Między punktem, kreską i plamą. Kilka uwag do edukacji architektonicznej opartej na dyscyplinach sztuki

2020

4(64)

DOI: 10.37190/arc200411

Wprowadzenie

Dla większości nauczycieli akademickich prawdopo-

dobnie oczywista jest konieczność zmian w nauczaniu

dyscyplin artystycznych na uczelniach architektonicz-

nych. Przyczyny znane są doskonale, najogólniej ujmu-

jąc, to wejście technik cyfrowych w szeroki obszar pre-

zentacji architektury i zapisu projektowego oraz zmiany

ustawowe dotyczące udziału poszczególnych zagadnień

w programie studiów. Jest jeszcze jedna przyczyna, bar-

dziej subiektywna i zarazem mniej oczywista, jeszcze

niezdeniowana – zmiany mentalne w kolejnych pokole-

niach studentów. Poszukując odpowiedzi na pytanie, jak

zmieniać nauczanie dyscyplin artystycznych, aby odpo-

wiadało ono potrzebom i wymaganiom współczesności

i kroczącej ku nam błyskawicznie przyszłości, być może

warto zwrócić się ku przeszłości? Może odnaleźć trzeba

istotę, niezmienny korzeń artyzmu, który będzie odporny

na dynamiczną zmienność współczesności?

Próbując odpowiedzieć na te pytania, trzeba przypo-

mnieć Bauhaus, jego twórców i wykładowców. Był to

ruch o wyjątkowo silnym oddziaływaniu, który zaważył

na kolejnym wieku kształtowania architektury. Warto

może sięgnąć do jego idei i zaszczepić je dzisiaj, trochę

zapomniane, zakurzone i przysłonięte upływem czasu, od

nowa odkryć punkt, linię i płaszczyznę. Odnosząc się do

Mirosław Orzechowski*

Między punktem, kreską i plamą.

Kilka uwag do edukacji architektonicznej opartej na dyscyplinach sztuki

Between a dot, a line and a stain – a few remarks on

architectural education based on the disciplines of art

Introduction

For the majority of academic teachers, it is probably

obvious that there is a need to change the teaching of

artistic disciplines at architectural universities. The rea-

sons are well known. Generally speaking, it refers to the

implementation of digital techniques in a wide area of

presentation of architecture and design record, as well as

statutory changes regarding the participation of individ-

ual issues in the study program. There is one more rea-

son, more subjective and at the same time less obvious,

as yet undened – mental changes in successive genera-

tions of students. Looking for an answer to the question

of how to change the teaching of artistic disciplines so

that it would correspond to the needs and requirements of

the present time and the future that is rapidly approaching

us, perhaps it is worth to turn to the past? Perhaps we

need to nd the essence, the unchanging root of artistry,

which will be resistant to the dynamic changeability of

modern times.

When trying to answer these questions, it is neces-

sary to recall Bauhaus, its creators and lecturers. It was

a movement with an exceptionally strong inuence that

aected the next century of shaping architecture. Perhaps

it is worth coming back to its ideas, which are a bit for-

gotten, dusty, and obscured by the passage of time, and

instill them today, in order to rediscover the point, line and

plane. Referring to the Bauhaus on its 100

anniversary,

it can be discovered that the activities which are carried

out at the Faculty of Architecture of the Warsaw Univer-

sity of Technology (FA WUT), somehow resulting from

* ORCID: 0000-0002-1704-8946. Wydział Architektury Politech-

niki Warszawskiej / Faculty of Architecture, Warsaw University of Tech-

nology, e-mail: miroslaw.orzechowski@pw.edu.pl

128 Mirosław Orzechowski

Bauhausu w 100-lecie jego powstania, daje się odkryć,

że działania prowadzone na Wydziale Architektury Po-

litechniki Warszawskiej (WA PW), wynikające ponie-

kąd z tradycji wydziału, mają wiele wspólnego z ideami

głoszonymi przez starszych kolegów wiek temu. Celem

tej wypowiedzi jest zatem ukazanie znaczenia włączania

dyscyplin artystycznych do projektowania architekto-

nicznego na przykładzie wybranych zajęć projektowych

prowadzonych od kilku lat na WA PW. Należy oprzeć się

przy tym właśnie na wskazanych wspólnych założeniach

Bauhausu i warszawskiej uczelni.

Materiały

Prowadzony przez autora tej pracy od kilku lat na

pierwszym semestrze studiów magisterskich projekt

na etapie poszukiwania idei jest oparty na studiach ar-

tystycznych. Pomysł takiej formuły zajęć kiełkował od

dłuższego czasu, a zaczął być werbalizowany już kilka-

naście lat temu, podczas dorocznego pleneru w Kazimie-

rzu Dolnym. W 2015 r. w jednej z grup studenckich roz-

poczęto zajęcia zatytułowane „Projekt miejsca pamięci”.

