Kompozycja w procesie kształcenia architekta na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej

2018

2(54)

DOI: 10.5277/arc180206

Maciej Balasiński*, Leszek Maluga*

Kompozycja w procesie kształcenia architekta

na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej

The composition in the education process of an architect

at the Faculty of Architecture

of Wrocław University of Science and Technology

Wstęp

Zadaniem każdego wydziału architektury jest wy-

kształcenie architekta – przyszłego twórcy odpowiedzial

ne go za ład przestrzenny. Proces edukacji składa się

z jed nostkowych elementów dydaktycznych dotyczących

różnych aspektów tworzenia dzieła architektonicznego.

Jednym z takich aspektów jest kompozycja. W twórczości

terminem „kompozycja”

określa się zarówno efekt pracy

(dzieło), jak i zbiór zależności rządzących tym dziełem.

Z punktu widzenia przygotowania przyszłych projektan-

tów ważniejszym zagadnieniem jest to drugie rozumienie

terminu, ponieważ wiąże się z procesem powstawania

dzieła, a więc i nauką zawodu.

W poniższym opracowaniu przedstawiono fragment

programu dydaktycznego realizowanego w Zakładzie Ry 

sunku, Malarstwa i Rzeźby Wydziału Architektury Po li

techniki Wrocławskiej (WA PWr), dotyczący zdobywania

wiedzy i umiejętności z zakresu kompozycji. Twórcy tych

programów zakładają, że wyodrębnienie tematyki kompo-

zycyjnoplastycznej pozwala lepiej skupić na niej uwagę

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar 

chitecture, Wrocław University of Science and Technology.

Jedną z definicji terminu „kompozycja” opracowano w Zakładzie

Rysunku, Malarstwa i Rzeźby WA PWr: Kompozycja jest zbiorem ele-

mentówtworzącychcałość,powiązanychmiędzysobąokreślonymirela

cjami o charakterze artystycznym i estetycznym. Jest uwarunkowana

świadomością podejmowania przez twórcędecyzji. Jest również ogól

nymokreśleniemobiektu,dzieła,efektuprocesutwórczego [1, s. 30].

Introduction

It is an objective of every faculty of architecture to

educate architects – future creators responsible for space

development. The complex process of education is com-

posed of individual teaching units regarding different as-

pects of creating a work of architecture. One of such units

is composition. The term “composition”

is used in litera-

ture to describe both the effects of work (piece of work)

and a set of relationships that govern that piece of work.

From the point of view of educating future designers the

latter meaning of the term is more important because it is

connected with the process of development of a piece of

work and consequently with teaching the profession as well.

This paper presents a fragment of the teaching curricu-

lum taught at the Department of Drawing, Painting and

Sculpture at the Faculty of Architecture, Wrocław Uni-

versity of Science and Technology (WA PWr) regarding

acquiring knowledge and skills in the scope of composi-

tion. The authors of the teaching curriculum assumed that

a separate syllabus dedicated to the issues of visual com-

position facilitates a better focus of the students’ attention

One of the definitions of the term “composition” that was for

mulated at the Department of Drawing, Painting and Sculpture at WA

PWr is this: Acompositionisasetofelementscreatingawholewhich

areconnectedwithoneanotherbyspecificartisticandaestheticrela

tionships.Itisdeterminedbyinformeddecisionstakenbytheartist.Itis

alsoageneraltermtodescribeanobject,awork,aneffectofcreative

process [1, p. 30].

62 Maciej Balasiński, Leszek Maluga

studentów, a tym samym pogłębić podstawy wiedzy i roz-

wijać umiejętności twórcze.

Kompozycja i jej nauczanie

Dzieła architektury są efektem złożonego procesu

twórczego. Jedną z jego składowych jest budowanie for 

my przestrzennej, której charakter i struktura mieszczą

się w szeroko rozumianym pojęciu kompozycji. Już

w starożytności Witruwiusz zdeniował cechy dobrego

budynku: rmitas, utilitas, venustas, czyli trwałość, uży-

teczność i piękno. Ta ostatnia cecha odnosi się do formy

budowli, a więc i jej kompozycji. Kompozycja jest jed-

nym z podstawowych czynników konstytuujących dzieło

architektoniczne. W szerszym ujęciu jest jednym z wa-

runków powstawania ładu przestrzeni jako szczególnego

związku ludzi z ich środowiskiem – „wielkiej kompozy-

cji”

. Umiejętność tworzenia kompozycji – plastycznej,

przestrzennej, architektonicznej – jest zatem niezbędną

umiejętnością projektanta. Czy jest to kwestia tylko talen-

tu, czy można jej nauczać?

Juliusz Żórawski w swoim klasycznym dziele Obudo-

wieformyarchitektonicznej przywołuje m.in. poglądy nie-

mieckiego estetyka z końca XIX w. Rudolfa Adamy’ego,

skrajnego subiektywisty, o tym, że „kompozycji architek-

tonicznej nie można się nauczyć” i że jest to kwestia „uczu-

cia” [3, s. 18]. Sam Żórawski stwierdza, że kwestie formy

i kompozycji w architekturze – uwarunkowane

uczuciem

i intuicją – są domeną ludzi wybitnie zdolnych. Dla mniej

utalentowanych potrzebna jest rozwaga

i wsparcie w po-

staci „estetyki architektonicznej” [3, s. 19].

Nie polemizując z przytoczonymi poglądami, twór-

cy omawianych w tym opracowaniu programów dydak-

tycznych założyli jednak, że chętnych do nauki zawodu

należy kształcić, wyposażając ich w adekwatną wiedzę,

oraz stwarzając możliwości praktycznego rozwiązywania

problemów kompozycyjnych

. Między innymi właśnie

publikacja Żórawskiego, porządkując wiedzę teoretyczną

dotyczącą kompozycji, dostarcza narzędzi konceptual-

nych potrzebnych do pracy twórczej

Terminem „wielka kompozycja” Bolesław Szmidt podsumowuje

rozważania na temat ładu przestrzeni [2, s. 421]. W swojej książce [2]

analizuje fenomen architektury i urbanistyki, odnosząc go do tła histo

rycznego i kulturowego. Porusza m.in. kwestie tworzywa, gry form

prze strzennych, choreografii miasta i sztuki tworzenia miejsc.

