żoną Zofią, parobek – Piotr Makietka. W domu

Arch. i BOCist. sygn. III. 49.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 458.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 688.

32 Jolanta M. Marszalska

terms recorded by the first or last names (nicknames) of

the individual persons provide some information about

their daily jobs. This included farmhands, oxherds, swine-

herds, brooms and maids performing various jobs. All of

them created a large group of persons working at the

grange in Dobroniów.

The grange in Janowice

According to the inventory from 1675, the condition of

the originally wooden outbuildings at the grange deterio-

rated, however, it was rebuilt (1669) and its condition was

good. The inventory lists the following outbuildings at the

grange: storage house (with four barrels, dough-rising

bucket, watering can, butter churn), chicken coop, cow-

shed, stables, swineries, barns [9].

The first grange building in 1741 was made of wood,

had a thatched roof and was located near a pool right by

the granary. The external door led to the entrance hall with

a clay floor and further to the next room with three small

windows. The room had a timber floor – as de scribed by

the author of the inventory – in poor condition as well as

an old tile stove on a stone foundation with two crude

benches on posts next to it. Further in the room there was

a chest, a small table made of fir wood and a rack fixed to

the wall. A door in that room led to another room with two

windows and two benches made of wood. There was

another smaller room with two windows next to that room.

In the entrance hall of the grange building there was

also a door leading to the baking oven room with three

windows overlooking the orchard with a bread oven made

of stone and clay as well as three benches. A door in that

room led through an entrance hall to a smaller room and

a cowshed. There was a goose house adjoining the baking

oven room, and further a cowshed made of beech wood

covered with a dilapidated thatched roof. Near the cow-

shed there were two dilapidated stables for calves with

rotten roofs. A fence made of poles connected the grange

residential building with the cowshed. Apart from the

buildings mentioned above there were two more wooden

barns (one newly built), an ox house with a dilapidated

roof and a granary located from the north side covered

with a shingled roof with a smoke vent, and a wooden

window. There were three thrashing fields in front of the

barns [3, k. 34v–35v]. The grange building with other

outbuildings, except for the barns and the granary, burned

down in the fire on August 28, 1848 [3, k. 40v].

The inventory from 1868 informs that the residential

building at the grange was made of wood, had a thatched

roof from the east side and shingled roof from the west,

south, and north sides. There was a door leading to the

building from the west side, directly from the grange

courtyard. The building had an entrance hall, a masonry

vaulted kitchen with a rubble stone floor, a stove with

three plates and a inbuilt copper kettle and a huge baking

oven. Another door led to a servants’ room and further to

a boarding room. Another door led from the entrance hall

to another servants’ room whose floor – as noted in 1868

– was already ruined and its ceiling dilapidated. It should

be noted that in 1868 these rooms were not inhabited.

tym zamieszkiwał również komornik – Sebastian Piet rzy-

kowski z żoną Agnieszką, synem Błażejem i córką Ana s-

ta zją

; Jan Marek z żoną Franciszką i córkami: Jadwigą

i Ku negundą [3, k. 8–8v]

Jak wynika z powyższego zestawienia, były to całe ro -

dziny zarówno dzierżawców, kmieci, półrolników, jak i za -

grodników

pracujących w dobrach klasztornych, a pierw-

sze zachowane wzmianki pochodzą dopiero z 1663 r.

Ok reślenia zamieszczone przy imionach bądź naz wiskach

(przezwiskach) poszczególnych osób poz wa lają uchwycić

czynności, jakie wykonywali na co dzień. Byli wśród nich

parobkowie, wolarze, świniarki, koniarze i tzw. dziewki

do rozmaitych posług. Wszyscy oni tworzyli dużą grupę

osób pracujących w folwarku dobroniowskim.

Folwark w Janowicach

Według inwentarza z 1675 r. pierwotne, drewniane za -

bu dowania folwarku uległy zniszczeniu. Odnotowano

bo wiem, iż był ponownie wybudowany (1669) i znajdował

się w dobrym stanie. Inwentarz wymienia następujące za -

budowania folwarczne: spiżarnię (w której znajdowały

się cztery beczki, dzieża, konew, maśnica), kurnik, oborę,

stajnie, chlewy, stodoły [9].

Pierwszy budynek folwarczny w 1741 r. był drew nia-

ny, kryty słomą i położony obok sadzawki, tuż przy spich-

lerzu. Zewnętrzne drzwi prowadziły do sieni wyło żonej

glinianą posadzką, a z niej przechodziło się do nas tępnej

izby, którą oświetlały trzy, niewielkich rozmiarów, okna.

W izbie znajdowała się posadzka z tarcic – jak zaznaczył

spisujący inwentarz – w złym stanie, ponadto stary piec

kaflowy, osadzony na fundamencie z kamienia, obok pie-

ca stały dwie proste, usytuowane na słupkach ławki. Dalej

w izbie znajdował

a się szafka, niewielkich rozmia rów

stół z tarcic jodłowych i „wieszadka” przymoco wana

kołkami do ściany. Z izby prowadziły drzwi do komnaty

o dwóch oknach, w komnacie usytuowane były dwie ławy

z tarcic. Obok komnaty była komora z dwoma oknami.

W sieni budynku folwarcznego znajdowały się również

drzwi wejściowe prowadzące do piekarni o trzech oknach,

zwróconych ku sadowi. W niej stał piec chle bo wy, wy -

konany z kamienia i gliny, oraz trzy ławy. Z piekarni

przez sień prowadziło wejście do komory i obory. Do

piekarni przylegała gęsiarnia, dalej zaś obora z drewna

bukowego, przykryta zniszczonym już słomianym da -

chem. Nieopodal obory znajdowały się dwie stajnie dla

cieląt, będące już w złym stanie, spróchniałe o znisz czo-

nym dachu. Budynek mieszkalny folwarku połączony był

z oborą płotem wykonanym z żerdzi. Oprócz wyżej wy -

mie nionych budynków znajdowały się jeszcze dwie

drew niane stodoły (jedna nowo wybudowana), dalej wo -

łownia ze zniszczonym dachem i spichlerz usytuowany

od strony północnej, pokryty gontem, z dymnikiem,

w którym było drewniane okno. Przed stodo łami usytuo-

wane były trzy gumna [3, k. 34v–35v]. Wspom niany

budynek folwarczny wraz z zabudowaniami, oprócz sto-

Arch. i BOCist. sygn. III. 50.

Arch. i BOCist. sygn. S.V.10.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 33

There were two more dark rooms in that building to keep

poultry. To the north of it there were farm buildings such

as a masonry granary

with two levels and two rooms

(hall, main room), a wooden stable with a thatched roof

for horses, oxen, and calves as well as a wagon house,

a smaller room for farming tools, a room for horse and

cattle fodder. To the south of the residential building there

was a wooden stable (with a thatched roof) for cows and

swine. Between the stable and the residential building for

the farmer there was a masonry storage house with a shin-

gled roof. Outside of the grange courtyard, to the west,

there were three wooden barns with thatched roofs in

good condition with two mows for straw and a threshing

field. In front of the residential building there was a round,

5–6 fathoms deep well with a stonework well wall and

a wheel to draw water [8, pp. 173–180].

The grange in Janowice also had two ponds entered in

the land register in 1820 under number 11. The area of the

bigger one was 576 and the other one 480 fathoms. The

ponds did not have fish [8, p. 302].

The grange in Raciborzany

The grange in Raciborzany burned down in 1740. Still

in the same year a new one was made of wood [3, k. 63].

A door led from the grange courtyard to a room with

a beaten earth floor and two windows “clad with lead”.

The room had two benches made of unplaned timber and

a tile stove on a stone and clay base. There was a bench,

also made of timber, near the stove. A door led from the

room to a room with a beaten earth floor and one window.

Next to the room there was a small chicken coop, a goose

pen, and a baking oven room (with two small benches),

and a storage cellar underneath. The baking oven was

made of bricks on a stone and clay base, vaulted. A door

led from that room to another smaller room.

Next to the residential building there was an ox house,

and a cowshed next to it. A wooden fence led from the

cow shed corner to the granary. The roofed granary had

seven storage sections. There was a wooden stable and two

wooden barns near the granary, in rather good condition.

The grange in Raciborzany also had an old watermill

with a shaft and a water wheel as well as an oil pressing

house and sawmill. The author of the inventory noted that

the saw gate and benches required repair. Furthermore,

there was also an inn with two windows and a timber

floor. Inside, the inn had one room with benches by the

walls and a table in the middle, all painted. The inn had

a yellow tile stove on a stone and clay base. There were

two paintings on canvas hanging on the walls, one of

Christ Crucified and the other of St. Bernard. Further-

more, the furnishings included a candlestick, a stoup, and

a wardrobe [3, k. 62–68v].

The inventory from 1868 recorded that the residential

building at the grange in Raciborzany was made of wood

and it was remodeled in 1862. It had a thatched roof and

Erected in the place of the wooden one maybe after the fire which

broke out in 1748.

dół i spichlerza, spłonął w czasie pożaru, jaki miał

miejsce 28 sierpnia 1848 r. [3, k. 40v].

Inwentarz z 1868 r. informuje, że budynek mieszkalny

folwarku był drewniany, od strony wschodniej kryty

słomą, zaś od zachodu, południa i północy pokryty gon-

tem. Do budynku prowadziły drzwi od strony zachodniej,

wprost z dziedzińca folwarcznego. W budynku znajdowała

się sień, kuchnia murowana, sklepiona z podłogą wyło-

żoną kamieniem łamanym, kuchenka angielska z trzema

blachami i wmurowanym kotłem miedzianym, a także

wielki piec piekarski. Dalej prowadziły drzwi do izby

cze ladnej, z niej zaś do stancji. Z sieni można też było

wejść do drugiej izby czeladnej, w której – jak odnotowano

– w 1868 r. podłoga była już zrujnowana, a powała

zniszczona. Warto zaznaczyć, że w 1868 r. pomieszczenia

te nie były zamieszkane. W budynku tym istniały jeszcze

dwie ciemne komory, w których umieszczono drób. Na

północ od niego znajdowały się zabudowania gospodar-

cze: murowany, piętrowy spichlerz

o dwóch pomieszcze-

niach (przedsionek, pomieszczenie właściwe), stajnia

drew niana, pokryta słomą, przeznaczona na konie, woły

i cielęta, a także wozownia, komora na sprzęty gospodar-

skie, komora na paszę dla koni i bydła. Na południe od

budynku mieszkalnego folwarku znajdowała się drewni-

ana (pokryta słomą) stajnia dla krów i nierogacizny. Po -

między stajnią a budynkiem mieszkalnym dla gospodarza

umieszczono murowaną piwnicę, pokrytą gontem. Poza

dziedzińcem folwarcznym, w kierunku zachodnim, usy-

tuowane były trzy drewniane stodoły pokryte słomą, w do -

brym stanie, z dwoma sąsiekami i boiskiem do młócenia

zboża. Przed budynkiem mieszkalnym ulokowano stud-

nię, głęboką, okrągłą na 5–6 sągów z cemb rzyną mu -

rowaną i kołem do ciągnięcia wody [8, s. 173–180].

Folwark janowicki miał też dwa stawy wpisane do

metryki gruntowej w 1820 r. pod numerem 11. Większy

liczył 576 sążni powierzchni, mniejszy – 480. Stawy nie

były zarybione [8, s. 302].

Folwark w Raciborzanach

Budynek folwarku w Raciborzanach spłonął w 1740 r.

Jeszcze w tym samym roku został wybudowany nowy,

drewniany [3, k. 63]. Z dziedzińca folwarcznego przez

drzwi wchodziło się do izby, w której znajdowała się po -

sadzka ubita z ziemi i dwa okna „oprawione w ołów”.