W pierwszej ich odsłonie studenci mieli swobodę wyboru

metody pracy, a zespół prowadzący skupił się na tema-

cie miejsca pamięci i osobie upamiętnianej, którą był

książę Ksawery Drucki-Lubecki. Skoncentrowano się na

placu Bankowym w Warszawie. W efekcie doświadczeń

z tego pilotażowego semestru powstał program obejmu-

jący istotny udział dyscyplin artystycznych w procesie

powstawania projektu. Zaczął on funkcjonować w peł-

ni ukształtowany od 2016 r., od tego czasu zbierane są

kolejne doświadczenia i jest stale modykowana metoda

pracy ze studentami. Zespół prowadzący zajęcia opiera

się przy tym na doświadczeniach dydaktycznych, któ-

re ukształtowały się w Pracowni Rysunku, Malarstwa

i Rzeźby w Zakładzie Dziedzictwa Architektonicznego

i Sztuki WA PW. Tradycją jednostki było od początku jej

powstania w 1915 r. uniwersalne traktowanie wszystkich

dyscyplin artystycznych w tworzeniu dzieła architekto-

nicznego.

Sięgając do spuścizny warszawskiego Wydziału Ar-

chitektury, warto odwołać się do słów prof. Zygmun-

ta Kamińskiego: Gorąco pragnąłem współuczestniczyć

w dziele kształcenia młodych pokoleń architektów, aby

na moim odcinku współdziałać w formowaniu typu ar-

chitekta do ceniającego wartość zagadnień plastycznych,

znawcy ich i miłośnika, zdolnego do inicjatywy i mecenatu

w zakresie właściwego stosowania malarstwa, rzeźby, wi-

trażu, mozaiki, tkaniny artystycznej, ceramiki itp. w pro-

jektach architektonicznych. A więc takiego architekta,

który przyszedłszy do głosu, umiałby dobrać właściwe ze-

społy artystów plastyków o różnorodnych klasykacjach

zawodowych, aby w ten sposób otworzyć im szerokie pole

artystycznej pracy twórczej dla dobra rozwoju i postępu

sztuki w naszej Ojczyźnie [1, s. 504]

Kamiński wielokrotnie odwoływał się do współudziału przedsta-

wicieli różnych dyscyplin sztuk w procesie edukacji i tworzenia archi-

tektonicznego. W zgodzie z tym zbudował w 1915 r. program nauczania

rysunku dla studentów architektury na WA PW. Por. [2].

the tradition of the faculty, have a lot in common with

the ideas promoted by older colleagues a century ago. The

aim of this statement is, therefore, to show the importance

of incorporating artistic disciplines into architectural de-

sign on the example of selected design classes which have

been conducted at the Warsaw University of Technology

for several years. At the same time, we should take advan-

tage of the indicated assumptions which are common for

Bauhaus and the Warsaw university.

Materials

The project, which has been conducted for several

years in the rst semester of MA studies by the author

of this paper, at the stage of searching for ideas, is based

on artistic studies. The idea of such a formula of classes

had been sprouting for a long time and it began to be ver-

balized over a dozen years ago during the annual open-

air event in Kazimierz Dolny. In 2015, one of the student

groups started a class entitled “Project of a memorial

site”. In the rst edition, the students had the freedom to

choose the method of work and the leading team focused

on the subject of the memorial site and the commemo-

rated person, i.e., Prince Ksawery Drucki-Lubecki. The

focus was on Bankowy Square in Warsaw. As a result

of the experiences from this pilot semester, a program,

which included a signicant participation of artistic dis-

ciplines in the process of creating a project, was created.

It started to function fully developed in 2016. Since then

new experiences have been gathered and the method of

working with students has been constantly modied. The

team conducting the classes uses the didactic experience

which was developed in the Studio of Drawing, Painting

and Sculpture at the Department of Architectural and Art

Heritage of the Warsaw University of Technology. The

tradition of the unit, since its establishment in 1915, was

the universal treatment of all art disciplines in creating an

architectural work.

When referring to the legacy of the FA WUT, it is worth

quoting the words of Professor Zygmunt Kamiński: I was

eager to participate in the education of young generations

of architects to help me shape the type of an architect ap-

preciating the value of art, an expert and an enthusiast,

capable of initiative and patronage in the proper use of

painting, sculpture, stained glass, mosaic, artistic fabric,

ceramics etc. in architectural projects. This is an architect

who, having come to the fore, would be able to choose

the right groups of visual artists with various profession-

al classications, in order to open a wide eld of artistic

creative work to them for the good of development and

progress of art in our homeland [1, p. 504]

After all, this is a shared voice with Walter Gropius,

who wrote: The Bauhaus aimed at the training of peo-

ple possessing artistic talents as designers in industry

and handicrafts, as sculptors, painters and architects.

Kamiński made many references to the participation of repre-

sentatives of various disciplines of arts in the process of education and

architectural creation. In line with this, in 1915 he built a curriculum of

drawing classes for students of architecture at the WUT. Cf. [2].