O randze eksperymentów kompozycyjnych w procesie edukacji

architektów świadczy publikacja towarzysząca wystawie z 1971 r., która

ukazuje dorobek dydaktyczny jednej z najbardziej znanych uczelni

architektonicznych na świecie – The Cooper Union School of Art and

Architecture w Nowym Jorku. Zaprezentowano w niej prace studenckie

z ośmiu pracowni. Wśród nich znalazły się liczne zadania kompozycyjne

– od płaskich barwnych kompozycji (Robert Slutzky), przez interpretacje

kompozycyjnego standardu „Problem dziewięciu kwadratów” (The

NineSquare problem, John Hejduk), po graficzne wariacje na temat

rzutu kondygnacji budynku (Daniel Libeskind) [4].

Jednym z narzędzi konceptualizowania idei twórczych jest język

zawierający pojęcia kompozycyjne, które pozwalają z jednej strony na

analizę i opis sytuacji kompozycyjnych, a z drugiej strony na definio

wanie założeń twórczych. Katalog terminów i typologie kompozycji

za wiera opracowanie Kompozycja – wybrane problemy w twórczości

plastycznej,architektonicznejorazwdydaktyce [1], w którym zebrano

sze roką paletę określeń w podziale na terminy opisujące składowe,

and consequently deepen the fundamentals of knowledge

and develop their creative skills.

Composition and its teaching

Works of architecture are the effect of a complex crea-

tive process. One of its components is the development

of spatial forms whose character and structure fall within

the notion of composition in its broad sense. Vitruvius de-

ned the characteristic features of a good building: rmi-

tas, utilitas, venustas that is strength, utility and beauty

already in antiquity. That last feature refers to the form of

structure and so to its composition. Composition is one

of the basic factors constituting a work of architecture.

In a broader sense it is one of the conditions of creating

a space order as a special connection between people and

their environment – the “great composition”

. The ability

to create a composition – visual, spatial, architectural –

is then a necessary skill of a designer. Is it a question of

talent or can you teach it?

In his classic work O budowie formy architektonicz

nej (On construction of the architectural form), Juliusz

Żórawski refers for instance to the German aesthete from

the end of the 19

century Rudolf Adamy, an extreme sub-

jectivist, who claimed that an “architectural composition

cannot be taught” and that it is a question of “feeling” [3,

p. 18]. Żórawski himself claims that the questions of form

and composition in architecture – determined by feelings

and intuition – are the domain of exceptionally talented

people. Less talented ones need caution and support in the

form of “architectural aesthetics” [3, p. 19].

Without debating the opinions referred to above, the

authors of the teaching curricula discussed in this paper

assumed, however, that those willing to learn the profes-

sion should be educated by equipping them with adequate

knowledge and by providing an opportunity to practically

solve compositional problems

. The very publication by

Żórawski, ordering the theoretical knowledge of composi-

tion, provides conceptual tools needed to work creatively

Bolesław Szmidt applies the term “great composition” to summa 

rize the deliberations on space order [2, p. 421]. In his book [2] he ana

lyzes the phenomenon of architecture and urban development, alluding

to the historical and cultural background. He discusses e.g. the issue of

substance, play with spatial forms, urban choreography and the art of

developing places.

The rank of experts in composition in the process of education of

architects is testified by the book published at the exhibition in 1971 that

demonstrates the teaching legacy of one of the most prestigious schools

of architecture in the world – The Cooper Union School of Art and

Architecture in New York. It presents the works of students from eight

studios, including a number of composition tasks – from flat colorful

compositions (Robert Slutzky) through interpretations of compositional

standard TheNineSquareproblem by John Hejduk to graphic variations

on the floor plan of a building (Daniel Libeskind) [4].

One of the tools used to conceptualize the creative ideas is the

language including compositional notions which allow, on the one hand,

for the analysis and description of compositional situations and for de 

fining creating assumptions, on the other hand. A catalog of terms and

ty pologies of composition is included in the publication titled Kom-

pozycja–wybraneproblemywtwórczościplastycznej,architektonicznej

oraz w dydaktyce (Composition – chosen problems in artistic and

architecturalcreationandindidactics) [1] which has a number of de fi

Kompozycjawprocesiekształceniaarchitekta /Thecompositionintheeducationprocessofanarchitect 63

W założeniach szeroko ujętego programu dydaktycz-

nego jest studiowanie relacji kompozycyjnych i jakości

plastycznych środowiska przestrzennego oraz aplikowa-

nie doświadczenia i obserwacji, wiedzy i warsztatu pla-

stycznego w zadaniach twórczych.

Realia zawodowe

Architekt poszukuje inspiracji m.in. w świecie abstrak-

cji. Jednocześnie atrybutem tego zawodu jest umiejętność

tworzenia ładu przestrzennego w oparciu o funkcjonal-

ność. Architektura wysokiej klasy harmonijne łączy oba

te światy

. Projektant w procesie twórczym musi znaleźć

odpowiedzi (często sprzeczne) na wiele pytań, jakie sta-

wia przed nim inwestor. Pracuje pod presją różnych czyn-

ników natury estetycznej, funkcjonalnej, ekonomicznej

oraz czasu. Proponowane rozwiązania kompozycyjnopro-

jektowe w zakresie kształtowania formy są wery kowane

w kontekście aktualnie panujących trendów, a swobodę

autorskiej wypowiedzi ograniczają rozmaite wymagania

formalne i prawne

. W rezultacie taka sytuacja zawodowa

zmusza projektantów do szukania konsensusu i utylitar-

nego charakteru proponowanych rozwiązań (il. 1).