W po mieszczeniu były dwie ławy wykonane z tarcic, nie-

heblowane, oraz piec kaflowy na fundamencie z kamienia

i gliny. W pobliżu pieca stała ławka, również z tarcic.

Z izby przez drzwi wchodziło się do komnaty z posadzką

z ubitej ziemi i jednym oknem. Obok komnaty znajdował

się kurniczek, gęsiarnia i piekarnia (z dwiema małymi

ławkami), a pod nią piwnica. Piekarniany piec wykonany

był z cegły, na fundamencie z kamienia i gliny, sklepiony.

Z piekarni przez drzwi wchodziło się do komory.

Obok budynku mieszkalnego w folwarku znajdowała

się wolarnia, przy niej zaś obora. Od węgła obory do spi-

Wystawiony na miejsce drewnianego, być może po pożarze, jaki

miał miejsce w 1748 r.

34 Jolanta M. Marszalska

two layers of shingles on the roof ridge and eaves. The

building had an entrance hall with a board ceiling, beaten

clay floor and the main chimney (with a large inbuilt cop-

per kettle); furthermore, it had two boarding rooms and

five smaller rooms which had timber board floors. All

boarding rooms had small windows. To the east of this

building there was a wooden granary on a stone base,

a thatched roof with an additional narrow

roof on three

wooden posts with six storage sections. To the west of the

granary there was a stable for horses and a wagon house.

That building was also made of wood. Further to the west

there were stables for cattle (cows, calves, and oxen) with

thatched roofs, made of stone and brick as well as for

keeping farm tools. Wooden swineries were added to the

stables from the east side. A chicken coop was in the attic

of the swinery. There were three barns behind the grange

courtyard from the south-east side, two of which were

made of wood and the third one was made of three “hefty

boards” fixed in masonry posts. There was a mill and

a sawmill added to the house, all made of wood on a stone

base with a shingled roof. The mill had a special room

with milling tools and a living quarter. There was a pas-

sageway with four wooden steps from that “milling room”

to the sawmill with one saw [8, pp. 165–172].

The grange in Raciborzany also had a pond of the area

of 390 fathoms entered into the land register in 1820

under the topographic number 11. It had no fish and it was

used only for watering cattle [8, p. 302].

The grange in Godusza

In 1740, the grange was made of wood and its condition

was good. It had a room with two windows, one large

bench and two small benches by the tile stove placed on

a stone and clay base. The stove had a straight chimney,

also made of clay. There was also another room in the

building with one window in a wooden frame. The room

had two paintings on canvas: Virgin Mary and St. Anthony.

There was a door leading from that room to the entrance

hall and further from the entrance hall directly to the

orchard in the direction of the granary. Another door led

from the entrance hall to the baking oven room with three

windows. There was a “clay-made” baking oven in the

middle of that room placed on a base and a bench “hewed

from wood”. The baking oven room had an entrance to the

smaller room and further to the entrance hall and then

directly outside towards the cowshed. In a small entrance

hall there was also a small wooden swinery. Next to the re -

si dential building there was a small storage house made of

stone and clay to be closed with an “iron hasp and staples”.

The grange outbuildings were separated from the resi-

dential building by a high “tyninowy” fence going all the

way to the courtyard. A new granary with a shingled roof

was located closest to the residential building, then there

was shed with a thatched roof and no walls, then a cowshed

and a stable – all made of wood. The stable had a goose pen

“made of small trees” with a beam ceiling [3, k. 92–93v]

Arch. and BOCist. file no. S.V.10.

chle rza prowadziło ogrodzenie wykonane z drewna. Spi-

chlerz podzielony był na siedem sąsieków, zwieńczony

da chem. Nieopodal spichlerza pobudowana była drewniana

stajnia i dwie drewniane stodoły, ogólnie w dobrym stanie.

W folwarku raciborskim znajdował się również stary

młyn, z wałem i wodnym kołem, nadto olejarnia i tracz.

Jak zanotował spisujący, wóz i ławy tracza potrzebowały

re peracji. Ponadto była też karczma o dwóch oknach,

z drewnianą posadzką z tarcic. Wewnątrz karczmy znajdo-

wała się jedna izba, zaś wzdłuż jej ścian stały ławy, a po -

środku stół, cały pomalowany. W karczmie był żółty

kaf lowy piec, postawiony na murowanym z kamienia

i gliny fundamencie. Na ścianach izby wisiały dwa obra-

zy, malowane na płótnie, jeden z wizerunkiem Chrystusa

Ukrzyżowanego, drugi zaś św. Bernarda. Ponadto na wy -

posażeniu były: świecznik, kropielniczka i szafa [3,

k. 62–68v].

Inwentarz z 1868 r. odnotowuje, iż budynek mieszkal-

ny folwarku w Raciborzanach był drewniany i został

prze budowany w 1862 r. Pokryto go słomą, a na kalenicy

i okapach podwójnie podbito gontem. W budynku znajdo-

wała się sień z powałą z desek, podłogą ubitą z gliny

i głów nym kominem (w który wmurowany został wielki

kocioł miedziany), ponadto dwie stancje i pięć komór.

W stancjach i komorach była już podłoga wykonana z de -

sek. Wszystkie stancje były oświetlone niewielkimi okna-

mi. Na wschód od budynku mieszkalnego znajdował się

spichlerz drewniany, ustawiony na podmurowaniu ka -

miennym, pokryty słomą z przydaszkiem o trzech słupach

drewnianych. Podzielony był na sześć sąsieków. Na za -

chód od spichlerza usytuowana była stajnia przeznaczona

na konie oraz wozownia. Również i ten budynek był

drewniany. Dalej w kierunku zachodnim znajdowały się

stajnie dla bydła. Były one murowane z kamienia na wpół

z cegłą i pokryte słomą. Budynek przeznaczony był dla

krów, cieląt, wołów i do przechowywania sprzętów

gospodarczych. Do stajni od strony wschodniej dobudo-

wano drewniane chlewy na nierogaciznę. Poddasze

chlew ni przeznaczono na kurnik. Już za dziedzińcem

folwarcznym od strony po

łudniowo-wschodniej znajdo-

wały się trzy stodoły, dwie z nich były drewniane, trzecia

zaś po stawiona była z trzech „calowych forsztów”, za -

pusz czo nych w murowane słupy. Do domu dobudowany

był młyn i tracz, cały drewniany, podmurowany i pokryty

gon tem. We młynie znajdowało się pomiesz czenie zwane

„młyn

nicą”, z przyrządami do mielenia, oraz izba miesz-

kalna. Po czterech drewnianych stopniach prowa dzi -

ło przejś cie z „młynnicy” do tracza, w którym usytuo wa-

ne było urządzenie do tarcia desek na jedną piłę [8,

s. 165–172].

Na terenie folwarku Raciborzany znajdował się również

staw o powierzchni 390 sążni, zapisany w metryce grun-

towej w 1820 r. pod numerem topograficznym 11. Nie był

zarybiony, służył tylko do pojenia bydła [8, s. 302].

Folwark w Goduszy

W 1740 r. budynek folwarczny był drewniany i jak za -

notowano – w dobrym stanie. Znajdowała się w nim izba

o dwóch oknach, pod którymi stała jedna duża ława

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 35

The inventory from 1868 recorded that the residential

building at the grange in Godusza was built with its front

facing south. It was all made of rubble stone and brick,

plastered and lime whitewashed, with a thatched roof.

A wooden porch led to an entrance hall and further to the

main room which had a board floor and two windows

located on the south side and a stone stove. The residen-

tial building had in total six rooms, all with wooden

floors. Opposite the main entrance to the entrance hall

there was a smaller room with one window (not heated)

to store farm tools. Next to its door there were stairs lead-

ing to the attic and the cellar, and a kitchen behind it with

a stove with four plates as well as an inbuilt copper kettle,

masonry stovetop under hood and a baking oven. There

was a passageway under the building going south to

north, vaulted with a rubble stone floor with two windows

from the south and east sides. There were five doors on

both sides of the passageway leading to ten cellars.

To the east of the residential building there was

a wooden granary on a rubble stone base with a thatched

roof. Further to the south there was a masonry stable for

horses and oxen with a thatched roof divided into five

sections for chicken, horses, oxen and wagons; the last

section was a storage of farm tools. The grange outbuild-

ings included: swineries, a stable for 30 cows, a storage

house for animal feed and farm tools as well as a wooden

barn [8, pp. 186–193].

The grange in Porąbka

In 1740, the grange building was small, made of wood

with no floor, and it had a small room with two windows.

Inside that room there was only one crude bench, a new

tile stove and a fireplace on a base. A door led from that

room to a baking oven room whose condition was poor. It

had two windows and an oven made of stone and clay.

A little further there was a door leading to a cowshed

(dilapidated “with no roof”) and to four barns. The fourth

one served as a sheepshed. Nearby there was a small sta-

ble with a chaffpen and a sheep shed [k. 123–124]

According to the inventory from 1868 the residential

building at the grange in Porąbka was made of wood

on a stone base and it had a shingled roof with a mason-

ry chim ney. The entrance to the building led from the

side of the north courtyard through the porch to a rubble

stone en trance hall, and further to the main room with

a wooden floor and another smaller room behind it and

still further to a kitchen with one window facing south,

a stove with four plates, an inbuilt copper kettle and

a baking oven. A door in the kitchen led to two more

rooms connected with each other with board floors and

ceilings. To the east of the residential building there were

wooden stables on a high rubble stone base with a tha-

tched roof for cows, horses and farm tools. Next to the

stables there were two ma sonry storage houses with two

small windows facing east. Right next to the stables there

was a wooden granary on a rubble stone base also with

Arch. and BOCist. file no. XIII. 13.

i dwie ławeczki koło pieca kaflowego, osadzonego na

fundamencie z kamienia i gliny. Do pieca przylegał pros-

ty komin, również lepiony z gliny. Oprócz wspomnianej

izby w budynku znajdowała się komnata, w niej zaś jedno

okno oprawione w drewnianą futrynę. Na ścianach kom-

naty wisiały malowane na płótnie dwa obrazy: Naj święt-

szej Maryi Panny i św. Antoniego. Z komnaty moż na było

przejść do sieni. Bezpośrednio z sieni wychodziło się do

sadu, w kierunku spichlerza. Z sieni prowadziły również

drzwi do piekarni, oświetlonej trzema oknami. W pie kar-

ni centralne miejsce zajmował piec piekarniczy, „ule pio-

ny z gliny”, osadzony na fundamencie, obok niego stała

ława – z „drzewa ciosana”. Z piekarni prowadziło wejście

do komory, dalej zaś do sieni, z której wprost wychodziło

się w kierunku obory. W małej sionce znaj do

wał się

również drewniany chlewik. Obok budynku miesz

kalnego

wymurowano z kamienia i gliny niewielką piw nicę, za -

mykaną na „wrzeciądek żelazny ze skobelkami”.