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 129

Czyż nie jest to wspólny głos z Walterem Gropiusem,

który pisał: Założeniem Bauhausu było przygotowanie osób

utalentowanych artystycznie do roli projektantów w prze-

myśle i rzemiośle, a także rzeźbiarzy, malarzy oraz architek-

tów. Podstawę stanowiło obszerne, uporządkowane szkole-

nie obejmujące wszystkie postaci rękodzieła […] [3, s. 30]

Taki był też kierunek tworzenia architektury [5] po-

czątków i 1. połowy XX w.

Coś wydarzyło się na przestrzeni wieku, co doprowa-

dziło do oderwania współczesnych twórców od tych – jak-

że pięknych – idei, które przecież nie były jedynie ideami,

a uzyskały liczną reprezentację w postaci wybitnych dzieł

architektonicznych, również w międzywojennej Polsce,

jak choćby przykłady modernistycznej architektury z Po-

wszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w 1929 r.: Pawi-

lon Nawozów Sztucznych Szymona Syrkusa, Pawilon Cen-

trocementu Bohdana Lacherta i Józefa Szanajcy, Pawilon

Domu Mody Bogusława Herse autorstwa Bohdana Pniew-

skiego czy Pawilon Ministerstwa Skarbu grupy Praesens

czy wiele późniejszych dzieł tych i innych autorów [6].

Nie do końca trafnie Bauhaus utożsamiany jest przez

odbiorców architektury, w tym również osoby o odpo-

wiednim przygotowaniu zawodowym, przede wszystkim

jedynie z prostopadłościennymi budynkami-pudełkami

reprezentującymi tzw. styl międzynarodowy. Zasadna

wydaje się głębsza reeksja nad tym, co pisali o twór-

czości projektowej i artystycznej założyciel szkoły i je-

den z zaproszonych do jej prowadzenia artystów. Warto

zatem przytoczyć dwa, jakże znaczące cytaty. Trzeba też

pozwolić sobie na komfort głębszej analizy zawartych

w nich treści. Przede wszystkim wniknąć w myśl Waltera

Gropiusa zawartą w słowach: Jeśli zaś chodzi o moje do-

świadczenie, to gdy budowałem w Stanach Zjednoczonych

pierwszy dom – mój własny – postanowiłem włączyć do

planu te cechy architektonicznej tradycji Nowej Anglii,

które wydawały mi się wciąż żywe i odpowiednie. Połą-

czenie lokalnego ducha ze współczesnym podejściem do

projektowania doprowadziło do powstania domu, którego

nigdy nie skonstruowałbym w Europie, w całkowicie od-

miennym klimacie oraz kontekście technicznym i psycho-

logicznym. Starałem się podejść do tego zadania tak, jak

czynili to pierwsi budowniczowie na tych terenach, gdy,

robiąc najlepszy użytek z dostępnych im środków, projek-

towali proste budynki o wyrazistych cechach, zdolne spro-

stać warunkom klimatycznym, a równocześnie wyrażające

nastawienie społeczne mieszkańców [3, s. 13]

Dostrzeżenie specjalnej roli dyscyplin sztuki w nowej archi-

tekturze, w pewnym sensie wyzwolonych, było charakterystyczne dla

Bauhausu, szczególnie w początkowym okresie funkcjonowania. Anali-

zując Bauhaus, nie wolno pomijać zmian dyrektorów i charakteru samej

szkoły. Por. [4].

U Le Corbusiera znajdujemy słowa: Panowie malarze i rzeźbia-

rze, mistrzowie współczesnej sztuki, którzy znosicie tyle drwin i spotyka-

cie się z taką obojętnością, oczyśćcie domy, połączcie wasze wysiłki, by

odbudować miasta. Wasze dzieła pojawią się wówczas w ramach epoki

i będziecie powszechnie rozumiani i podziwiani. Architektura potrzebuje

waszej uwagi. Zmierzcie się z problemem architektury [5, s. 74]. Oparcie

nowej architektury na nowych kierunkach sztuki wydawało się współ-

czesnym najlepszym, jedynym kierunkiem rozwoju.

Czyż nie jest to kontekstualizm?

A complete co-ordinated training of all handicrafts […]

[3, p. 30]

This was also the direction in creating the architecture

[5] of the 1

half of the 20

century

In the past, there was something which led to the sepa-

ration of contemporary artists from these – how beautiful

– ideas, which were not only ideas, but were widely repre-

sented in the form of outstanding architectural works, also

in interwar Poland, such as examples of modernist archi-

tecture from the Universal National Exhibition in Poznań

in 1929: Fertilizer Pavilion by Szymon Syrkus, Centro-

cement Pavilion by Bohdan Lachert and Józef Szanaj-

ca, Bogusław Herse Fashion House Pavilion by Bohdan

Pniewski or the Pavilion of the Ministry of Treasury by

the Praesens group or many later works by these and other

authors [6].

The Bauhaus, not quite accurately, is identied by the

recipients of architecture, including people with proper

professional preparation, mainly only with cuboidal build-

ings-boxes representing the so-called international style.