Próba stworzenia oryginalnego dzieła architektonicz-

nego może doprowadzić do sytuacji, w której forma

obiek tu budzi kontrowersje, a efekt pracy nie znajduje

zrozumienia u odbiorcy. Polemiki z decyzjami autorskimi

relacje, cechy, środki i procesy kompozycyjne. Innym przykładem usys

tematyzowania terminologii kompozycyjnej jest praca Franziski Ullman

Basics.ArchitektonischeGrundelementeundihreDynamik [5]. Autorka

omawia szeroką listę pojęć kompozycyjnych w podziale na cztery ka 

tegorie związane z czterema terminami geometrycznymi tworzącymi

sek wencję: punkt–linia–płaszczyzna–przestrzeń (odnie sienie do pracy

W. Kandinsky’ego Punktiliniaapłaszczyzna).

Por.: M. Gebarowicz, Symbolikawarchitekturze,jejpojęciairola,

[w:] Sarmatia artistica, Warszawa 1968, s. 275 [za: 6, s. 20].

Uwarunkowania te hamują twórczą fantazję i nie dopuszczają do

wytyczania granic dzieła zbyt blisko świata fikcji [6, s. 164].

In its broad assumptions, the teaching curriculum in-

cludes studying the compositional relationships and visual

qualities of the spatial environment as well as applying

experience, observations, knowledge and techniques in

solving creative tasks.

The reality of the profession

An architect searches for inspiration for instance in the

world of abstract. At the same time, another attribute of

that profession is the ability to create order in space, keep-

ing in mind its utility. High class architecture harmoni-

ously connects those two worlds

. In the creative process,

the designer must nd the answers (often contradictory) to

a lot of questions asked by the investor. He works under

pressure coming from various aesthetic, functional, eco-

nomic and time factors. Suggested composition and de 

sign solutions in the scope of developing form are veried

in the context of currently prevailing trends, and the free-

dom of the author’s expression is limited by different for-

mal and legal requirements

. As a result such as situation

in the profession forces the designers to look for a con-

sensus and utilitarian nature of offered solutions (Fig. 1).

An attempt to create an original work of architecture

can result in a situation in which the form of the ob-

ject causes some controversy and the recipient does not

ni tions broken by those which describe component elements, relation 

ships, characteristic features, compositional means and processes. Ano

ther publication with a list of terms on composition is Basics.Architek

tonischeGrundelementeundihreDynamik [5] by Franziska Ullman. The

author dis cusses a long list of terms on composition broken into four

categories connected with four geometrical terms: point–line–plane–

space (re ference to the work by W. Kandinsky PointandLinetoPlane).

Com.: M. Gebarowicz, Symbolika w architekturze, jej pojęcia

i rola, [in:] Sarmatia artistica, Warszawa 1968, s. 275 [after: 6, p. 20].

Those restrictions inhibit the creative imagination and they pre

vent the marking of borders of a piece of work too close to the world of

fiction [6, p. 164].

Il. 1. Projekt osiedla

w Bielanach Wrocławskich,

plansza koncepcyjna

(autor: M. Balasiński, 2015)

Fig. 1. Design of a residential

estate in Bielany Wrocławskie,

concept chart

(author: M. Balasiński, 2015)

64 Maciej Balasiński, Leszek Maluga

doświadcza wielu architektówtwórców. Współcześnie

krytykowane są rozwiązania projektowe m.in. czołowych

przedstawicieli nurtu architektury dekonstruktywistycz-

nej. Przykładem może być Frank Gehry, którego meto-

da projektowania polegająca na dekompozycji formy

ma zarówno swoich zwolenników, jak i przeciwników

Krytyka dotknęła również niejednokrotnie Zahę Hadid,

zwłaszcza po wygranym konkursie na projekt stadionu

olimpijskiego w Tokio w 2012 r.

Kompozycja dzieła architektonicznego jest zatem

efektem indywidualnych przemyśleń i decyzji autora,

natomiast społeczny odbiór dzieła jest subiektywny, czę-

sto uwarunkowany powierzchownym oglądem formy.

Dlatego już na etapie kształcenia przyszłych twórców na-

leży wpajać znaczenie kompozycji i jej wpływu na jakość

działań projektowych. W tym celu w Zakładzie Rysunku,

Malarstwa i Rzeźby WA PWr realizowany jest program,

który u swych podstaw ma takie założenia.

Programy dydaktyczne

Kompozycja jako „narzędzie” w warsztacie architek-

ta ma swoje stałe miejsce w programach dydaktycznych.

Na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej ten

aspekt twórczości przejawia się w postaci zadań reali 

zowanych w ramach różnych przedmiotów. Szczególny

nacisk na problematykę kompozycyjną kładą kursy prowa-

dzone w Zakładzie Rysunku, Malarstwa i Rzeźby. Obej 

muje to przede wszystkim zintegrowany blok „kompo

zycyjnoplastyczny” na pierwszych dwóch latach studiów.

W ciągu ostatnich 10 lat problematyka kompozycji pla-

stycznej, przestrzennej, architektonicznej została znacz 

nie

rozszerzona w programie kształcenia plastycznego.

W 2007 r. w ramach reformy programu nauczania przed

miotów plastycznych na Wydziale Architektury PWr

powstała koncepcja szerokiej oferty kursów wybie

ralnych na III roku studiów na kierunku architektura.

Mię dzy innymi w ofercie ogólnowydziałowego bloku

„ wspoma ga nie

projektowania” zakład zaproponował dwa

kursy „ pla styczne wspomaganie projektowania” (PWP)

(dr inż. arch. L. Maluga) i „kompozycja barwna – prze-

strzeń w architekturze” (KBPwA) (dr inż. arch. M. Bala

siński). Kursy te zostały po raz pierwszy uruchomione

w semestrze zimowym roku akademickiego 2009/2010.

W semestrze letnim tego roku powstała potrzeba stworze-

nia drugiego etapu wspomagania projektowania – „pla-

stycznego wspomagania projektowania 2” (dr inż. arch.

J. Karek). Dwa pierwsze kursy w 2012 r. zostały połą-

Na przykład historyk sztuki Hal Foster postrzega architekturę

Gehry’ego jako służbę marce firmy. Krytyka obejmuje również mar

nowanie środków strukturalnych przez tworzenie form pozbawionych

funkcji oraz fakt, że obiekty wydają się zaprojektowane bez uwzględ

nie nia lokalnych warunków środowiskowoklimatycznych [7].