Zabudowania folwarczne od budynku mieszkalnego

od gradzał wysoki „tyninowy” płot, ciągnący się aż do

sa mego gumna. Najbliżej budynku mieszkalnego usytuo-

wany był spichlerz, nowo wybudowany, kryty gontem,

dalej szopa bez ścian – przykryta słomą, następnie obora

i stajnia – wszystkie wybudowane z drzewa. W stajni zaś

znajdowała się gęsiarnia „z drzewek budowana” z powałą

z żerdzi kładzioną [3, k. 92–93v]

Inwentarz z 1868 r. odnotowuje, że budynek miesz-

kalny folwarku w Goduszy frontem skierowany był na

południe. Był on już w całości murowany z kamienia ła -

ma nego na wpół z cegłą, wytynkowany i pobielony wap-

nem oraz pokryty słomą. Do budynku wchodziło się

przez drewniany ganek do sieni, a stamtąd do izby wy -

posażonej w podłogę z desek, dwa okna usytuowane od

strony południowej i piec z kamieni. Łącznie w budynku

mieszkalnym było sześć izb, wszystkie z drewnianymi

podłogami. Naprzeciw głównego wejścia do sieni była

niewielka komora z jednym oknem (nieopalana) służąca

do przechowywania sprzętów gospodarskich. Obok drzwi

do komory znajdowały się schody prowadzące na strych

i do piwnicy, dalej zaś pomieszczenie kuchenne wy po-

sażone w kuchnię angielską o czterech blachach z wmu-

rowanym kociołkiem miedzianym i murowaną nalepą

pod kapą oraz piecem piekarniczym. Pod budynkiem

znaj dował się korytarz, który ciągnął się od północy w

kie runku południowym, zasklepiony z podłogą wyłożoną

ła manym kamieniem, jak zanotowano – oświetlony dwo-

ma oknami od strony południowej i wschodniej. Po oby-

dwu stronach korytarza osadzonych było pięcioro drzwi

prowadzących do dziesięciu piwnic.

Na wschód od budynku mieszkalnego znajdował się

spichlerz drewniany na podmurowaniu z kamienia ła -

manego, pokryty słomą. Dalej w kierunku południowym

usytuowana była stajnia na konie i woły, murowana, pok-

ryta słomą, podzielona na pięć części: w pierwszej był

kurnik, w kolejnych konie, woły i wozownia, pomiesz-

czenie ostatnie zaś przeznaczone było do przechowy-

wania sprzętów gospodarskich. Wśród zabudowań gospo-

Arch. i BOCist. sygn. S.V.10.

36 Jolanta M. Marszalska

a thatched roof. The granary had a wooden floor and one

small single window. It was divided into six sections to

store cereal. From the west side of the residential building

at the grange there

was a barn for wagons also made of

wood with a thatched roof and a huge two-winged entrance

gate [8, pp. 194–198].

The grange outbuildings also included a small brewery

with a small bridge right in front of the door made of

timber. It had a malt drying room, a fire room, a small

swinery, a room with two windows which had no glass in

1741. The furnishings of the room included a clay chim-

ney, a small tile stove, two benches and a crude table.

Furthermore, the brewery had a smaller room and a stor-

age house next to the building. The brewery had a shin-

gled roof [3, k. 125–125v]. Probably the brewery ceased

to operate as the inventory of the monastery for 1868–

1871 does not mention it.

The grange in Pogorzany

The inventory from 1781 recorded that Józef and

Magdalena Wierzchlejski were the leaseholders of the

grange in Pogorzany

. In 1794 the estates located in the

so called Abramowicki Estate, which comprised Po go-

rzany, Smykań, Góra św. Jana, Pobręczyn and Wil-

kowisko: […] were granted to Count Dzieduszycki in ex -

change for brine baths. Their value was estimated at

23,417 fl. 3 [10, p. 48]. The Dzieduszycki family owned

Pogorzany until 1865. On March 3, 1865, the Prior of the

monastery in Szczyrzyc Aleksander Antoni Czopek and

the order concluded a contract with Countess Dzieduszycka

regarding the purchase of the property in Szczyrzyc with

its outbuildings and adjacent land by the monastery. The

parties agreed the price at 77,500 guldens. The monastery

bought the property in Szczyrzyc with its outbuildings and

adjacent land pursuant to the extract from the national

cle of the contract concluded on March 3, 1865 which

provides that Her Majesty Countess Dzieduszycka offered

for sale her property in Szczyrzyc with its outbuildings

and adjacent land as recorded in the land register and the

cadaster that she had bought, held or to which she was

en titled, etc.

The property in Szczyrzyc which was re -

pur chased by the monastery included: Szczyrzyc, Pogo-

rza ny, Góra św. Jana, Smykań, Pobręczyn and Abramo wi-

. The original inventory from the second half of the

century does not mention the inhabitants of the grange

in Pogorzany.

The residential building at the grange in Pogorzany in

1868 was made of rubble stone and brick; it had a shin-

gled roof and its front was facing west. It was 9.5 fathoms

long, 5 fathoms wide, and 1.5 fathoms high. There was

a door leading from the entrance hall of the building to the

first living quarter with a stove with three metal plates and

an inbuilt copper kettle, a clay stovetop, a baking oven

Arch. and BOCist. file no. III. 94.

Arch. and BOCist. file no. IV. 467/b; Arch. and BOCist. file no.

IV. 495; Arch. and BOCist. file no. IV. 523.

Arch. and BOCist. file no. IV. 515.

darczych folwarku należy wymienić: chlewy na nie ro-

gaciznę, stajnię dla 30 krów, komorę na paszę i sprzęty

gospodarskie oraz drewnianą stodołę [8, s. 186–193].

Folwark w Porąbce

W 1740 r. budynek folwarczny był drewniany, niewiel-

kich rozmiarów, bez posadzki, z małą komorą, którą oś -

wietlały dwa okna. Wewnątrz komory była zaledwie jed-

na prosta ława, nowy piec kaflowy, obok niego ko minek

osadzony na fundamencie. Z komory prowadziły drzwi

do piekarni, znajdującej się wówczas w złym sta nie. Były

w niej dwa okna, piec wykonany z kamienia i gliny.

Nieco dalej prowadziły drzwi do obory (w złym stanie

„bez poszycia”) oraz do czterech stodół. Czwarta stodoła

została przeznaczona na owczarnię. Nieopodal nich

znajdowała się stajenka, do której przylegał plewnik oraz

owczarnia [k. 123–124]

Według inwentarza z 1868 r. budynek mieszkalny

folwarku w Porąbce był drewniany na podmurowaniu

z ka mienia, pokryty gontem. Nad dachem wznosił się mu -

rowany komin. Wejście do budynku wiodło od strony

dzie dzińca północnego przez ganek do wybrukowanej

kamieniem łamanym sieni. Stąd do izby z drewnianą pod-

łogą, za którą była następna izdebka, a dalej do kuchni

z jed nym oknem wychodzącym na południe i kuchenką

an gielską o czterech blachach z wmurowanym kociołkiem

miedzianym i piecem piekarskim. Z kuchni przechodziło

się do dwóch kolejnych izb, połączonych ze sobą, w któ-

rych była podłoga z desek i powała zwyczajna. Na wschód

od budynku mieszkalnego znajdowały się drewnia ne staj-

nie osadzone na wysokim podmurowaniu z ka mie nia ła -

manego i pokryte słomianym dachem, przezna czo ne dla

krów, koni i wołów oraz na sprzęty gospodars kie. Obok

stajni były dwie murowane piwnice oświetlone dwoma

ma łymi oknami wychodzącymi w kierunku wschod nim.

Tuż obok stajni znajdował się drew niany spich lerz na pod-

murowaniu z kamienia łamanego, rów nież pokryty sło -

mą. Spichlerz posiadał drewnianą podłogę i jedno małe,

pojedyncze okno. Podzielony był na sześć przedzia łów

służących do przechowywania zboża. Od stro ny za chod-

niej budynku mieszkalnego folwarku usy tuo wana była

stodoła z wozownią, również drewniana, kryta słomą.

Prowadziła do niej wielka, dwuskrzydlna brama wjezdna

[8, s. 194–198].

Do zabudowań folwarcznych należał również nie-

wielki browar, do którego wchodziło się przez mostek

znajdujący się tuż przed drzwiami wykonanymi z tarcic.

Mieściła się w nim suszarnia do słodu, palarnia, chlewik,

izba o dwóch oknach, w których w 1741 r. nie było szyb.

Na wyposażeniu izby był komin wykonany z gliny, mały

piec kaflowy, dwie ławy i prosty stół. Ponadto w bro-

warze była komora, a obok budynku piwnica. Browar

pokryty był gontem [3, k. 125–125v]. Prawdopodobnie

browar ten przestał funkcjonować, albowiem nie wspo-

mina o nim inwentarz gospodarczy dóbr klasztoru za lata

1868–1871.

Arch. i BOCist. sygn. XIII. 13.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 37

and a stone stove. Behind the kitchen there was a smaller

room to store farm tools, and another room with three

windows (two facing west and one facing south). There

was another smaller room next to that room. Near the

residential building from the south there were swineries

and a chicken coop, made of wood with shingled roofs.

The building was divided into small rooms to keep ani-

mals. Further to the west there was a 11.33 fathoms long,

4.33 fathoms wide, and 1.33 fathoms high stable for cows

made of rubble stone and brick with a shingled roof. The

building had a clay-covered attic. To the west from the

stable there was a masonry barn with a thatched roof

(13.66 fathoms long, 5 fathoms wide, 1.5 fathoms high).

The barn had one threshing field and two storage sections

on the sides. Another barn was located opposite that barn.

All buildings at the grange were enclosed by a fence made

of forest branches and poles.

Outside the grange (by the forest and Ciecień Mount)

there was a wooden forester’s lodge (7.5 fathoms long,

3 fath oms wide, and 1.33 fathoms high). The building had

an entrance hall, a small stable for cows behind a partition

wall in the entrance hall, and two living quarters [8,

pp. 214–218].

The grange in Szczyrzyc

The 18

-century inventories did not record any infor-

mation about that grange. It should be noted that the old-

est inventory regarding the grange in Szczyrzyc is the

inventory from 1645 when Joachim II Mstows ki from

Mstów was the abbot. It has only one sheet with details on

the buildings at the grange, the cowshed, the barns, the

monastic brewery and the amount of grain in the granary

[11]. The ownership of the grange in Szczyrzyc with

some monastic buildings was transferred to the Dziedu-

szycki counts in 1794. It was only after a few dozen years

that on March 3, 1865 the order repurchased the monastic

buildings as well as the monastic estates in Szczyrzyc

from Helena Dzieduszycka

. The most detailed descrip-

tion of the grange in Szczyrzyc comes from 1868. Just

like in the case of the grange in Pogorzany, the inventory

of the monastery with the description of the grange in

Szczyrzyc in 1868 does not list its inhabitants.

According to the records from 1645 the grange was lo-

cated right next to the monastery. The inventory lists the

following buildings at the grange: a granary with three

“chambers”, a chicken coop and a small stable in the

gra nary entrance hall, swineries, a cheese making place,

a cellar underneath, a residential building, barns and

a bre wery located by the monastery

. According to the

inventory from 1868 the residential building at the grange

(19 fathoms long and 5 fathoms wide) had its front fac-

ing north. From the west side it was made of rubble stone

and brick, and of wood from the east; it had a shingled

roof and four masonry chimneys. The building had four

Arch. and BOCist. file no. IV. 467/b; Arch. and BOCist. file no.

IV. 495; Arch. and BOCist. file no. IV. 523.

Arch. and BOCist. file no. IV. 467/b; Arch. and BOCist. file no.