A deeper reection on what the founder of the school and

one of the artists invited to run the school wrote about the

design and artistic creativity, seems justied. Therefore, it

is worth recalling two very signicant quotes. One should

allow oneself the comfort of a deeper analysis of their con-

tent. First of all, one should penetrate the mind of Walter

Gropius contained in these words: As to my practice, when

I built my rst house in the U.S.A. – which was my own

– I made it a point to absorb into my own conception those

features of the New England architectural tradition that

found still alive and adequate. This fusion of the regional

spirit with a contemporary approach to design produced

a house that I would never have built in Europe with its

entirely dierent climatic, technical and psychological

background. I tried to face the problem in much the same

way as the early builders of the region had faced it when,

with the best technical means at their disposal, they built

unostentatious, clearly dened buildings that were able to

withstand the rigors of the climate and that expressed the

social attitude of their inhabitants [3, p. 13]

In the context of the contemporary, rather supercial

understanding of Bauhaus, the sense derived from the

above words may be surprising, supporting designing on

heritage, local traditions and the context in areas beyond

visual or stylistic issues. The views of Wassily Kandinski

are similar in their deepest sense:

The perception of the special role of the disciplines of art, liberated

in a sense, in new architecture was characteristic of the Bauhaus, espe-

cially in its initial period. When analyzing the Bauhaus, one cannot ignore

the changes in the directors and the nature of the school itself. Cf. [4].

The following words of Le Corbusier can be found: Painters and

sculptors, champions of the art of to-day, you who have to bear much

mockery and who suer so much indierence, let us purge our houses,

give your help that we may reconstruct our towns. Your works will then be

able to take their place in the framework of the period and you will every-

where be admitted and understood. Tell yourselves that architecture has

indeed need of your attention. Do not forget the problem of architecture

[5, p. 74]. Basing the new architecture on new directions of art seemed to

contemporary authors to be the best and the only direction of development.

Isn’t that contextualism?

130 Mirosław Orzechowski

W kontekście współczesnego, dość powierzchownego

pojmowania Bauhausu może zadziwić sens płynący z po-

wyższych słów, oparcie w projektowaniu na dziedzictwie,

tradycjach lokalnych i kontekście w obszarach wykracza-

jących poza zagadnienia wizualne czy stylistyczne. Po-

dobne w najgłębszym swoim sensie są poglądy Wassilego

Kandinskiego:

W niniejszej publikacji rozpatrywane będą dwa ele-

menty podstawowe stanowiące najmniejszy zalążek każ-

dego dzieła sztuki malarskiej, niezbędny początek jego

istnienia. Stanowią one zarazem podstawę odrębnego

gatunku artystycznego – graki. Tak więc wypada zacząć

od praelementu malarstwa – od punktu. Ideałem każdego

badania jest:

1. staranne analizowanie poszczególnych zjawisk – izo-

lowanie,

2. badanie wzajemnego oddziaływania zjawisk na sie-

bie – konfrontowanie,

3. wyciąganie wniosków ogólnych z obydwu wymienio-

nych sposobów postępowania [7, s. 20]

Porównując założenia dla „zalążku dzieła sztuki ma-

larskiej” z etapem wstępnym procesu projektowego w ob-

szarze architektury, dostaje się pełną spójność obydwu

metod. Architekci również zaczynają od analizy poszcze-

gólnych zjawisk – zagadnień programu funkcjonalne-

go, uwarunkowań lokalizacji, wymagań planistycznych

i urbanistycznych, kontekstów, w tym szeroko pojmo-

wanego dziedzictwa i tradycji budowlanej. Co ciekawe,

w procesie analiz projektowych też następuje „izolowa-

nie” zagadnień, a następnie ich „konfrontowanie”, spraw-

dzanie wzajemnych oddziaływań. Procesy te prowadzą do

wniosków, wytycznych dla dalszych działań w projekto-

waniu architektonicznym.

Metoda

Wprowadzenie dyscyplin sztuki na WA PW zostało

zaszczepione na końcowym etapie studiów w ramach

projektu architektonicznego w kontekście śródmiejskim,

odbywającego się na pierwszym semestrze studiów magi-

sterskich na studiach dwustopniowych, odpowiadającym

dziewiątemu semestrowi studiów jednolitych. Tytuł zajęć

brzmi: „Miejsce Pamięci księcia Ksawerego Druckiego-

-Lubeckiego, Plac Bankowy w Warszawie”. Temat jest

poświęcony studium formy architektonicznej upamięt-

niającej wybitną osobę życia polityczno-ekonomicznego

Królestwa Kongresowego. Studium projektowe przepro-

wadzane jest w oparciu o koncepcje przestrzenne stwo-

rzone na podstawie studiów z dyscyplin artystycznych,

rysunku, graki, malarstwa i rzeźby

Podwaliny analizy sztuki zawarte w dziele Kandinskiego miały

głęboki wpływ na późniejszy rozwój sztuk, wydają się stale aktualne,

ponadczasowe.