Wielu japońskich architektów krytykowało projekt jako zbyt duży,

za drogi i niepasujący do charakteru miasta. Spór stał się pre tek stem do

ogólniejszej dyskusji na temat „rozdmuchanej” archi tektury, ignorującej

powściągliwsze trendy. Hadid twierdziła natomiast, że od budowli

symbolu nie można wymagać, aby była równocześnie tania czy skrom

na. W rezultacie konkurs unieważniono, a stadion miał zaprojektować

Japończyk Kengo Kuma [8].

un derstand the effect of work. A lot of architectscreators

experience the polemics with the decisions taken by the

author. Nowadays, the designs by the leading representa-

tives of the deconstructivist current in architecture are

criticized, for instance Frank Gehry whose design method

consisting in decomposing the form has as many support-

ers as opponents

. Zaha Hadid has also been criticized on

many occasions, especially after she won the contest for

the design of the Olympic stadium in Tokyo in 2012

Composition of a work of architecture is then a result

of individual search and decisions of the author, where-

as the public reception of the work is subjective, often

followed by a supercial look at the form. That is why

the signicance of composition and its inuence on the

quality of design activities should be emphasized already

at the stage when future authors are educated. That is

why the curriculum taught at the Department of Drawing,

Painting and Sculpture at WA PWr has such assumptions.

Teaching curricula

Composition as a “tool” which is readily available at

the architect’s studio has its permanent place in the teach-

ing curricula. That aspect of creative work is present at

WA PWr in the form of tasks assigned in individual sub-

jects. Special emphasis is placed on the issues of composi-

tion in the courses taught at the Department of Drawing,

Painting and Sculpture. This includes primarily the inte-

grated “visual composition” block taught in the rst two

years of studies.

Over the last ten years, the issues of visual, spatial and

architectural composition has been signicantly extended

in the curriculum of visual education. In 2007, the reform

of the teaching curriculum of visual subjects at the Fa 

culty of Architecture at PWr resulted in the development

of a concept of a wider offer of elective courses in the

third year of studies in the eld of architecture. The de-

partment offered a generally available block of two “de-

sign support” courses: “visualsupported design” (PWP)

(dr inż. arch. L. Maluga) and “color composition – space

in architecture” (KBPwA) (dr inż. arch. M. Balasiński).

The courses were offered for the rst time in winter se-

mester in the academic year 2009/2010. In summer se-

mester of that year there arose a need to create the second

stage of design support – “visualsupported design 2”

(dr inż. arch. J. Karek). The rst two courses in 2012 were

combined as “visualsupported design 1” (dr inż. arch.

M. Balasiński). A third independent element of the series

For instance the art historian Hal Foster sees the architecture by

Gehry as a service to a business brand. The criticism regards also the

wasting of structural means by creating forms without functions and the

fact that the objects seem to be designed with no regard for local en vi

ronm ent and climate conditions [7].

A lot of Japanese architects criticized the design as too big and

too expensive which does not match the character of the city. The

dispute became a pretext for a more general discussion about “super

sized” architecture that ignores more lowkey trends. Hadid claimed, on

the other hand, that you cannot expect a structuresymbol to be at the

same time cheap or modest. As a result her design was scrapped and the

stadium was to be designed by Kengo Kuma from Japan [8].

Kompozycjawprocesiekształceniaarchitekta /Thecompositionintheeducationprocessofanarchitect 65

czone pod wspólną nazwą „plastycznego wspomagania

projektowania 1” (dr inż. arch. M. Balasiński). Powstał

również trzeci niezależny element cyklu – „plastyczne

wspomaganie projektowania 3 – skala urbanistyczna”

(dr hab. inż. arch. L. Maluga)

Wspólnym, nadrzędnym celem wymienionych kursów

jest integrowanie twórczości plastycznej i architekto-

nicznej. Kursy zawierają cykl zadań, które wykorzystują

umiejętności oraz poszerzają wiadomości nabyte w cią-

gu dwóch pierwszych lat nauki. Problematyka kompo-

zycyjna realizowana jest w zadaniach adresowanych do

projektów architektonicznych, które studenci wykonali

wcześniej. Wybrany fragment lub element opracowy-

wanej przestrzeni staje się przedmiotem eksperymentów

kompozycyjnoplastycznych. W ten sposób uczestnicy

kursu mają okazję wzbogacić swoje prace o nowe aspekty

pla styczne, na które najczęściej nie ma czasu w trakcie

zajęć projektowych. Jednocześnie mogą uświadomić so-

bie nowe możliwości kształtowania przestrzeni przy uży-

ciu środków plastycznych. Próby określenia materiałów

niezbędnych do realizacji pozwalają realnie spojrzeć na

możliwości efektywnego wpływania na stronę wizualno-

plastyczną realizacji architektonicznych

W tym opracowaniu prezentowane są doświadczenia

dydaktyczne ostatnich lat obejmujące wspomniane powyżej

dwa poziomy plastycznego wspomagania projekto wania.

Realizacja zajęć dydaktycznych

Autorzy programów założyli, że w ciągu piętnastu spo-

tkań jednego semestru realizowane będą rozmaite ekspery-

menty kompozycyjnoplastyczne prowadzące do stworze-

nia propozycji plastycznych wzbogacających przestrzeń

projektowanych obiektów. Zadania mają rozwijać kreatyw-

ność i abstrakcyjne myślenie. Rozwiązywanie zadań kom-

pozycyjnych w określonym kontekście przestrzennym

ma jednocześnie na celu uczyć przyszłych projektantów

rozumienia złożonego charakteru przestrzeni architekto-

nicznej. Złożoność ta dotyczy m.in. relacji form archi-

tektonicznych i płaskich obiektów plastycznych, struktur

rzeźbiarskich i użytkowych, materiałów bu dowlanych

i wykończeniowych. Zadania po legają zatem na tworzeniu

autorskich propozycji: od kom pozycji na płaszczyź nie po

trójwymiarowe formy – rzeźby i instalacje plastycz ne. In-

tencją autorów programu było zachęcenie do poszukiwań

takich rozwiązań, które będą harmonijnie uzupełniały da-

ną przestrzeń lub nadawały jej nową wartość.

Dodatkowym celem zajęć jest doskonalenie umie-

jętności przekazania własnej idei przy użyciu technik

gracznych. Forma plastyczna dokumentacji projektowej

Obecnie wszystkie trzy kursy zaktualizowano i oczekują na za 

twierdzenie przez Radę WA PWr.