IV. 495; Arch. and BOCist. file no. IV. 523.

Folwark w Pogorzanach

Na podstawie zapisu pochodzącego z 1781 r. wiadomo,

że dzierżawcami folwarku w Pogorzanach byli Józef

i Mag dalena Wierzchlejscy

. Kilkanaście lat później

w 1794 r. dobra położone w tzw. kluczu abramowickim,

w którego skład wchodziły Pogorzany, Smykań, Góra

św. Jana, Pobręczyn i Wilkowisko: […] dano hr. Dzie du-

szyc kiemu w zamian za dobra solankowe. Wartość oz na-

czono 23.417 fl. 3 [10, s. 48]. Pogorzany znajdowały się

w po siadaniu Dzieduszyckich do 1865 r. Przeor klasztoru

szczyrzyckiego Aleksander Antoni Czopek wraz z kon wen-

tem zawarł 3 marca 1865 r. kontrakt z hrabiną Dzie du-

szycką dotyczący kupna przez klasztor dóbr szczy rzyckich

wraz z przyległościami. Strony ustaliły wysokość kwoty na

77 500 złotych. Klasztor kupił dobra Szczyrzyc z przy leg -

łościami podług wyciągu z tabuli krajowej za sumę 77 500

złotych reńskich jak to udowadnia artykuł pierwszy kon-

traktu zawartego dnia 3 III 1865 r., podług którego artykułu

JW. Hrabina Dzieduszycka swe dobra Szczyrzyc z przy-

ległościami podług ksiąg gruntowych i pomiaru katastral-

nego na sprzedaż wystawiła i do tej samej objętości jakiej

je kupiła i posiadała albo posiadać prawo miała, z wszyst-

kimi zabudowaniami itd.

W skład dóbr szczyrzyckich

odkupionych przez klasztor weszły: Szczy rzyc, Pogorzany,

Góra św. Jana, Smykań, Pobręczyn i Abra mo wice

Zachowany inwentarz z drugiej połowy XIX w. nie

wymienia składu osobowego folwarku w Po gorzanach.

Budynek mieszkalny folwarku w Pogorzanach w 1868 r.

był murowany z kamienia łamanego na wpół z cegłą,

pod bity gontem i usytuowany frontem w kierunku za -

chod nim. Posiadał wymiary: 9,5 sążnia długości, 5 sążni

szerokości, 1,5 sążnia wysokości. Z sieni budynku pro-

wadziło wejście do pierwszej izby mieszkalnej. Znaj-

dowała się w niej ku ch nia angielska o trzech blachach

z wmurowanym kotłem miedzianym, nalepą, piecem pie-

karskim i piecem z ka myków. Z izby kuchennej prze cho-

dziło się do komory służącej do przechowywania sprzętów

gospodarskich, da lej zaś do drugiej izby, oświetlonej

trzema oknami (dwa wy chodziły na zachód, jedno na

po łudnie). Obok drugiej izby znajdowała się niewielka

ko mór ka. W pobliżu bu dynku mieszkalnego od strony

po łud niowej usytuowane były chlewy na nierogaciznę

i kur nik, zbudowane z drewna i podbite gontem. Budy-

nek podzielony był na niewielkich rozmiarów pomiesz-

czenia służące do przecho wy wania zwierząt. Dalej w kie-

runku zachodnim usytuowana była stajnia dla krów, mu -

rowana z kamienia na wpół z ceg łą i podbita gontem,

o wymia rach 11,33 sążnia dłu gości, 4,33 sążnia szerokości

i 1,33 sąż nia wysokości. Budynek posiadał strych wyle-

pio ny gliną. Dalej od stajni w kierunku zachodnim znaj-

dowała się stodoła, w całości murowana, pokryta słomą

o wymiarach: 13,66 sążnia długości, 5 sążni szerokości,

1,5 sążnia wysokości. W sto dole mieściło się jedno bo is ko

do młócenia zboża, zaś po bokach dwa sąsieki. Na przeciw

Arch. i BOCist.sygn. III. 94.

Arch. i BOCist. sygn. IV. 467/b; Arch. i BOCist. sygn. IV. 495;

Arch. i BOCist. sygn. IV. 523.

Arch. i BOCist. sygn. IV. 515.

38 Jolanta M. Marszalska

tej stodoły ulokowano drugą. Wszystkie budynki folwarcz-

ne ogrodzone były płotem z gałęzi leśnych i żerdzi.

Poza folwarkiem (pod lasem i górą Ciecień) znajdował

się drewniany budynek przeznaczony dla leśniczego

dworskiego (o wymiarach: 7,5 sążnia długości, 3 sążnie

sze rokości i 1,33 sążnia wysokości). W budynku znaj-

dowały się: sień, mała stajenka dla krów utworzona przez

„przepie rzenie” sieni i dwóch izb mieszkalnych [8,

s. 214–218].

Folwark w Szczyrzycu

Brakuje wiadomości o tym folwarku w inwentarzach

XVIII-wiecznych. Warto zaznaczyć, że najstarszym in -

wentarzem dotyczącym folwarku szczyrzyckiego jest in -

wentarz pochodzący z 1645 r., z czasów rządów opata

Joa chima II z Mstowa Mstowskiego. Jest to zaledwie jedna

kar ta zawierająca dane o zabudowaniach folwarku, stanie

obory, stodołach, browarze klasztornym i zawartości zboża

w spichlerzu [11]. Folwark w Szczyrzycu wraz z częścią

zabudowań klasztornych w 1794 r. przeszedł na własność

hrabiów Dzieduszyckich. Dopiero po kilku dzie sięciu la -

tach, 3 marca 1865 r., konwent odkupił od He leny Dzie-

duszyckiej zajmowaną część budynków klasz tor nych, jak

również dobra klasztorne w Szczyrzycu

. Naj bardziej

peł ny opis folwarku szczyrzyckiego pochodzi z 1868 r.

Ana lo gicznie jak w przypadku folwarku w Po gorzanach,

inwentarz klasztoru zawierający opis folwarku szczyrzyc-

kiego w 1868 r. nie wymienia jego skła du osobowego.

Według danych z 1645 r. folwark znajdował się tuż przy

klasztorze. Inwentarz wymienia następujące zabudowania

folwarczne: spichlerz z trzema „komorami”, w sieni spich -

le rza kurnik i stajenkę, dalej chlewy, sernik, a pod nim piw-

niczkę, budynek mieszkalny, stodoły oraz browar usytuowa-

ny pod klasztorem

. Budynek mieszkalny folwarku (o wy-

miarach: 19 sążni długości i 5 sążni sze rokoś ci) według

inwentarza z 1868 r. usytuowany był frontem w kie runku

północnym. Od strony zachodniej był murowa ny z kamie-

nia łamanego na wpół z cegłą, zaś od strony wschod niej

drewniany, cały pokryty gontem. Nad dachem wznosi-

ły się cztery murowane kominy. W bu dyn ku były cztery

sienie, pięć izb mieszkalnych, spiżarnia i izba czeladna.

wszystkich izbach były drew niane po dłogi. Izby, po

łą-

czone ze sobą, ogrzewały trzy piece z ka myków. W dwóch

izbach znajdowały się kuchenki an gielskie o trzech bla-

chach, w jednej zaś piec piekarniczy. Wszystkie izby

miesz kalne były oświetlone pojedynczymi lub podwój-

nymi, dwuskrzydlnymi oknami. W budynku folwarcz nym

znajdowały się także: spiżarnia i izba czeladna z kuch-

nią angielską o trzech wielkich blachach i piecem z kamy-

ków ogrzewającym jednocześnie dwa pomieszczenia.

Od południowo-zachodniej strony budynku znajdo-

wała się stajnia dla krów i wołów. Budynek był murowa-

ny z ka mienia łamanego na wpół z cegłą, o wymiarach

Arch. i BOCist. sygn. IV. 467/b; Arch. i BOCist. sygn. IV. 495;

Arch. i BOCist. sygn. IV. 523.

Arch. i BOCist. sygn. IV. 467/b; Arch. i BOCist. sygn. IV. 495;

Arch. i BOCist. sygn. IV. 523.

halls, ﬁ ve living quarters, a larder and the servants’ room.

All rooms had wooden ﬂ oors and were heated with three

stone stoves. Two of the rooms had stoves with three

plates, one with a baking oven. All living quarters had sin-

gle or double, two-winged windows. The grange building

also had a larder and the servants’ room with a stove with

three huge plates and a stone stove heating two rooms at

the same time.

From the south-west side of the building there was a sta-

ble for cows and oxen. The 15 fathoms long and 4.5 fa-

thoms wide building was made of rubble stone and brick.

Its entrance led from the grange courtyard. The stable was

furnished with an appropriate number of mangers and lad-

ders. Further there were two “thick-boarded” swine ries with

a regular board ceiling. The ﬁ rst of them had ﬁ ve stalls, the

other two. From the north-east side of the building there

were annexed wooden swineries also with ﬁ ve stalls. To

the north of the stalls there was a chicken coop. The build-

ing was 7 fathoms long and 2.66 fathoms wide and it was

made of rubble stone and brick. It had ﬁ ve sections sepa-

rated by wooden partition walls. A dozen or so steps away

from the chicken coop there was a wagon house made of

stone and brick with a shingled roof and a stable for horses

and oxen.

Further from the north side there were three barns

made of stone and brick with thatched roofs, and two lay-

ers of shingles on the roof ridge and eaves. Two barns

were 31 fathoms long, 5 fathoms wide, and 1.66 fathoms

high, and the third one was 21 fathoms long, 6.5 fathoms

wide, and 2 fathoms high. Each of them had three huge

single, two-winged entrance gates with wooden hanging

posts and there were sheds for farm tools added to each of

them from the south side.

All of the buildings were enclosed by a fence made of

boards. On the left side from the road leading to the abbey

from the grange, and further to Góra św. Jana, there was

a building which earlier served as a communal cell block.

The building was 6 fathoms long, 4 fathoms wide, and

2 fathoms high. It was made of rubble stone and brick;

it had a shingled roof and a masonry chimney.

Opposite the main entrance to the monastery there was

a watermill. The building, located on a free plot by the

road leading from Skrzydlna to Szczyrzyc, was made of

rubble stone and brick and it had a shingled roof. The mill

was furnished with all tools for grinding grain and two

millstones. It also had a living quarter for the miller with

a stove with four plates, a baking oven, and a stone stove

for heating.

Right behind the watermill there was an 8 fathoms

long, 2.66 fathoms wide, and 1.66 fathoms high sawmill

made of timber on a rubble stone base. It had a wood saw-

ing device for one saw. On the left side of the road go-

ing from the abbey in Szczyrzyc to Skrzydlna there was

a school. The 15 fathoms long, 11 fathoms wide, and

2 fathoms high building was made of wood, plastered and

had a shingled roof with two masonry chimneys. From the

front on the south side the building had two porches added

to the sides, each supported on two wooden posts. Behind

the school building from the north side there was a small

courtyard enclosed with a fence made of boards.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 39

Opposite the monastic building there was a brewery,

built when Drohojowski was abbot in 1628. The oldest

original description of the brewery comes from 1645.

An oak tree gate with a wooden hanging post to the brew-

ery door with iron hinges to be closed with an iron hasp

and staples by the door to the cellars. The brewery had

a brewing room with a tub for malt. Further a room to

store malts [...]. Bad kiln. Tub for frying hops. New drying

room and twelve tubs [...] [11].

In the 17

century, the building was built in part of

masonry and in part of wood with a cellar and smaller

room

. Its condition deteriorated in time and under abbot

Grzymisławski in 1772–1774 a new brewery was built in

the place of the former one Then X. Jędrzej, profes, prior

on his own initiative and architectural design built a ma -

sonry brewery as seen in 1772, three masons erected all

walls ad extra, our subjects built the roof and in 1773, the

three masons finished all intus, with chimney, further

along the abbey pond, from the brewery wall, as it is

[smudged] laid. Masons received unequal fees, one three

times a week dinner and almost three mugs of booze, jug

of beer each day, 12 guldens a week, another 9 guldens,

third hardly worked, two feast occured in a week, money

for one of them deducted. By the wall of the brewery erec-

ted in 1774 X. Jędrzej, our prior built stables [3, k. 22].

In the 19

century, the brewery was 27 fathoms long

and 36 fathoms wide; it was made of stone and brick. Its

gable roof frame had no post with two layers of shingles.