Projekt prowadzi zespół pod kierunkiem dr. hab. inż. arch. Mi-

rosława Orzechowskiego, prof. PW, w składzie: dr inż. arch. Grzegorz

Rytel – odpowiedzialny za zagadnienia miejsca pamięci; mgr sztuki,

artysta rzeźbiarz Marcin Nowicki – odpowiedzialny za zagadnienia

rzeźbiarskie; dr sztuki, artysta malarz Radosław Jan Balcerzak – odpo-

wiedzialny za zagadnienia malarskie i graczne. Prace są recenzowane

przez mgr. inż. arch. Krzysztofa Mycielskiego.

This book will deal with two basic elements which are

the very beginning of every work of painting, and with-

out which this beginning is not possible. At the same time,

they constitute the conclusive material for an independent

kind of painting – graphic. We must, therefore, start here

with the proto-element of painting – the Point. The ideal

of all research is:

1. precise investigation of each individual phenomenon

– in isolation,

2. the reciprocal eect of phenomena upon each other

– in combinations,

3. general conclusions which are to be drawn from the

above two divisions [7, p. 20]

Comparing the assumptions for the “seed of the painting

art” with the initial stage of the design process in the eld

of architecture, we get full consistency of both methods.

Architects also start with the analysis of individual phe-

nomena – issues of the functional program, location con-

ditions, planning and urban requirements, contexts, includ-

ing the broadly understood heritage and building tradition.

Interestingly, in the process of design analyses, issues are

also “isolated” and then “confronted” and their mutual in-

teractions are checked. These processes lead to conclusions

and guidelines for further actions in architectural design.

Method

The introduction of art disciplines at FA WUT was in-

stilled at the nal stage of studies as part of an architec-

tural design in the downtown context, taking place dur-

ing the rst semester of two-cycle studies, corresponding

to the ninth semester of uniform studies. The title of the

class is: “Prince Ksawery Drucki-Lubecki Memorial Site,

Bankowy Square in Warsaw”. The topic is devoted to the

study of an architectural form commemorating an out-

standing person of political and economic life in Congress

Poland. The design study is carried out on the basis of

spatial concepts created on the basis of studies in artistic

disciplines, drawing, graphics, painting and sculpture

The process may be divided into three stages. It is

preceded by a fairly extensive introduction to the method,

to which separate classes are devoted. They include a lec-

ture describing the manner of its implementation and the

essence of individual study steps as well as formal condi-

tions, corrections, consultations, and rules for assessing

the eects of the work. The rst stage consists of studies

and analyses devoted to the collection of input materials

for designing, which ends with the formulation of con-

clusions. The second stage consists of artistic studies on

the recording of the conclusions formulated during the

The foundations of the art analysis contained in Kandinski’s work

had a profound inuence on the subsequent development of arts, hence,

they seem to be all the time relevant and timeless.

The project is being conducted by a team led by Mirosław

Orzechowski, D.Sc. Eng. of Architecture, professor at WUT composed

of: Grzegorz Rytel, PhD Eng. of Architecture – responsible for the me-

morial sites issues; sculptor artist Marcin Nowicki, M.A. in Arts – re-

sponsible for sculpting issues; painter Radosław Jan Balcerzak, PhD in

Art – responsible for the issues of painting and graphics. Papers are re-

viewed by Krzysztof Mycielski, M. Eng. of Architecture.

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 131

rst stage. The third stage consists of interpretation of the

artistic records in such a way as to transfer their content

into the language of architecture, leading to the creation

of specic design solutions. A separate part of the course,

immediately before the end of the project and the nal ex-

hibition, includes presentation of the results of the studies

performed, a retrospection of the subsequent stages and

indication of the main structure of the design process. Fo-

cusing on understanding the idea of the method, and not

only on its implementation, is the most important compo-

nent of the task for the teaching team.

The teaching method under discussion – as it has al-

ready been mentioned – consists of three stages of study

work and a strictly formulated rules for the presentation of

projects and the rules for their evaluation. To illustrate the

subsequent stages of work with students, illustrations of

exemplary student works made during the exercises

have

been enclosed herein.

After presenting the methods and principles of their

conduct during the rst classes, students receive a ge-

odetic base of the project location area and take a eld

vision. The inspection is divided into three parts. First,

the group gets to know the spaces leading to Bankowy

Square from all directions, paying special attention to the

rst urban and architectural premises announcing enter-

ing into the area of the project location. Focusing on re-

lations on a city scale is of the greatest importance. The

next step is to walk around the entire area, paying special

attention to the scale of the urban interior, the scale of

individual objects and visual connections with second-

ary plan objects from outside of the site. For this stage

it is important to spend more time returning to the same

places, analyzing them again, etc. The group spends some

time discussing the main ndings on issues of scale, style,

function, movement, and atmosphere of the place. Stu-

dents indicate what caught their attention, both in terms

of detail and the entire space of the square. At the end of

the eld vision, students are recommended to carry out

independent analyses at dierent times of the day, also

at night with articial lighting. During the inspection,

sketches of nature, photographs and notes devoted to the

features of the existing space, are created. Then, on the

basis of the received geodetic background of Bankowy

Square (SURE), they analyze the technical conditions,

media and communication. They get acquainted with the

commemorated person and perform a biographical and

historical analysis of the character (Fig. 1). On the basis

of own studies and searches of available archival materi-

als they carry out a historical and architectural analysis

of development of Bankowy Square and the surrounding

area (Fig. 2). At the same time, on the basis of a eld vi-

sion, they also analyze spatial connections on a city scale

(Fig. 3) and a stylistic study of building development

of the square and the neighboring buildings. All studies

lead to the indication of conclusions to make a decision

on the form of commemoration. At the same time, each

Due to the fact that it is not possible to present all the projects in

this text, we decided to include a selection of dierent works without

any evaluation.

