Gotycki ratusz w Zielonej Górze i jego przebudowy w XVI–XVII w.

Stanisław Kowalski, Czesław Lasota, Andrzej Legendziewicz

Streszczenie

Według zapisu kronikarskiego ratusz w Zielonej Górze powstał w 1321 r. Przeprowadzone badania architektoniczne wykazały, że ratusz wzniesiony z cegieł w XV w. był bez piwnic, jednopiętrowy, o wymiarach w obrysie zewnętrznym 34×13,5 m i wysokości ścian około 7 m. Na parterze znajdowały się cztery pomieszczenia, z których środkowe, największe miało 19 m długości i 10,9 m szerokości. Do południowej ściany szczytowej dochodziły dwa pomieszczenia, nakryte do dziś zachowanym stropem i sklepieniem, a do północnej jedno, wąskie. Prawdopodobnie tak samo zostało rozplanowane piętro mieszczące siedzibę władzy municypalnej, organów administracyjnego i sądowniczego. Środkowe pomieszczenie parteru stanowiło zapewne miejsce zgromadzeń mieszczan i doraźnie prowadzonego handlu. Zróżnicowanie funkcjonalne parteru i piętra zostało zamanifestowane bogatym wystrojem elewacji kondygnacji górnej i odrębnie rozwiązanym wejściem do niej z placu rynkowego. Elewacje, rozczłonkowane na poziomie piętra gęsto rozmieszczonymi blendami prostokątnymi, podzielonymi krzyżem łacińskim na cztero- i sześciopolowe, wieńczyła płycina fryzu. Wiadomo, że szczyt północny ratusza był uskokowy, rozczłonkowany jedenastoma poziomami małych blend nakrytych łękami kotarowymi i odcinkowymi. Fakturę z kolorystyką elewacji oraz szczytu tworzyły ceglany, pomalowany wątek ścian, na czerwono z białymi spoinami, i otynkowane, czterobarwne blendy.

Razem z ratuszem zostały zbudowane, przylegające do jego ściany wschodniej, wieża i budynek o funkcji handlowej, podzielony na komory – sklepy. Wnętrze dolnej, czworobocznej wieży, o wymiarach w obrysie zewnętrznym 5,9×5,1 m, wysokości 16 m, pierwotnie dzieliło się na cztery kondygnacje, z których dolną tworzył loch więzienny. Kondygnacje nad nim oświetlały od wschodu i północy niskie okna zawarte we wnękach z rozglifionymi ościeżami. Zwieńczenie górnej, oktogonalnej części wieży nie zachowało się. Podział jej wnętrza tworzyły dwie kondygnacje, z oknami zawartymi we wnękach prostokątnych, mające łącznie 9,2 m wysokości. Światło do kondygnacji niższej wpadało trzema oknami. W kondygnacji wyższej, przeznaczonej do obserwacji terenu okna zostały zlokalizowane we wszystkich ścianach. Dekorację elewacji czworoboku wieży tworzyły małe blendy nakryte łękami odcinkowymi. Elewacje jej części oktogonalnej rozczłonkowują dwie kondygnacje blend wysmukłych, ostrołucznych.

W trakcie pierwszej przebudowy ratusza, przeprowadzonej w okresie wczesnego renesansu, wymurowano piwnice pod jego częścią południową i układ komunikacji pionowej zlokalizowano we wnętrzu. W największej z trzech piwnic, dostępnych z placu rynkowego i parteru ratusza, nakrytej sklepieniem opartym na centralnie zlokalizowanym filarze, był prowadzony wyszynk. Węzeł komunikacyjny, zawierający tunelowe zejście do piwnic i schody prowadzące na piętro, powstał w części południowej środkowego pomieszczenia parteru. Przebudowując ratusz, zmieniono także wystrój wnętrz i otynkowano oraz pomalowano elewacje, w tym blendy monochromatycznie. Zmiany dokonane w rozplanowaniu ratusza przeprowadzone w czasie odbudowy po pożarze w 1651 r. polegały na powiększeniu piwnic i wydzieleniu nowego pomieszczenia w części środkowej parteru. Jedna z nowych piwnic, największa ze wszystkich, nakryta sklepieniem opartym na centralnie usytuowanym filarze, została przeznaczona do prowadzenia wyszynku.