There were three masonry chimneys. A door led from the

courtyard in front of the brewery to the entrance hall

whose ceiling was made of boards and the floor of stone

slabs. Another door led from the entrance hall to a steep-

ing room and a malting room. In the middle of the steep-

ing room there was a masonry pillar supporting the beam

under the ceiling joists. The room also had a stone stove,

a tub for soaking malt, a malt grinding machine and an

alembic for brewing malt. A door led from that room to

a drying room with a brick floor where there was a malt

drying masonry device with a roof made of iron slabs

covered with a black metal sheet. Behind the drying room

there was a cooling room with a large inbuilt copper kettle

for brewing beer and one round tub with iron bends,

hearths for the drying room and a kettle. The places for

the hearths were roofed and separated by a wall from the

brewery. The hearths had iron doors with two iron hinges

and a latch. Near the main brewery building there was

a cooling house with cellars. There was a roofed ice house

with no floor next to the cellars.

The granary, with its front facing west, was located to

the south of the main monastic building. It was made of

rubble stone, had two levels and was 7 fathoms 5 feet and

6 inches long, 4 fathoms and 4 feet wide, and 4.33 fathoms

high. Its pavilion roof had two layers of shingles and no

post. In the middle under the granary there was a vaulted

passageway with a rubble stone ﬂ oor going to the garden

and the courtyard in front of the abbey. The semicircular,

two winged entrance gate to that passageway was made

Arch. and BOCist. file no. XXI. 258.

15 sąż ni długości i 4,5 sążnia szerokości. Prowadziło do

niego wejście z dziedzińca folwarcznego. Stajnia wyposa-

żona była w potrzebną liczbę żłobów i drabin. Dalej znaj-

dowały się dwa chlewy na nierogaciznę, „wydylowane”,

z powałą zwyczajną. Pierwszy podzielony był na pięć sta-

jenek, drugi na dwie. Od strony północno-wschodniej bu-

dynku przybudowane były chlewy na nierogaciznę, drew -

niane, podzielone również na pięć stajenek. Na północ od

stajenek usytuowany był kurnik. Budynek o wymiarach

7 sążni długości i 2,66 sążnia szerokości był murowany

z kamienia łamanego na wpół z cegłą i składał się z pię-

ciu części, które między sobą były przepierzone ścianami

drewnianymi. O kilkanaście kroków od kurnika znajdo-

wała się wozownia, murowana z kamienia na wpół z ce-

głą, cała podbita gontem, dalej zaś stajnia na konie i woły.

Dalej od strony północnej znajdowały się trzy stodoły

murowane z kamienia na wpół z cegłą, pokryte słomą,

a na kalenicy i okapach podwójne gontem podbite. Dwie

stodoły miały wymiary: 31 sążni długości, 5 sążni szero-

kości i 1,66 sążnia wysokości, trzecia stodoła – 21 sążni

długości, 6,5 sążnia szerokości i 2 sążnie wysokości. Do

każdej prowadziły po trzy wielkie pojedyncze, dwuskrzyd-

łowe bramy wjezdne, na drewnianych biegunach, ponadto

od strony południowej przybudowano po jednej komórce

na sprzęty gospodarskie.

Wszystkie wyżej opisane budynki otoczone były par-

kanem z desek. Po lewej stronie drogi wiodącej do klasz-

toru, od folwarku, a dalej do Góry św. Jana, znajdował

się budynek, który służył dawniej za areszt dominikalny.

Budynek aresztu miał wymiary 6 sążni długości, 4 sążnie

szerokości i 2 sążnie wysokości. Był murowany z kamie-

nia łamanego na wpół z cegłą, pokryty gontem, nad da-

chem wznosił się murowany komin.

Naprzeciw głównego wejścia do klasztoru znajdował

się młyn wodny. Budynek ten, stojąc na wolnym placu

około drogi prowadzącej ze Skrzydlnej do Szczyrzyca,

był murowany z kamienia łamanego na wpół z cegłą i pod-

bity gontem. Młyn wyposażono we wszystkie przyrządy

do mielenia zboża na dwa kamienie. Znajdowała się też

w nim izba mieszkalna dla młynarza, a w niej kuchnia an-

gielska o czterech blachach z piecem piekarskim oraz piec

z kamyków służący do ogrzewania.

Zaraz za młynem był tracz o wymiarach 8 sążni długoś-

ci, 2,66 sążnia szerokości i 1,66 sążnia wysokości, wy-

stawiony z ciosanego drzewa na podmurowaniu z kamie-

nia łamanego. Wewnątrz znajdował się cały przyrząd do

rżnięcia drzewa na jedną piłę. Po lewej stronie drogi wio-

dącej z klasztoru w Szczyrzycu do Skrzydlnej znajdowała

się szkoła. Budynek ten, o wymiarach 15 sążni długości,

11 sążni szerokości i 2 sążnie wysokości, w całości był

drew niany, otynkowany, gontem kryty. Nad dachem wzno-

siły

się dwa murowane kominy. Z frontu od strony po-

łudniowej budynek zdobiły dwa po bokach przystawio-

ne ganki, każdy wsparty na dwóch słupach drewnianych.

Za budynkiem szkoły od strony północnej znajdował się

mały dziedziniec otoczony parkanem z desek.

Na wprost budynku klasztornego usytuowany był browar,

wybudowany za rządów opata Drohojowskiego w 1628 r.

Najstarszy zachowany opis browaru pochodzi z 1645 r.

Od dębu są wrota stare na biegunie drewnianym, do bro-

40 Jolanta M. Marszalska

of glued two-inch-thick pine tree boards with trimmers.

Its frame was made of ashlars and had six long, straight

hinges with ornaments and an iron latch with a device to

close with a padlock [8, pp. 149–164].

The monastic granges in the 20

century

The Cistercian monastery in Szczyrzyc was granted

the status of abbey again in 1918. The monastic property

according to the records from the end of 1918 included:

arable land 832 morgas [c. 1151 acres] (including bad-

lands – 60 morgas [c. 83 acres], leased land – 155 morgas

[c. 215 acres], cultivated by the grange servants – 46 mor-

gas [c. 64 acres]), meadows – 71 morgas [c. 86 acres],

natural pastures – 62 morgas [c. 86 acres], gardens – 18

morgas [c. 25 acres], ponds – 8, forests – 1125 morgas

[c. 1557 acres], under buildings – 8 morgas [c. 11 acres],

roads – 49. It should be noted that livestock at the same

time included: horses – 35, oxen – 83, cows – 75, swine

– 45, sheep – 4. The farmstead had 7 treadmill threshers.

The structure of crop cultivation at the monastic farmstead

in the fall 1918 and spring 1919 was as follows: wheat –

95 morgas [c. 132 acres], rye – 53 morgas [c. 73 acres],

barley – 54 morgas [c. 75 acres], oats – 108 morgas [c.

150 acres], spelt – 9 morgas [c. 13 acres], pea – 1 morga

[c. 1.38 acres], potatoes – 43 morgas [c. 60 acres], beets

– 15 morgas [c. 55 acres], clover – 140 morgas, vetch –

40 morgas [c. 55 acres] and cabbage – 8 morgas [c. 11

acres]

At that time the monastery owned the following rooms

and buildings: The monastic building has 30 rooms for

clerical monks, 20 of which are occupied by the members

of the order and the servants, whereas the rest is not in-

habited but used for other purposes (library, refectory,

larder, ofﬁ ces and guest rooms) [...]

Apart from the monastery the order owned the follow-

ing buildings: brewery – leased to Marian Szubert for the

annual rent of 2000 crowns (The brewery building at the

end of 1914, during the war, was signiﬁ cantly damaged

and as a result the brewery ceased to operate. After some

repairs it resumed its operations on May 1, 1919); the mo-

nastic mill – leased to Stanisław Orzechowski for the an-

nual rent of 200 crowns; the brewer’s house for which the

monastery did not charge rent; a general school with four

grades, maintained by the order. Apart from those build-

ings each of the seven monastic granges had one residen-

tial building inhabited by the grange servants

According to the records made by the abbey in 1925 the

monastery had in total the area of 2233 morgas [c. 3090

acres], including: arable land, mostly class III – 832 mor-

gas [c. 1151 acres], meadows – 71 morgas [c. 98 acres],

gardens – 18 morgas [c. 25 acres], pastures – 62 morgas

[c. 86 acres], ponds – 8, land after buildings – 57 morgas

[c. 79 acres], badlands – 60 morgas [c. 83 acres], forests

– 1125 morgas [c. 1557 acres]. An estimate value of those

Arch. and BOCist. file no. XXV. 381.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 388.

waru wchodząc drzwi na żelaznych zawiasach wrzeciądz

ze skoblami przy których są drzwi do piwnic. W browarze

była izba browarna w niej zaś umieszczona kadź do zale-

wania słodów. Dalej zaś pomieszczenie do przechowania

słodów [...]. Piec zły. Kocioł do smażenia chmiela. Su szar-

nia nowa i dwanaście kadzi [...] [11].

W XVII w. budynek był częściowo murowany, a częś-

ciowo drewniany z piwnicą i komorą

. Z czasem uległ on

zniszczeniu, tak iż za rządów opata Grzymisławskiego

w la tach 1772–1774 wybudowano nowy browar na miejs-

cu dawnego drewnianego Zaczym X. Jędrzej, profes tutej-

szy, przeor swoim wymysłem i architektury wystawił bro-

war murowany jako widziemy w roku 1772, mularzów

trzech wszystkie ściany ad extra wystawili, nasi poddani

dachem pokryli, w tym zaś roku 1773, mularze trzej intus

ściany i wszystko skończyli, kominy jako wiodący, wypro-

wadzili, nad to bokiem stawu opackiego, od muru browar-

nego, jako już jest taki [zamazane] pociągnęli. Mularze

nierównej płace brali, jeden trzy razy w tydzień obiad

i niecałe trzy kubki gorzołki, piwa garniec co dzień, zło tych

polskich 12 na tydzień, drugi po złp. 9, trzeci jakby robił,

dwa święta w tydzień przypadły, za jedno z nich pieniądze

wytrącono. Pod murem od browaru pociąg nio nym w roku

1774 X. Jędrzej, przeor nasz stajnie wystawił [3, k. 22].

Budynek browarny w XIX w. miał wymiary: 27 sążni

długości, 36 sążni szerokości, był murowany z kamienia,

na wpół z cegłą. Dach na tym budynku był szczytowy

z więźbą bez krzesła z podwójnym pokryciem gontowym.

Nad dachem wznosiły się trzy murowane kominy. Z dzie-

dzińca znajdującego się przed budynkiem browaru wcho-

dziło się do sieni, z powałą z desek i podłogą z płyt ka -

miennych. Dalej z sieni prowadziły drzwi do rostowni

i sło downi. W środku rostowni stał murowany filar pod-

pierający podciąg pod belkami powałowymi. W izbie był

również piec z kamyków, kadź do moczenia sło du, maszy-

na do mielenia słodu i alembik do prze pę dzania surowicy.

Z izby prowadziły drzwi do suszarni z posadzką ceglaną,

w której znajdował się przyrząd do su szenia sł

odu, mur-

owany, z dachem złożonym ze sztab że laznych, pokryty

czarną blachą żelazną. Z suszarni prze chodziło się dalej

do chłodziarni, w której znajdował się wielki zamurowany

kocioł miedziany służący do warzenia piwa oraz jedna

ok rąg ła kadź, okuta żelaznymi obręczami, pa leniska pod

suszarnię i kocioł. Miejsce, gdzie były pa leniska, zaskle-

piono i oddzielono murem od browaru. Drzwi czki do

palenisk były żelazne i okute dwo ma zawias kami i za -

suwką. W pobliżu zasadniczego bu dynku browaru znaj-

dował się budynek chłodni z piw ni cami. Obok piwnic

umieszczono lodownię, zasklepioną i bez posadzki.