Praca nad projektem podzielona jest na trzy etapy. Po-

przedza je dość obszerne wprowadzenie do metody, cze-

mu poświęcone są odrębne zajęcia przeznaczone na wy-

kład opisujący sposób jej realizacji, istotę poszczególnych

kroków studialnych oraz uwarunkowań formalnych, ko-

rekt, konsultacji i zasad oceniania efektów pracy. Pierw-

szy etap stanowią studia i analizy poświęcone zbieraniu

materiałów wejściowych do projektowania zakończone

sformułowaniem wniosków. Etap drugi to studia arty-

styczne nad zapisem wniosków sformułowanych podczas

pierwszego etapu. Trzeci etap polega na interpretacji zapi-

sów artystycznych w taki sposób, aby ich treści przenieść

na język architektury, doprowadzając do powstania kon-

kretnych rozwiązań projektowych. Odrębną część zajęć,

bezpośrednio przed zakończeniem projektu i wystawą

końcową, stanowi omówienie sposobu prezentacji wyni-

ków wykonanych studiów, retrospekcja kolejnych etapów

i wskazanie głównej struktury procesu projektowego.

Skupienie uwagi na zrozumieniu idei metody, a nie wy-

łącznie na jej realizacji, stanowi dla zespołu dydaktyczne-

go najistotniejszy składnik zadania.

Omawiana metoda dydaktyczna składa się – jak wspo-

mniano – z trzech etapów prac studialnych oraz ściśle

sformułowanych zasad prezentacji projektów i zasad ich

oceny. Dla zilustrowania kolejnych etapów pracy ze stu-

dentami zamieszczono ilustracje przykładowych prac stu-

denckich wykonanych podczas ćwiczeń

Po przedstawieniu na pierwszych zajęciach metody

i zasad ich prowadzenia studenci otrzymują podkład

geo dezyjny terenu lokalizacji projektu i odbywają wizję

w terenie. Obchód podzielony jest na trzy części. Naj-

pierw grupa poznaje przestrzenie wiodące ze wszystkich

kierunków na plac Bankowy, szczególną uwagę zwraca

się przy tym na dostrzeganie pierwszych urbanistycznych

i architektonicznych przesłanek anonsujących wcho-

dzenie w obszar lokalizacji projektu. Skupienie uwagi

na relacjach w skali miasta ma przy tym najistotniejsze

znaczenie. Kolejny etap to obejście całego terenu ze

szczególnym zwróceniem uwagi na skalę wnętrza urbani-

stycznego, skalę poszczególnych obiektów i powiązania

widokowe z obiektami drugiego planu spoza terenu lo-

kalizacji. Ważne dla tego etapu jest poświęcenie większej

ilości czasu na powracanie w te same miejsca, ponowne

ich analizowanie etc. Grupa spędza nieco czasu na dys-

kusji poświęconej głównym spostrzeżeniom dotyczącym

zagadnień skali, stylu, funkcji, ruchu, atmosfery miej-

sca. Studenci wskazują, co przykuło ich uwagę zarówno

w skali detalu, jak i całości przestrzeni placu. Kończąc

wizję w terenie, studenci otrzymują zalecenie wykona-

nia samodzielnych analiz o różnych porach doby, rów-

nież nocą przy sztucznym oświetleniu. Podczas obchodu

powstają szkice z natury, fotograe i notatki poświęco-

ne cechom zastanej przestrzeni. Następnie na podstawie

otrzymanego podkładu geodezyjnego placu Bankowego

(SURE) dokonują analizy uwarunkowań technicznych,

mediów, komunikacji. Zapoznają się z osobą upamiętnia-

Ze względu na brak możliwości prezentacji w niniejszym tekście

wszystkich wykonanych projektów zdecydowano się zamieścić wybór

zróżnicowanych prac bez ich wartościowania.