Znaczenie kompozycyjne związków materiału z formą w kształ

towaniu przestrzeni i obiektów architektonicznych omawia pra ca Ri 

charda Westona Materials,FormandArchitecture. Autor porusza w niej

kwestie materialności i transparentności, symboliki, kontekstu itp.

Analizuje m.in. powierzchnie elewacji pod kątem plastycznej roli

materiału – od mozaiki na ścianach meczetów, przez różnorodność

wątków ceglanych, po postmodernistyczne „gry” w łączeniu materiałów

[9, s. 158–169].

– “visualsupported design 3 – urban planning scale”

(dr hab. inż. arch. L. Maluga)

was also developed.

The primary objective of those courses is to integrate

the visual and architectural works. The courses include

a series of tasks which require the use of skills and extend

the knowledge acquired in the rst two years of studies.

The issue of composition is tackled in the tasks addressed

to architectural projects which students executed earlier.

A selected fragment or element of the developed space

becomes a subject of the visual composition experiments.

This way the students have an opportunity to add to their

works new visual aspects which are usually neglected in

design classes. Furthermore, they can realize that there are

new possibilities of developing space with the use of visu-

al means. Attempts at determining the materials necessary

to execution make the students look realistically at the

possibilities of effectively inuencing the visual aspect of

architectural designs

This paper presents the teaching experiments conduct-

ed over the last several years, including the two levels of

visualsupported design referred above.

Classes

The authors of the curricula assumed that different visual

composition experiments would be conducted over fteen

meetings in a semester which would ultimately result in de-

veloping visual proposals enhancing the space of designed

structures. The tasks are supposed to develop creativity and

abstract thinking. Furthermore, the solving of composition

tasks in specic spatial contexts teaches the future design-

ers how to understand the complex nature of architectural

space. That complexity regards for example the relation-

ships between architectural forms and at visual objects,

sculptural and utility structures, building and nishing

ma terials. The tasks then consist in developing original

proposals: from compositions on a plane to threedimen-

sional forms – sculptures and visual installations. It was

the intention of the authors of the curriculum to encourage

the students to search for solutions which would harmoni-

ously complete a given space or add some new value to it.

Additionally, the classes were supposed to improve the

ability to express the students’ own ideas with the use of

graphic techniques. The visual form of the design docu-

mentation creates the culture of the profession and deter-

mines the clarity of the record of their decisions. That is

why a lot of emphasis is also placed in the teaching pro-

cess on the quality of visual communication.

The objectives listed above determine how the courses

are taught.

At present all three courses are updated and wait to be approved

by the Faculty Board of WA PWr.

The compositional significance of the connections between

materials and forms in developing space and architecture is discussed

in the work Materials,FormandArchitecture by Richard Weston. The

author raises the issues of materials, transparency, symbols, context,

etc. He analyzes e.g. the facade surfaces in respect of the visual role

of the material – from mosaics on the walls of mosques through

various brick bonds to postmodern “play” with material combinations

[9, pp. 158–169].

66 Maciej Balasiński, Leszek Maluga

tworzy kulturę zawodową i determinuje czytelność zapisu

decyzji twórcy. Dlatego w procesie dydaktycznym kładzie

się również duży nacisk na jakość komunikacji wizualnej.

Tym wyżej wymienionym celom podporządkowany

jest tryb realizacji kursów.

Metodykazajęć

Programy zakładają pracę w trakcie zajęć w formie

konsultacji oraz samodzielnie w domu. W jednym seme-

strze studenci mają do wykonania 3–4 zadania. Przepro-

wadzają w zależności od tematu serię eksperymentów

kompozycyjnoplastycznych – przeważnie trzy koncep-

cje do jednego zadania w ciągu kilku kolejnych spotkań.

Wspólnie z prowadzącym analizują cechy proponowa-

nych kompozycji oraz oceniają ich jakość. Ostatecznie

wybierana jest jedna z propozycji do staranniejszego

opracowania i przedstawienia w postaci zapisu graczne-

go na formacie 50 × 50 cm. Ocena i zaliczenie przedmiotu

odbywa się na podstawie teczki prac dokumentujących

zadania zrealizowane w trakcie semestru.

W zapisach gracznych obowiązują metody projekcji

przestrzeni na płaszczyźnie – szkice perspektywiczne,

rzuty płaskie i aksonometrie. Obrazy mogą być wyko-

nywane różnymi technikami – od podstawowych tech-

nik gracznych, takich jak rysunek odręczny kredką czy

tuszem, przez techniki malarskie (tempera, akwarela) po

kolaż, techniki łączone i nietypowe np. wykorzystanie re-

liefu. Istnieje również możliwość stosowania dowolnych

technik komputerowych, także w połączeniu z tradycyj-

nymi formami przekazu (il. 2–7). Skala rysunku wyni-

ka z wielkości opracowywanych obiektów, ale powinna

umożliwiać również ukazanie cech struktur i faktur cha-

rakterystycznych dla użytych materiałów.

Methodologyofclasses

The curricula assume working during classes in the

form of consultations as well as individually at home.

Stu dents have 3–4 tasks to perform in a semester. De-

pending on the subject, they conduct a series of visual

com position experiments – usually three concepts for

one task over se veral successive meetings. They analyze

the features of suggested compositions and evaluate their

quality together with the teacher. Ultimately, one of the

proposals is selected for a more thorough study and pres-

entation in a graphic form in the scale of 50 × 50 cm. The

students get grades and collect credits in the subject on

the basis of their portfolios with works done during the

semester.

The graphic works done by the students are supposed

to show space on a plane – perspective sketches, layouts

and axonometric projections. The pictures can be drawn

in various techniques, including the basic graphic tech-

niques, such as hand drawing with chalk or ink through

painting techniques (tempera, watercolor) to collage, mixed

and unusual techniques, such as relief. They can also use

any computer techniques, including a combination with

traditional forms of communication (Figs 2–7). The scale

of the drawing is determined by the size of the spaces to

be developed but it should also provide an opportunity to

display the features of the structures and textures charac-

teristic of the materials used.