Na południe od głównego budynku klasztornego fron-

tem na zachód usytuowany był spichlerz. Budynek ten był

murowany z kamienia łamanego, dwupiętrowy o wymia-

rach 7 sążni, 5 stóp, 6 cali długości, 4 sążnie i 4 stopy

sze rokości oraz 4,33 sążnia wysokości. Miał namiotowy

dach, podwójnie gontem pokryty „bez krzesła”. W środku

pod spichlerzem był przejazd zasklepiony, wybrukowa-

ny kamieniem łamanym, wiodący do ogrodu i na dzie-

Arch. i BOCist. sygn. XXI. 258.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 41

lands calculated according to the prices then appropriate

for that region was 16 000 000 crowns; the cadaster in-

come from those lands was 6881 crowns and 56 halers,

and the real economic income – 160 000 crowns. In 1925,

almost the whole monastic property was managed by the

monastery. Only 155 morgas [c. 215 acres] were leased to

as many as 120 persons. The average rent from one morga

[c. 1.38 acres] was 100 crowns. The monastic grange had

91 persons employed permanently. The monastic lands in-

cluded then seven granges (four made of wood and three

made of masonry), 14 wooden barns, six granaries (four

made of wood and two made of masonry), one brewery

and six tenement houses whose value in 1925 was over

680 000 crowns

In 1928, in reply to the letter from the district authori-

ties in Limanowa from April 19, 1928

, abbot Teodor

Magiera made a list of arable land as well as all residential

buildings and farmhouses that belonged to the monastic

estates. The monastery in Szczyrzyc had 147 ha of land,

including 111 ha of arable land, 5 ha of orchards and gar-

dens, 22 ha of meadows and pastures, 2 ha of badlands

and 7 ha – other. The grange in Dobroniów had in total

85 ha, including 72 ha of arable land, 1 ha orchards and

gardens, 7 ha of meadows and pastures, 5 ha – forests;

the grange in Janowice had in total 83 ha, including

64 ha of arable land, 1 ha of orchards and gardens, 8 ha of

meadows and pastures, 9 ha of forests, 1 ha of badlands;

the grange in Raciborzany had in total 78 ha, including

61 ha of arable land, 2 ha of orchards and gardens, 8 ha of

meadows and pastures, 2 ha of forests, 5 ha of badlands;

the grange in Gruszów had in total 246 ha, including

55 ha of arable land, 3 ha – orchards and gardens, 2 ha

– meadows and pastures, 185 ha – forests, 1 ha – bad-

lands; the grange in Pogorzany had in total 340 ha, all

340 ha of forests; the grange in Porąbka had in total

105 ha, all forests and the same in Markuszowa which

had in total 21 ha – all forests

. The biggest granges were

in Pogorzany, Gruszów, and Porąbka, however, the total

arable area of the other granges was similar, with the ex-

ception of the grange in Pogorzany and Porąbka whose

whole land was forested.

Part of the monastic property was sold to provide for

the needs of the monastery, whereas another part was

par celed out in the 1920

. In August 1919, abbot Teo-

dor Magiera and the abbey in Szczyrzyc as the owners

of the land by the inn in Góra św. Jan signed an agree-

ment with the representatives of the Commune of Góra

St. Jan for sale by the order of “Podogrodzie” land and

“Na przedewsią” land to the Commune of Góra św. Jan

for 20 000 crowns provided that part of the land will be

used for a cemetery and another part for a school. The

order granted the Commune the square at the market,

where the inn used to be, provided that the Commune un-

dertakes by a separate contract that nothing will be built

on that square. Failure to comply with that provision shall

Arch. and BOCist. file no. XXV. 482.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 565.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 565/c.

dziniec przed opactwo. Brama wjezdna do tego przejaz-

du była półkolista, dwuskrzydlna klejona, z dwucalowych

sosnowych dylów z opierzeniem, w futrynie z kamienia

ciosowego i okuta sześcioma długimi, prostymi zawiasa-

mi z krukami i żelazną zasuwą z przyrządem do zamyka-

nia na kłódkę [8, s. 149–164].

Folwarki klasztorne w XX w.

W 1918 r. klasztor cystersów w Szczyrzycu ponownie

otrzymał status opactwa. Majątek klasztorny na podstawie

spisu z końca 1918 r. liczył: roli uprawnej 832 morgi (w tym

ugory stanowiły 60 mórg, dzierżawy – 155 mórg, użytkowa-

nie przez służbę folwarczną – 46 mórg), łąk – 71 mórg, pa-

stwisk naturalnych – 62 morgi, ogrodów – 18 mórg, stawów

– 8, lasów – 1125 mórg, pod budynkami – 8 mórg, dróg – 49.

Warto zaznaczyć, że stan inwentarza żywego w tym samym

czasie wynosił: koni – 35, wołów – 83, krów – 75, świń – 45,

owiec – 4. Gospodars two dysponowało 7 młocarniami kie-

ratowymi. Struktura upraw gospodarstwa klasztornego je-

sienią 1918 i wiosną 1919 r. przedstawiała się następująco:

pszenicy – 95 mórg, żyta – 53 morgi, jęczmienia – 54 morgi,

owsa – 108 mórg, orkiszu – 9 mórg, grochu – 1 morga, ziem-

niaków – 43 morgi, buraków – 15 mórg, koniczyny – 140

mórg, wyki – 40 mórg i kapusty – 8 mórg

W tym czasie do klasztoru należały następujące po-

mieszczenia i zabudowania: Budynek klasztorny mieści

w sobie 30 ubikacji (pomieszczeń dla zakonników), z któ-

rych 20 zajmują członkowie konwentu i służba, reszta zaś

nie jest zamieszkała ale użyta na inne cele (biblioteka, re-

fektarz, spiżarnia, kancelarie i pokoje gościnne) [...]

Oprócz klasztoru konwent posiadał następujące bu-

dynki: browar – wydzierżawiony Marianowi Szuberto-

wi za rocznym czynszem 2000 koron (Budynek browa-

ru pod koniec 1914 r., podczas działań wojennych, został

znacznie uszkodzony. Wskutek tego browar zawiesił swo-

ją działalność. Po przeprowadzeniu naprawy został uru-

chomiony 1 maja 1919 r.); młyn klasztorny – wydzierża-

wiony Stanisławowi Orzechowskiemu za roczny czynsz

w wy sokości 200 koron; budynek zamieszkany przez pi-

wo wara, za który klasztor nie pobierał opłaty czynszu;

szko ła czteroklasowa ludowa, utrzymywana kosztem

kon wentu. Oprócz wymienionych budynków w każdym

z sied miu folwarków klasztornych znajdował się jeden

dom miesz kalny, który zajmowała służba folwarczna

Na podstawie wykazu z 1925 r. sporządzonego przez

opac two wiadomo, że klasztor dysponował łącznie area-

łem o łącznej powierzchni 2233 mórg, w tym: ziemi ornej,

przeważnie klasy III – 832 morgi, łąk – 71 mórg, ogro-

dów – 18 mórg, pastwisk – 62, stawów – 8, gruntów po-

budowlanych – 57, nieużytków – 60, lasów – 1125 mórg.

Wartość szacunkowa tych gruntów według ówczesnych

cen w tamtejszej okolicy wynosiła 16 000 000 koron; do-

chód katastralny z tych gruntów to 6881 koron i 56 hale-

rzy, a dochód gospodarczy rzeczywisty – 160 000 koron.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 381.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 388.

42 Jolanta M. Marszalska

W 1925 r. prawie cały majątek klasztorny administrowa-

ny był przez klasztor. Jedynie w dzierżawie aż u 120 osób

znajdowało się 155 mórg. Przeciętny czynsz z jednej mor-

gi wynosił 100 koron. Gospodarstwo klasztorne zatrud-

niało do pracy na stałe 91 osób. Do gruntów klasztornych

należało wówczas siedem folwarków (cztery drewnia ne

i trzy murowane), 14 stodół drewnianych, sześć spichle-

rzy (cztery drewniane i dwa murowane), jeden browar

i sześć domów czynszowych, których wartość w 1925 r.

wynosiła ponad 680 000 koron

W 1928 r., w odpowiedzi na pismo Starostwa w Lima -

nowej z 19 kwietnia 1928 r.

, opat Teodor Magiera

sporządził wykaz użytkowanej ziemi oraz wszystkich bu-

dynków mieszkalnych i gospodarskich należących do dóbr

klasztornych. I tak klasztor w Szczyrzycu posiadał 147 ha

ziemi, w tym 111 ha gruntów ornych, 5 ha sadów i ogro-

dów, 22 ha łąk i pastwisk, 2 ha nieużytków oraz 7 ha – in-

nych. W folwarku w Dobroniowie łącznie 85 ha, w tym

72 ha gruntów ornych, 1 ha sadów i og rodów, 7 ha łąk i pa-

stwisk, 5 ha – lasów; w folwarku w Janowicach – łącznie

83 ha, w tym 64 ha gruntów ornych, 1 ha sadów i ogrodów,

8 ha łąk i pastwisk, 9 ha lasów, 1 ha nieużytków; w fol-

warku w Raciborzanach, łącznie 78 ha, w tym 61 ha

gruntów ornych, 2 ha sadów i ogrodów, 8 ha łąk i pastwisk,

2 ha lasów, 5 ha nieużytków; w folwarku w Gruszowie,

łącznie 246 ha, w tym 55 ha gruntów ornych, 3 ha – sadów

i ogrodów, 2 ha – łąk i pastwisk, 185 ha – lasów, 1 ha –

nieużytków; w folwarku w Po gorzanach łącznie 340 ha

w tym 340 ha lasów; w folwarku w Porąbce łącznie 105 ha

w tym całość stanowił las. Analogicznie było w Markuszo-

wej, gdzie łącznie było 21 ha i całość stanowił las

. Zde-

cydowanie największymi były folwarki w Pogorzanach,

Gruszowie i Porąbce, pozostałe folwarki były porówny-

walne, jeśli chodzi o łączną powierzchnię użytkowanych

areałów. Wy jątek odnotowano w folwarku w Pogorzanach

i Porąbce, w których areał stanowił w całości las.