132 Mirosław Orzechowski

analysis is summed up with a short record in the form of

a slogan

dening the features that should be included in

the designed shape of the Bankowy Square. The results of

this stage are recorded in the form of a digital presentation

and presented to the group by subsequent students in the

form of a 10-minute commented visual presentation. Each

statement is discussed by the group and the tutor. This

form of a series of micro-lectures constitutes an important

Verbalizing conclusions in the form of a short slogan, consisting

even of two or one word, in the form of an adjective is of particular im-

portance for the synthesis of the obtained information. Bringing the pro-

cess of information processing for individual issues to be written in one

or two words triggers the necessity to specify, carry out full analysis and

a synthesis of data, forcing to consider and make an in-depth reection.

ną i wykonują analizę biograczno-historyczną postaci

(il. 1). Na podstawie studiów własnych, kwerendy dostęp-

nych materiałów archiwalnych przeprowadzają analizę

historyczno-architektoniczną rozwoju placu Bankowego

i okolic (il. 2). Równocześnie m.in. na podstawie wizji

w terenie wykonują też analizy powiązań przestrzennych

w skali miasta (il. 3) oraz badanie stylistyczne zabudo-

wy placu i obiektów sąsiadujących. Wszystkie studia

prowadzą do wskazania wniosków do podjęcia decyzji

o formie upamiętnienia. Jednocześnie każda analiza zo-

staje podsumowana krótkim zapisem o charakterze hasła

Zwerbalizowanie wniosków w formie krótkiego hasła, wręcz

dwu- lub jednowyrazowego, o charakterze przymiotnikowym ma szcze-

gólne znaczenie dla syntetyzowania zdobytych informacji. Doprowa-

Il. 1. Karty z analizy

osoby księcia.

Synteza hasłowa zapisana

w prezentacji przedstawianej

przez studenta i w zeszycie A3

(oprac. A. Rusinowska,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 1. Cards with the analysis

of the prince’s persona.

A keyword synthesis included

in the presentation prepared by

a student and in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

source: archive of FA WUT)

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 133

Il. 2. Karty z analizy historycznej.

Synteza hasłowa zapisana

w prezentacji przedstawianej

przez studenta i w zeszycie A3

(oprac. A. Rusinowska,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 2. Historical analysis cards.

A keyword synthesis included

in the presentation prepared by

a student and in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

source: archive of FA WUT)

summary and is an opportunity to confront the interests

and the clearing up predispositions of individual partici-

pants of the classes. Exchange of views on dened prob-

lems can be fruitful and may have an impact on further

own analyses. This usually conrms students’ records of

the main ideas, features, design indications, and sometimes

allows students to formulate them more precisely. It is also

an opportunity to check in practice the completeness of

the input analyses carried out by indivi dual people

On this occasion, the technical side and methods of conducting

this type of presentation are also discussed, paying attention to their

strengths and weaknesses, also in the linguistic area.

określającego cechy, które powinny zostać zawarte w pro-

jektowanym kształcie placu Bankowego. Wyniki tego eta-

pu zapisywane są w formie prezentacji cyfrowej i przedsta-

wiane grupie przez kolejne osoby w postaci 10-minutowej

komentowanej prezentacji wizualnej. Każda wypowiedź

jest omawiana przez grupę i prowadzącego. Taka for-

ma serii mikroreferatów stanowi ważne podsumowanie

i jest okazją do konfrontacji zainteresowań i klarujących

dzenie procesu przetworzenia informacji dla poszczególnych zagadnień

do zapisu w jednym lub dwóch słowach wyzwala konieczność konkre-

tyzowania, pełnej analizy i syntezy danych, zmusza do zastanowienia

i pogłębionej reeksji.

134 Mirosław Orzechowski

The second stage of work consists in illustrating ver-

bal, slogan

conclusions from individual analyses in the

form of graphic, painting and sculptural works (Fig. 4)

It is important to realize that this is not an easy stage and

it is certainly dierent from the previous academic design

experience. The form of artistic works does not have to

Slogans are treated as artwork titles.

It is recommended to rst make sketches looking for graphic,

painting and sculptural compositions in various techniques, which are

rather not familiar to students and it is advisable to experiment with new

tools. After completing the sketch diagnosis, students may (but do not

have to) choose one technique to continue further art studies.

się predyspozycji poszczególnych uczestników zajęć.

Wymiana poglądów na zdeniowane problemy bywa

owocna i może mieć wpływ na dalsze analizy własne,

zazwyczaj utwierdza studentów w dokonanych zapi-

sach głównych idei, cech, wskazań projektowych, nieraz

też pozwala je dokładniej sformułować. Jest to również

okazja do praktycznego sprawdzenia kompletności ana-

liz wejściowych przeprowadzanych przez poszczególne

osoby

Przy tej okazji omawia się również techniczną stronę i metody

prowadzenia tego typu prezentacji, zwracając uwagę na ich mocne i sła-

be strony, również w obszarze językowym.

Il. 3. Karty z analizy

urbanistycznej. Synteza hasłowa

zapisana w prezentacji

przedstawianej przez studenta

i w zeszycie A3

(oprac. A. Rusinowska,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 3. Cards from the urban

analysis. A keyword synthesis

included in the presentation

prepared by a student

and in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

source: archive of FA WUT)

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 135

refer directly to spatial issues, although it is often based

on them, it is even recommended to abstract artistic com-

positions from the direct determinants of the square’s

space. The works of art illustrate only the slogans which

are the conclusions from these analyses

. A far-reach-

ing individualization of artistic studies is allowed at this

stage. The role of the lecturer – tutor is very important

here. The distinctness of the method may cause and some-

times causes diculties, for some there may be a crea-

tive emptiness – it is not known what to draw. Accompa-

niment and support is advisable. Animating the activity

despite the barrier of the workshop, lack of courage, etc.

belongs to the tutor and consultants from individual ar-

tistic disciplines. This is their main task at this stage of

work. During this stage, more or less after the completion

of the rst sketches, a review of the works takes place

with the participation of a commentator, i.e., a practicing

architect who has not participated in the classes so far.