The classes held in the classrooms with a group of stu-

dents provide an opportunity to compare the results and

a kind of competition. The presentations of the works pro

vided their authors and other participants of the course

with comments and constructive criticism. Additionally,

home assignments allow them to search on their own for

inspiration or references in literature, press, and electronic

media.

Topicsofclasses

The topics of the tasks performed in individual seme

sters correspond to the division into two levels of the

visualsupported design: PWP 1 and PWP 2. As the com

positional problems were separately dened in both sub-

jects, students can choose the courses separately or in

a sequence.

As mentioned earlier, the topics of visual composition

tasks are addressed to the architectural projects performed

in previous years in the scope of commercial and residen-

tial architecture, such as schools, shelters, multifamily

houses.

Both courses share the same element introducing the

topics of the classes, namely the introductory closed ex-

ercises regarding colorful, at, twodimensional com 

positions addressed to architectural space. Such ex-

ercises allow the students to get used to the topics of

the classes quickly as well as to prepare to record the

graphic designs during and at the end of the semester.

Furthermore, the teacher conducting the classes can get

some information about the level of prociency of the

group.

Il. 2. Projekt „posadzka – ściana – forma przestrzenna”; plansza ideowa,

technika komputerowa (autor: M. Hołod, semestr V, 2012/2013)

Fig. 2. Design “floor – wall – spatial form”; idea chart,

computer technique (author: M. Hołod, semester V, 2012/2013)

Kompozycjawprocesiekształceniaarchitekta /Thecompositionintheeducationprocessofanarchitect 67

Zajęcia w sali w grupie studenckiej stwarzają możli

wość porównywania wyników i swoistej konkurencji. Pre-

zentacje wzbogacają autorów oraz pozostałych uczestni-

ków kursu o komentarze i twórczą krytykę. Praca w domu

pozwala natomiast na poszukiwanie we własnym zakresie

inspiracji czy odniesień w literaturze, prasie i mediach

elektronicznych.

Tematykazajęć

Tematy zadań realizowanych w poszczególnych se-

mestrach wynikają z przyjętego podziału na dwa pozio-

my plastycznego wspomagania projektowania: PWP 1

i PWP 2. Dzięki osobno zdefiniowanym problemom

kompozycyjnym obu przedmiotów studenci mogą wybie-

rać kursy pojedynczo lub w sekwencji.

Jak wspomniano, tematy zadań kompozycyjnopla-

stycznych odnoszą się do wykonanych we wcześniejszych

latach projektów architektonicznych z zakresu architektu 

ry usługowej i mieszkaniowej, np. szkoły, schroniska, bu-

dynku wielorodzinnego.

Wspólnym elementem wprowadzającym w problema-

tykę zajęć dla obu kursów są wstępne zadania klauzurowe

dotyczące płaskiej kompozycji barwnej adresowanej do

przestrzeni architektonicznej. Ćwiczenia takie pozwalają na

szybkie oswojenie się z tematyką zajęć, a także przygoto-

wują warsztatowo studentów do zapisów gracznych pro-

jektów w trakcie i na końcu semestru. Prowadzącemu za ję

cia dają również informację o poziomie umiejętności grupy.

Poziom 1 (PWP 1 oraz KB-PwA)

–posadzka,ściana,formaprzestrzenna

W ramach tego kursu studenci mają opracować spójną

koncepcję kompozycyjnoplastyczną dla wybranego frag-

mentu swojego wcześniej wykonanego projektu, np. strefy

wejściowej do budynku, holu wejściowego, dziedzińca lub

patio. Zadanie składa się z trzech podstawowych elemen-

tów aranżacji przestrzeni: płaszczyzny poziomej, płasz-

czyzny pionowej oraz formy przestrzennej wprowadzonej

w układ tych dwóch płaszczyzn. Oznacza to zaprojekto-

wanie posadzki, ściany oraz elementu plastycznego trój-

wymiarowego, które wspólnie tworzą przemyślany i wza-

jemnie uzupełniający się układ plastycznoprzestrzenny.

Poszczególne elementy opracowywane są kolejno: po-

sadzka – ściana – forma przestrzenna.

Zadanie 1 – projekt posadzki

W tym zadaniu pozioma powierzchnia użytkowa zo-

staje opracowana plastycznie jako kompozycja barwna

z uwzględnieniem potencjalnych materiałów. Wpływ na

sposób rozwiązania mogą mieć m.in. względy funkcjonal

ne (możliwe potoki ruchów), ukształtowanie przyległych

ścian, lokalizacja otworów drzwiowych i okiennych, różni 

ce poziomów. Końcowy wynik zawiera w sobie mo żli wość

rozwijania koncepcji plastycznej w kolejnych dwóch kro-

kach (il. 2).

Zadanie 2 – projekt ściany

Na ścianie w wybranym fragmencie obiektu archi-

tektonicznego, np. na elewacji wejściowej lub jej części,

tworzona jest kompozycja malarska – prosty abstrakcyjny

Level1(PWP1andKBPwA)

–floor,wall,spatialform

During this course, students can develop a coherent

concept of the visual composition for the selected frag-

ment of the project they executed earlier, such as entrance

to the building, entrance hall, court or patio. The task con-

sists of three basic elements of the space arrangement: ho

rizontal plane, vertical plane, and spatial form introduced

into the two planes. This results in designing the oor, wall,

and a visual, threedimensional element which all create

a well thoughtout and complete visual and spatial system.

The individual elements are developed in the following

sequence: oor – wall – spatial form.

Task 1 – oor design

In this task a at utility area is visually developed as

a colorful composition, taking into account the materials

which can be used. The design can be determined by e.g.

functional aspects (possible pedestrian trafc), adjacent

walls, location of door and window openings, grade diffe

rences. The ultimate design provides a possibility to de-

velop the visual concept in the following two steps (Fig. 2).

Task 2 – wall design

A painting composition – a simple colorful abstract or

a more complex form and narrative (mural) is developed

on the wall in the selected fragment of the architectural

structure, for instance on the front facade or its part. Also

in this case, the composition must take into account archi-

tectural requirements, especially the shape of the wall and

construction openings. The wall becomes a visual object

complementing the composition of the earlier designed

oor (Figs 3, 4).