Część majątku klasztornego była sprzedawana na za-

bezpieczenie potrzeb klasztoru, część zaś podlegała w la-

tach 20. XX w. parcelacji. I tak w sierpniu 1919 r. opat

Teodor Magiera i konwent szczyrzycki jako właściciel

gruntu należącego do karczmy w Górze św. Jana zawarł

umowę z przedstawicielami gminy Góra św. Jana w spra-

wie sprzedaży przez konwent gminie Góra św. Jana grun-

tu „Podogrodzie” oraz gruntu „Na przedewsią” za kwotę

20 000 koron z zastrzeżeniem, że ten grunt ma być w częś-

ci przeznaczony pod cmentarz, a w części pod szkołę. Plac

w rynku, gdzie znajdowała się karczma, konwent podaro-

wał gminie, pod warunkiem że gmina zobowiąże się od-

dzielnym kontraktem, iż nic na tym placu nie będzie wy-

budowane. W razie niedotrzymania warunku umowy plac

automatycznie miał przejść na własność konwentu

W 1920 r. opat sprzedał młyn i tartak w Raciborzanach

Józefowi Tatarze

. Cztery lata później opat Teodor Ma-

giera z upoważnienia konwentu sprzedał 65 mórg położo-

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 482.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 565.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 565/c.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 380.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 394.

result in automatic transfer of the square ownership to

the order

In 1920, the abbot sold the mill and the sawmill in

Raciborzany to Józef Tatar

. Four years later abbot Teo-

dor

Magiera was authorized by the order to sell 65 mor-

gas [c. 90 acres] of land located in Góra-Pobręczyn

(Dąbrowa) to pay forest tax and land tax in the amount of

PLN 30 000

In 1927, the monastic grange in Pogorzany was parceled

out and the village of Pogorzany was sold to the “Land

Uniﬁ cation Board” which was composed of Jan Frys,

Jędrzej Wąsowicz, Gustaw Morajko, Jan Repelewicz and

Józef Drzyzgiewicz

. In total 129 morgas (c. 179 acres)

of land were sold

. Abbot Magiera authorized engineer

Bromowicz from Cracow to perform all acts connected

with the parceling out of the grange

. By resolution of

the order from April 26, 1936 the monastery sold 1 ha

of land for PLN 3500 for building a school and provided

500 cubic meters of construction wood for PLN 6000. [...]

provided that it shall not be required any more to perform

any other obligations to ﬁ nish the school building, furnish

the school or any other buildings that prove to be neces-

sary for the school purposes (such as an apartment for the

principal, woodshed, toilets, fence)

The register of land owned by the monastery in Szczy-

rzyc, which was made in 1925, recorded that the parceling

out adversely affects the following:

• pastoral work – as it is impossible for the priest alone

to provide on a regular basis means of transportation

needed for the sick, schools, and Sunday excursions in the

area of over 20 morgas [c. 28 acres];

• maintaining parish clerics – who work in four parish-

es incorporated at the order with no subsidies to provide

for those priests;

• Christian charity – it shall totally prevent the hither-

to existing charity work for small-farm owners, landless

farmers, and the poor both locally and farther away;

• pastoral work in education and economic institutions

– due to the lack of adequate number of priests no one

will be available to work at the local school with 4 grades

maintained exclusively at the expense of the order through

Reiffeisen and local farmers’ associations;

• maintaining the agricultural level – as parceling out

of the monastic lands shall result in disappearance of the

pattern to follow and incentive to run the farmsteads ratio-

nally at the parish and the basis of the subsistence for the

families working permanently at the abbey

The monastic granges did suffer hard times too. For

instance the steam-powered sawmill in Szczyrzyc and the

nearby mill burned down in 1921

. That year the mill

Arch. and BOCist. file no. XXV. 380.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 394.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 448.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 535.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 541.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 509.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 738.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 482.

Arch. and BOCist. no file no.

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 43

nych w Górze-Pobręczynie (tzw. Dąbrowę), w celu uisz-

czenia zapłaty za podatek od lasu i podatek od gruntów

wynoszący 30 000 złotych

W 1927 r. odbyła się natomiast parcelacja folwarku

klasz tornego Pogorzany i sprzedaż wsi Pogorzany „Ra-

dzie Scalenia”, w której skład weszli: Jan Frys, Jęd rzej

Wąsowicz, Gustaw Morajko, Jan Repelewicz i Józef Drzyz-

giewicz

. W sumie sprzedano 129 mórg ziemi

. Pełnomoc-

nictw do wykonywania wszelkich czynności związa nych

z parcelacją folwarku opat Magiera udzielił inży nie-

rowi

Bromowiczowi z Krakowa

. Uchwałą konwentu

z 26 kwietnia 1936 r. klasztor sprzedał 1 ha gruntu za

3500 zł z przeznaczeniem na budowę szkoły i dostarczył

500 metrów sześciennych drzewa budulcowego za 6000 zł.

[...] pod warunkiem, że nie będzie pociągany już do żad-

nych świadczeń na dokończenie budynku szkolnego, we-

wnętrzne urządzenie szkoły i na wszelkie inne budynki jakie

by się okazały niezbędne dla potrzeb szkolnych (jak miesz-

kanie dla kierownika, drewutnia, ustępy, ogrodzenie)

W wykazie gruntów klasztoru szczyrzyckiego, jaki zo-

stał sporządzony w 1925 r., zaznaczono, że parcelacja ma

ujemny wpływ na:

• duszpasterstwo – jest bowiem niemożliwą rzeczą, by

na obszarze ponad 20 mórg gruntu sam duszpasterz potra-

ﬁ ł utrzymywać stałą podwodę potrzebną do zaopatrywa-

nia chorych, obsługi szkół i ekskursji niedzielnych;

• utrzymanie duchowieństwa paraﬁ alnego – które pra-

cuje w czterech inkorporowanych do konwentu paraﬁ ach

nieposiadających wcale żadnej dotacji na utrzymanie tych

duszpasterzy;

• dobroczynność chrześcijańską – uniemożliwi zupeł-

nie dotychczasową dobroczynność chrześcijańską, z któ-

rej korzystali małorolni, bezrolni i ubodzy nie tylko miejs-

cowi, ale i z całej bliższej i dalszej okolicy;

• działalność duszpasterską w instytucjach oświatowo-

-ekonomicznych – przy braku odpowiedniej liczby kapła-

nów nie będzie miał kto pracować w miejscowej szkole

4-klasowej utrzymywanej wyłącznie kosztem konwentu

w kasie Reiffeisena i miejscowych kółek rolniczych;

• utrzymanie stopnia kultury rolnej – gdyż po rozpar-

celowaniu gruntów klasztornych zniknie w okolicy wzór

i zachęta do prowadzenia racjonalnego gospodarstwa

w pa raﬁ i i podstawa do wyżywienia rodzin utrzymują-

cych się stale z zarobków przy klasztorze

Gospodarstwa klasztornego nie ominęły w tym czasie

i trudne chwile. Choćby w 1921 r. – spłonął w Szczyrzycu

parowy tartak klasztorny oraz stojący obok młyn

. W tym

roku dotknął konwent tutejszy, pożar młyna i tartaku wy-

dzierżawionego Stanisławowi Orzechowskiemu ze Skrzyd-

lnej. Pożar ten był na noc Uroczystości Trzech Króli – gdyby

nie dachówka na klasztorze byłby i klasztor spłonął. Młyn

odbudowano w tym roku, tartak zaś parowy zaczęto budo-

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 448.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 535.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 541.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 509.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 738.

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 482.

Arch. i BOCist. bez sygn.

and the sawmill leased to Stanisław Orzechowski from

Skrzydlna burned down. That ﬁ re broke out on the Twelfth

Night – had it not been for the clay tiles on the abbey, it

would have burned down too. The mill was rebuilt that

year, whe reas the construction of the steam-powered saw-

mill began on Smykani [...] [12, p. 28]. Abbot Magiera

realized that the monastic estates, which included a lot of

forest, needed a sawmill and so in 1922 he set up a com-

pany with engineer Sacha from Cracow and built a new

sawmill in the meadows in “rzeczyski” where wood was

brought from Cietnia. After sawing logs the boards which

were transported to the railroad station in Dobra and next

by rail to timber warehouses in Cracow. That sawmill did

not operate long as it burned down only four years later,

on May 19, 1925

The economy of the abbey in Szczyrzyc did not suf-

fer during the war in 1939–1945 as when Germans in-

vaded Szczyrzyc they did not close down the grange. On

the contrary, in November 1939, the management over the

monastic granges, the granary, and the monastic proceeds

was taken over by German commissary (“Frenhender”)

Alfred Kokot, who was a “Silesian and C atholic”. It was

because of him that farm machines were purchased for

the granges, pedigree pig farming was established, and

va rious seeds were procured. He himself made a lot of

effort to improve the monastic economy, and he did that

also to generate proﬁ ts. He indeed became rich, just like

all monastic ofﬁ cials always make piles of money on the

abbey and only monks are doomed to be poor. But there

was no hunger under Kokot, we ate four times and decent

portions [...] [12, p. 35].

The monastic grange operated successfully during the

war, which is demonstrated among others by the dedica-

tion to abbot Benedykt Biros in the catalog of the se cond

show of the Polish Red Cattle reared in the districts of

Bochnia, Limanowa, and Myślenice which was held in

Zegartowice on May 19, 1941. It was organized by the

Małopolski Związek Hodowców Bydła Czerwonego

(Red Cattle Breeding Association) in Cracow: For His

Eminence Most Reverend Priest Abbot of the Cistercian

Order in Szczyrzyc with the words of utmost honor, great

respect, and appreciation for His unremitting work to im-

prove the agricultural level and farming of the Polish Red

Cattle [...] [13].

The situation changed dramatically after the end of

Second World War when the communists came to power

in Poland. On March 20, 1950, the Sejm passed an act on

taking over by the state all land owned by the Church and

establishing the state ﬁ nanced Church Fund [14, p. 21].

By the power of that act the abbey in Szczyrzyc lost its

granges in Szczy rzyc, Dobroniów, Janowice, Godusza

which were united as a state-owned collective farm. Other

large forested areas, the brewery, the brickyard and the

windmill were also nationalized [15, p. 3].

The situation continued until the collapse of the com-

munist system in Poland. After Solidarity won elections

on June 4, 1989, the political situation in Poland changed.

Arch. and BOCist. file no. XXV. 480; Arch. and BOCist. no file no.

44 Jolanta M. Marszalska

wać na łan na Smykani [...] [12, s. 28]. Opat Magiera zda-

wał sobie sprawę z potrzeby posiadania tartaku w dobrach

klasztornych, które przecież dysponowały znacznymi ob-

szarami lasu. Dlatego też w 1922 r. wraz z inżynierem Sa-

chą z Krakowa założył spółkę i wybudował na łąkach „rze-

czyskach” nowy tartak, do którego miano zwozić drewno

z Cietnia. Następnie po „przetarciu” w tartaku klasztor-

nym deski były przewożone do stacji kolejowej w Do-

brej, a stamtąd koleją transportowane do składów drewna

w Kra kowie. Również i ten tartak nie przetrwał długo, gdyż

zaledwie cztery lata później, 19 maja 1925 r., spłonął

Gospodarka folwarku klasztoru szczyrzyckiego nie

ucierpiała podczas działań wojennych 1939–1945. Niem-

cy, zajmując Szczyrzyc, nie zlikwidowali gospodarstwa.

Wręcz przeciwnie, w listopadzie 1939 r. zarząd nad fol-

warkami klasztornymi, nad spichrzem i nad dochodami

klasztornymi objął komisarz niemiecki (zw. „Frenhender”

)

Alfred Kokot, jak odnotowano „ślązak i katolik”. Za jego

sprawą zakupiono maszyny rolnicze do folwarków, założo-

no rasową hodowlę świń oraz sprowadzono różne na sio na

do upraw. On sam wydatnie starał się podnieść gos podarkę

klasztorną, zresztą nie był w tym przedsięwzięciu bezintere-

sowny. Sam się porządnie wzbogacił, podobnie jak wszys-

cy urzędnicy klasztorni robią zawsze na klasztorze kokoso-

we interesa a tylko mnisi zawsze skazani są na nędzę. Ale

za rządów p. Kokota głodu nie było, dostawaliśmy jedze-

nie cztery razy i to w wystarczającej ilości [...] [12, s. 35].

O tym, że gospodarstwo klasztorne dobrze funkcjono-

wało podczas wojny, świadczy między innymi dedyka-

cja dla opata Benedykta Birosa zamieszczona w katalo-

gu drugiego pokazu bydła czerwonego polskiego hodowli

włościańskiej z powiatów Bochnia, Limanowa i Myśleni-

ce, jaki odbył się w Zegartowicach 19 maja 1941 r. Został

on zorganizowany przez Małopolski Związek Hodow ców

Bydła Czerwonego w Krakowie Jego Eminencji Prze-

wielebnemu Księdzu Opatowi Konwentu OO. Cystersów

w Szczyrzycu z wyrazami głębokiej czci oraz wielkiego

uznania i podziwu dla Jego niestrudzonej pracy w kiero-

waniu podniesienia stanu rolniczego i hodowli krajowej

rasy bydła czerwonego polskiego [...] [13].

Sytuacja diametralnie zmieniła się po zakończeniu

II wojny światowej i objęciu władzy w Polsce przez ko-

mu nistów. 20 marca 1950 r. Sejm wydał ustawę o przeję-

ciu przez państwo wszystkich dóbr ziemskich posiada-

nych przez Kościół i utworzeniu państwowego Funduszu

Kościelnego [14, s. 21]. Na mocy tej ustawy opactwo

w Szczy rzycu utraciło swoje pozostałe folwarki: Szczy-

rzyc, Dobroniów, Janowice, Goduszę, z których utworzono

państwowe gospodarstwo rolne. Upaństwowiono rów-

nież wielkie obszary lasu, browar, cegielnię i mł

yn [15, s. 3].

Taki stan przetrwał aż do upadku systemu komunis-

tycznego w Polsce. Po wygranych przez stronę solidarno-

ściową wyborach 4 czerwca 1989 r. zmieniła się w Polsce

sytuacja polityczna. Ówczesny opat szczyrzycki Hubert

Kos trzański rozpoczął więc starania o zwrot przez pańs-

two zabranego w 1945 r. majątku klasztornego. Zabiegi te

zostały uwieńczone sukcesem. Orzeczeniem z 18 grud-

Arch. i BOCist. sygn. XXV. 480; Arch. i BOCist. bez sygn.

The abbot in Szczyrzyc Hubert Kostrzański tried to re-

gain the monastic estates taken by the state in 1945. His

efforts were successful and by the decree from Decem-

ber 18, 1992 of the Property Commission in Warsaw the

property located in Szczyrzyc, Jodłownik, Janowice (in

total 93.83 ha) was returned to the Cistercian abbey in

Szczyrzyc. The Cistercians undertook also to take over all

assets (both real and movable property), including farm

equipment (tractors, mowers, plows, harrows, trailers,

etc.), livestock, i.e. 36 Polish Red cows. In total in 1993

the abbey regained 84 ha of forest, 124 ha of arable area,

and 64 ha of land leased at the estates in Janowice, Pogo-

rzany, Szczyrzyc [16]. This way, after almost 50 years,

the holdings of the monastery in Szczyrzyc which steadily

grew for whole centuries were partly united again. The

idea of the monastic grange with other original farm out-

buildings is still present in the minds of the inhabitants of

Szczyrzyc and its direct vicinity (especially the oldest of

them), as well as the clerical monks themselves. Although

in many cases the original structures were almost totally

remodeled and their functions changed (e.g. the monastic

brewery), they still remain as the relics of the past monas-

tic serfdom economy.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu /The Cistercian monastic granges in Szczyrzyc 45

nia 1992 r. Komisja Majątkowa w Warszawie przekaza-

ła opactwu cystersów w Szczyrzycu nieruchomości po-

łożone w Szczyrzycu, Jodłowniku, Janowicach (łącznie

93,83 ha). Cystersi zobowiązali się również przejąć cały

majątek ruchomy i obrotowy, obejmujący sprzęt gospo-

darczy (ciągniki, kosiarki, pługi, brony, przyczepy itd.),

in wentarz żywy, tj. 36 sztuk bydła rasy polskiej czerwonej.

Ogółem w 1993 r. opactwo odzyskało 84 ha lasu, 124 ha

ziemi ornej i 64 ha ziemi, którą dzierżawi w majątkach:

Janowice, Pogorzany, Szczyrzyc [16]. W ten sposób po

prawie 50 latach dobra klasztoru szczyrzyckiego powięk -

szane z pieczołowitością przez całe wieki częściowo znów

zostały scalone. W świadomości mieszkańców zamiesz-

kujących Szczyrzyc i jego najbliższą okolicę (szczegól-

nie tych najstarszych), a także samych zakonników na-

dal funkcjonuje pojęcie folwarków klasztornych i różnych

określeń związanych z dawną, zachowaną do dziś cha-

rakterystyczną zabudową gospodarczą. Mimo znaczne-

go zniszczenia, a w wielu wypadkach niemal całkowite-

go przebudowania dawnych obiektów i przeznaczenia ich

do innych celów (np. browar klasztorny) są one ginącym

reliktem dawnej pańszczyźnianej gospodarki klasztornej.

Bibliografia /References

[1] Marszalska J.M., Opactwo cystersów w Szczyrzycu od XIII do koń-

ca XX w. Dzieje – gospodarka – kultura, Wydawnictwo Instytutu

Teologicznego Księży Misjonarzy, Kraków 2011.

[2] Regestra Decimarum et Censuum Reemptionalium Provisioni Fra-

trum S. Cisterc. Ordinis. Annexorum ab Anno ante et insra 1650,

Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[3] Revisio Praediorum, Inventariorum, Subditorum, ac omnis suppel-

lectillis ad Oeconomiam pertinentium in Villis Monasterij Ciricen-

sis S.O.Cist. per A. R. P. Antonium Stawski Priorem, et R. R. P. P.

Stephanum Poznański, Nicolaum Dybczyński Proff. Ciricensis I.N.

praesentia V,F, Alberici Siewierkowski Provisoris facta Anno 1741,

Arch. i BOCist., sygn. S.V. 10.

[4] Summa Capitales ad Conventum Ciricensem spectantes. Pro Fa-

ciliori Indagatione, ex Authenticis Inscriptionibus, Sequenti Ordine

Conscripta, Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[5] Calculationes RR. PP. Ofﬁ cialistarum Conventus Sciricensis Con-

scriptae Anno Dni 1763, Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[6] Colligit in Unum ad est Calculatio et Annotatio Proventuum Mon-

asterij S.O.C. per Constantinum Prof. Loci et Sub. in Praesentem

Ordine Redacta: Anno suo Unigentijus Desinu Patris Exiens,

Carnevestitus, in Sinumatris Quievit: Sit et Laus, Sit et Gloria, Sit

Honor, et Quo Gal. et Lod. Bicipiti Maria Theresia, et Josephi II

Tenentur Aquila Tertio, Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[7] Inventarium Klosters zu Szczyrzyce aufgenommen in Folge hoher

Gub. Verordnung von 13 Juny 1826 durch den Kreiskommisar von

Karchesy mit Zuziehung des Tymbarker lat. Dechant Daneck am

26 August bis 8-ten September, dann am 23 September bis 30 Octo-

ber des Jahres 1827, Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[8] Inwentarz Klasztoru męskiego Księży Cystersów w Szczyrzycu,

Diecezji Tarnowskiej a Starostwa Limanowskiego w Galicji na

skutek rozporzadzenia wysokiego C.K.Namiestnictwa we Lwowie

z dnia 20 lutego 1868, Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[9] Inwentarz folwarku janowskiego spisany w 1675 r., Arch. i BOCist.,

sygn. III. 50.

[10] Chotkowski W., Grabieże kościelne w Galicji, cz. 1, Kraków 1919.

[11] Inwentarz folwarku przy klasztorze szczyrzyckim spisany w 1645 r.,

Arch. i BOCist., sygn. III. 35.

[12] Liber memorabilium, Arch. i BOCist., [b.sygn].

[13] Katalog II-go Pokazu Bydła Czerwonego Polskiego hodowli włoś-

ciańskiej z powiatów Bochnia, Limanowa i Myślenice jaki odbył się

w Zegartowicach d. 19 V 1941 r., Arch. i BOCist., [b.sygn.].

[14] Dudek A., Państwo i Kościół w Polsce: 1945–1970, PiT, Kraków

1995.

[15]

Kronika klasztoru szczyrzyckiego w latach 1945–1964, Arch. i BOCist.,

[b.sygn.].

[16] Odzyskiwanie majątku klasztornego przez przeora Eugeniusza

Włodarczyka, upoważnionego przez opata Huberta Kostrzańskie-

go. Szczyrzyc, rkpis, Arch. i BOCist., sygn. akt. W.KM–II–1099/91.

Streszczenie

Podstawą gospodarki cysterskiej w wiekach średnich i epoce nowożytnej była ziemia i związana z nią produkcja roślinna oraz hodowla. Na

przełomie XIV i XV w. w klasztorach cysterskich wraz z rozwojem procesów osadniczych i zmianami organizacyjnymi zaczęły kształtować się

nowe formy gospodarowania – folwarki.

Gospodarka klasztoru szczyrzyckiego miała zdecydowanie charakter rolniczy. Obejmowała pola, łąki,

pastwiska, ogrody i sady. Podstawowymi uprawami były zboża kłosowe: żyto, pszenica, jęczmień, owies, a także proso zaliczane do roślin zbożowych

z rodziny traw. Oprócz tych pięciu zbóż sadzono tatarak, grykę, wykę, koniczynę, ziemniaki, konopie i chmiel. W ogrodach były następujące

wa rzywa: pasternak, czarnucha, chrzan, kapusta, marchew, pietruszka, bób, rzepa, cebula, buraki i mak. W ogrodach znajdowały się również drzewa

owocowe, głównie jabłonie, grusze i śliwy.

Istotnym materiałem źródłowym do poznania gospodarki cystersów szczyrzyckich są zachowane w archi-

wum klasztornym XVII-, XVIII- i XIX-wieczne inwentarze gospodarcze oraz wiele dokumentów, odnoszących się zwłaszcza do epoki nowożytnej.

Na podstawie analizy ich zawartości można poznać zarówno wyposażenie folwarków w stosowne narzędzia służące do uprawy roli, jak i przede

wszystkim wydajność ziemi. Pewną ciekawostką jest – na użytek tego artykułu – ukazanie zmian, jakie zaszły w kwestii własności ziemi uprawnej

w opactwie szczyrzyckim po 1945 r.

Słowa kluczowe: Szczyrzyc, cystersi, klasztor, gospodarka, folwarki

Abstract

The Cistercian monastic economy in the Middle Ages and in the modern era was based on land farming and animal husbandry which provided for

the current needs of each abbey. At the turn of the 14

and 15

centuries new forms of farmsteads – granges – began to develop in the Cistercian

monasteries along with the increased settlement processes and organizational changes. The monastery economy in Szczyrzyc was mainly agricul-

tural and included fields, meadows, pastures, gardens and orchards. The basic crops included: rye, wheat, barley, oat as well as millet. Furthermore,

they grew calamus, buckwheat, vetch, clover, potatoes as well as hemp and hops. In the gardens they grew parsnip, nigella, horseradish, cabbage,

carrot, parsley, broad bean, turnip, onion, beet and poppy as well as fruit trees such as apple, pear and plum. The main sources of information on the

Cistercian economy in Szczyrzyc include the original 17

, 18

and 19

-century monastic inventories and many other documents, especially those

regarding the modern era. Their analysis provides information about both the equipment of the granges, including necessary land farming machinery,

and the land farming efficiency. Furthermore, the paper describes the changes regarding the farming land ownership in the Szczyrzyc abbey after 1945.

Key words: Szczyrzyc, Cistercians, monastery, economy, granges

46 Jolanta M. Marszalska

Opactwo cystersów w Wąchocku,

wspornik w kapitularzu (fot. E. Łużyniecka)

Cistercian Abbey in Wąchock, the cantilever

in the chapterhouse (photo by E. Łużyniecka)

Folwarki klasztoru cystersów w Szczyrzycu od XVII do XX w. w świetle zachowanych inwentarzy

Jolanta M. Marszalska

doi:10.5277/arc130303

Streszczenie