Il. 3. Projekt „posadzka – ściana – forma przestrzenna”;

plansza projektowa – ściana

(autor: M. Hołod, semestr V, 2012/2013)

Fig. 3. Design “floor – wall – spatial form”;

design chart – wall

(author: M. Hołod, semester V, 2012/2013)

68 Maciej Balasiński, Leszek Maluga

układ barwny lub obraz bardziej złożony formalnie i nar-

racyjnie (mural). Również w tym przypadku rozwiązanie

kompozycyjne musi uwzględniać uwarunkowania archi-

tektoniczne, przede wszystkim kształt ściany i otwory

budowlane. Ściana staje się obiektem plastycznym do-

pełniającym kompozycyjnie wcześniej zaprojektowaną

posadzkę (il. 3, 4).

Zadanie 3 – projekt formy przestrzennej

Ćwiczenie polega na stworzeniu formy przestrzen-

nej w określonym kontekście architektonicznym oraz

z uwzględnieniem właściwej funkcji i skali obiektu ar-

chitektonicznego. Jej wygląd (kształt, wielkość, barwa,

struktura itp.) oraz szczegółowe umiejscowienie powinny

brać pod uwagę ukształtowanie architektonicznego oto-

czenia oraz decyzje plastyczne podjęte w dwóch poprzed-

nich krokach. Ostateczną wersję wykonuje się w postaci

aksonometrii w kontekście wybranego fragmentu prze-

strzeni, pokazując również dwa wcześniejsze zadania

(il. 5, 6).

Poziom 2 (PWP 2)

–elewacjabudynkuwielorodzinnego,usługowego

W tym kursie problemy kompozycyjne rozwiązywane

są z jednej strony w większej skali przestrzennej – ca-

ła elewacja budynku, z drugiej strony – w większej skali

detalu. Oznacza to dokładniejsze opracowanie materiało-

we proponowanych rozwiązań. Również w tym przypad-

ku zadania odniesione są do wcześniejszych projektów

architektonicznych.

Dwa zadania w tym kursie obejmują dwa elementy

obiektu architektonicznego – ścianę zewnętrzną oraz ścia nę

Task 3 – spatial form design

This exercise consists in developing a spatial form

in a specic architectural context, taking account of the

proper function and scale of the architectural structure.

Its appearance (shape, size, color, texture, etc.) as well

as spe cic location should account for the architecture

around and the decisions regarding its visual aspects made

in two previous steps. The ultimate version is developed

in an axonometric from in the context of the selected frag-

ment of space, presenting also the earlier two designs

(Figs 5, 6).

Level2(PWP2)

–facadeofamultifamily,

commercialbuilding

The compositional issues in this course are solved, on

the one hand, in a larger spatial scale – the whole building

facade and, on the other hand, in a larger scale of details.

This means a more detailed study of suggested materials.

These exercises are referred to the earlier architectural

projects in this case too.

Two tasks in that course include two elements of the

architectural structure – external wall and internal wall (in

the context of the architectural interior, that is the oor

and furnishings).

Emphasis in this course is placed on materials to draw

the students’ attention to the real possibilities of the vi

sual de velopment of architectural spaces (nishing mate-

rials) and to make them realize the role of those visual

means as an important element of architectural composi-

tions (Fig. 7).

Il. 4. Projekt „posadzka – ściana – forma przestrzenna”;

plansza projektowa – posadzka, technika: tempera

(autor: M. Morąg, semestr V, 2012/2013)

Fig. 4. Design “floor – wall – spatial form”;

design chart – floor, technique: tempera

(author: M. Morąg, semester V, 2012/2013)

Il. 5. Projekt „posadzka – ściana – forma przestrzenna”;

plansza projektowa – ściana, technika: tempera

(autor: M. Morąg, semestr V, 2012/2013)

Fig. 5. Design “floor – wall – spatial form”;

design chart – wall, technique: tempera

(author: M. Morąg, semester V, 2012/2013)

Kompozycjawprocesiekształceniaarchitekta /Thecompositionintheeducationprocessofanarchitect 69

Conclusions – education results

The courses and tasks presented in this paper conrm

the usefulness of classes dedicated to the issues of visual

composition. In spite of the doubts mentioned at the be-

ginning regarding the possibilities and effectiveness of

teaching composition, the results achieved in practice de

mo nstrate the effectiveness of this type of classes. Stu-

dents of architecture, especially at the beginning of their

edu cation, demonstrate big differences in professional pre 

disposition. However, as a result of intensive work during

studies the differences disappear. Consequently, well pre-

pared graduates with similar qualications enter the la-

bor market. Their qualications include the knowledge of

composition which is necessary in the process of building

spatial governance – the purpose which the authors of the

courses had in mind.

The development of modern forms of communication

has caused a great increase in the scope of inuence of

va rious media which in turn affect the development of po

pular taste in the area of perception and valuation of works

in a broad sense, including works of architecture. How

ever, the media which willingly make use of experiences

of various authors are a tool that is both useful and dange

rous. The danger lies in the mass character of information

whose content or judgments and opinions cannot be compe

tently controlled or corrected. This is why there arose

a need for a coherent system of education especially of

those whose opinions affect the area of visual composition.

Such a situation imposes a special responsibility on

those who participate in the process of education. Although

the innate predisposition and skills are the qualities which

wewnętrzną (tu w kontekście wnętrza architek to nicz nego,

a więc posadzki i wyposażenia).

W kursie tym położony jest większy nacisk na roz

wiąza nia materiałowe, aby uświadomić studentom realne

możliwości plastycznego kształtowania przestrzeni archi-

tektonicznych (materiałoznawstwo wykończeniowe) oraz

ugrun tować świadomość roli tych środków plastycznych

jako ważnego elementu kompozycji architektonicznej

(il. 7).

Wnioski – efekty dydaktyczne

Omawiane kursy i zadania potwierdzają celowość zajęć

dydaktycznych poświęconych zagadnieniom kompozy-

cyjnoplastycznym. Pomimo wspomnianych we wstępie

wątpliwości co do możliwości i skuteczności nauczania

problematyki kompozycyjnej, uzyskiwane w praktyce

efekty wskazują na efektywność tego typu zajęć. Pośród

studentów architektury, zwłaszcza na początku edukacji,

obserwuje się znaczne różnice w predyspozycjach zawo-

dowych. Jednak dzięki intensywnej pracy w trakcie stu-

diów te dysproporcje są niwelowane. W efekcie na rynek

pracy wchodzą dobrze przygotowani absolwenci o zbli-

żonym poziomie kwalikacji. Jedną z takich kwalika-

cji jest znajomość zagadnień kompozycyjnych niezbędna

w procesie budowania ładu przestrzennego – cel, który

przyświecał autorom omawianych kursów.

Rozwój nowoczesnych form komunikowania spowo-

dował ogromny wzrost zasięgu oddziaływania różnorod-

nych mediów mających wpływ na kształtowanie gustów

społeczeństwa w zakresie postrzegania oraz wartościo-

wania szeroko pojętych dzieł, w tym architektonicznych.

Il. 6. Projekt „posadzka – ściana – forma przestrzenna”; plansza

projektowa – aksonometria formy przestrzennej wraz z posadzką

i ścianą, technika: tempera (autor: M. Morąg, semestr V, 2012/2013)

Fig. 6. Design “floor – wall – spatial form”; design chart

– axonometric form of space with the floor and wall,

technique: tempera (author: M. Morąg, semester V, 2012/2013)

Il. 7. Projekt „elewacja”; plansza projektowa

wariantowych rozwiązań kolorystycznomateriałowych

(autor: M. Rostkowska, semestr VI, 2012/2013)

Fig. 7. Design “facade”;

design chart with variant colors and materials

(author: M. Rostkowska, semester VI, 2012/2013)

70 Maciej Balasiński, Leszek Maluga

undoubtedly facilitate studying, teaching the basic princi-

ples of composition and developing a sense of visual qual-

ity of space as well as substance in the process of intensive

work results in a better understanding of the profession of

designer. The graduates carry over that knowledge from

the academic world to the real world, creatively inuenc-

ing the cultural environment.

It can be assumed that the growing number of ade-

quately educated architects in Poland develops the ability

to properly understand and transform space.

Translatedby

TadeuszSzałamacha

Jednak media, które chętnie korzystają z doświadczeń

ro zmaitych twórców, są narzędziem tyle komfortowym,

ile niebezpiecznym. Niebezpieczeństwo to leży w maso-

wości przekazu przy braku możliwości kompetentnego

kontrolowania treści czy korygowania wyrażanych zdań

i poglądów. Stąd rodzi się potrzeba koherentnego systemu

edukowania szczególnie tych, którzy oddziaływają opinio-

twórczo w zakresie twórczości kompozycyjnoplastycznej.

Sytuacja taka nakłada wyjątkową odpowiedzialność na

osoby uczestniczące w procesie dydaktycznym. Wpraw-

dzie wrodzone predyspozycje i zdolności są bezsprzeczną

wartością ułatwiającą studiowanie, ale wpajanie podsta-

wowych reguł kompozycji i rozwijanie wrażliwości na

jakość plastyczną przestrzeni i tworzywa w trakcie inten-

sywnej pracy owocuje pogłębieniem rozumienia zawo-

du projektanta. Tę świadomość absolwenci przenoszą ze

świata akademickiego w świat realny, twórczo wpływając

na obraz środowiska kulturowego.

Można przyjąć, że dzięki dużej liczbie odpowiednio

wykształconych architektów, których obecnie w skali

kraju kształci się wielu, w całym społeczeństwie podnosi

się umiejętność właściwego rozumienia i przekształcania

przestrzeni.

Bibliografia /References

[1] Kompozycja–wybraneproblemywtwórczościplastycznej,architek

tonicznej oraz w dydaktyce, L. Maluga (red.), Raport serii Spra wo 

zdania nr S05/14, Wydział Architektury PWr, Wrocław 2014.

[2] Szmidt B., Ładprzestrzeni, PIW, Warszawa 1981.

[3]

Żórawski J., Obudowieformyarchitektonicznej, Arkady, Warszawa 1962.

[4]

EducationofanArchitect:apointofviewTheCooperUnionSchoolof

Art&Architecture,1964–1971, The Monacelli Press, New York 1999.

[5] Ullman F., Basics.ArchitektonischeGrundelementeundihreDyna

mik, Springer Verlag, Wien 2005.

[6] Trzeciak P., Historia, psychika, architektura, Państwowy Instytut

Wydawniczy, Warszawa 1988.

[7] FrankO[wen]Gehry,architect(*1929), https://www.archinform.net/

arch/220.htm [accessed: 24.08.2015].

[8] Cymer A., ZahaHadid: Przeciwkątomprostym, http://wyborcza.pl/

1,75475,19854296,zahahadidprzeciwkatomprostymsylwetka.html

[accessed: 2.04.2016].

[9] Weston R., Materials,FormandArchitecture, Laurence King Pub

lishing, London 2003.

Streszczenie

Artykuł prezentuje programy nauczania przedmiotów „plastyczne wspomaganie projektowania” i „kompozycja barwna – przestrzeń w architekturze”,

które zostały stworzone dla studentów trzeciego roku pierwszego stopnia kierunku architektura na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej.

Jest również próbą odpowiedzi na pytanie, jak wspomniane programy nauczania mogą wpływać na jakość wykształcenia przyszłych architektów

w kontekście roli, jaką kompozycja architektoniczna odgrywa w warsztacie projektowym.

Słowa kluczowe: kompozycja, twórczość, architektura, dydaktyka, projektowanie

Abstract

The article is a presentation of the curriculum of the subjects “the artistic support of design” and „color composition – space in architecture” that

have been created for students of the third year, the rst degree of architecture, the Faculty of Architecture of Wrocław University of Science and

Technology. It is also an attempt to answer the question of how these teaching programs can affect the quality of the architect’s education in context

of the role of architectural composition in the design workshop.

Key words: composition, creativity, architecture, didactics, design

Kompozycja w procesie kształcenia architekta na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej

Maciej Balasiński, Leszek Maluga

doi:10.5277/arc180206

Streszczenie