During the review individual students present their works,

explain their way of thinking, the concept, and the inten-

tions of further artistic attempts. Everyone is invited to

present their opinion. Important for the creative process

are the comments of a commentator who knows the sub-

ject and views the resulting works in a completely fresh

and new way. As a result of overcoming the initial di-

culties, many works are created, which, in the course of

It is very important to focus on the depiction of the slogan with-

out referring to the topic directly. Such an assumption allows students to

release their creative expression, to detach from the school, often quite

clumsy representation of existing spatial systems. The link with the proj-

ect topic has already been recorded in the slogan as a result of its creation

on the basis of previous analyses. All the knowledge of the preliminary

studies conducted so far, already works in the student’s imagination.

Focusing only on reection of the meaning of the slogan allows stu-

dents to comprehensively and fully use the information obtained and

processed. Without the threat of the dominance of a single, periodically

dominant trait.

Drugi etap pracy polega na zobrazowaniu słownych,

hasłowych

wniosków z poszczególnych analiz w for-

mie prac gracznych, malarskich i rzeźbiarskich (il. 4)

Trzeba zdać sobie sprawę, że nie jest to łatwy etap, jest

z pewnością odmienny od dotychczasowych doświadczeń

akademickich dotyczących projektowania. Forma prac

plastycznych nie musi odnosić się wprost do zagadnień

przestrzennych, choć często się na nich opiera, zaleca

się wręcz wyabstrahowanie kompozycji plastycznych od

bezpośrednich uwarunkowań przestrzenią placu. Prace

artystyczne ilustrują wyłącznie hasła będące wnioskami

z analiz

. Dopuszcza się na tym etapie daleko idącą in-

dywidualizację studiów artystycznych. Bardzo ważna

jest w tym miejscu rola prowadzącego zajęcia – tutora.

Odmienność metody może sprawiać i sprawia niekiedy

trudności, u niektórych może pojawiać się pustka twór-

cza – nie wiadomo co rysować. Towarzyszenie i wsparcie

jest wskazane, animowanie aktywności pomimo bariery

warsztatu, braku odwagi etc. należy do tutora i konsul-

tantów z poszczególnych dyscyplin artystycznych, to jest

ich podstawowe zadanie na tym etapie pracy. W trakcie

Hasła są traktowane jak tytuły prac plastycznych.

Zaleca się wykonanie najpierw szkiców poszukujących kompo-

zycje graczne, malarskie i rzeźbiarskie w różnych technikach, raczej

niekoniecznie znanych studentom, wskazane jest eksperymentowanie

z nowymi narzędziami. Po wykonaniu rozpoznania szkicowego studenci

mogą (ale nie muszą) wybrać jedną technikę do kontynuowania dalszych

studiów plastycznych.

Bardzo istotne jest skupienie uwagi na obrazowaniu hasła, bez

bezpośredniego odnoszenia się do tematu. Takie założenie pozwala na

uwolnienie ekspresji twórczej studentów, oderwanie od szkolnego, często

dość nieporadnego odwzorowywania zastanych układów przestrzennych.

Powiązanie z tematem projektu zostało już zapisane w haśle w wyni-

ku jego wykreowania w oparciu o wcześniejsze analizy. Całość wiedzy,

dotychczasowych studiów wstępnych pracuje już w wyobraźni studenta.

Skupienie uwagi wyłącznie na oddaniu sensu hasła pozwala całościowo

i w sposób pełny wykorzystać zdobyte i przetworzone informacje. Bez

zagrożenia dominacją pojedynczej, narzucającej się okresowo cechy.

Il. 4. Karta z podsumowania

analiz. Synteza hasłowa

stanowiąca materiał wejściowy

do studiów artystycznych,

zapisana w prezentacji

przedstawianej przez studenta

i w zeszycie A3

(oprac. A. Rusinowska,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 4. A card with a summary of

analyses. A keyword synthesis

constituting an input material

for artistic studies, recorded

in the presentation by the student

and in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

source: archive of FA WUT)

136 Mirosław Orzechowski

corrections and discussions, will constitute a preliminary

material for the nal stage of the project (Figs. 6, 7).

The third and nal stage consists of nding an appro-

priate formula for transferring the artistic form – obtained

in the course of artistic studies on the basis of entries

from input analyses – to the architectural concept of the

commemorative object, the design of development of the

Bankowy Square area. Students are asked to select a work

or a series of works, which will be the preliminary plastic

material for the project

. Students are expected to eas-

ily discover the ideological connections of the

resulting

works with the commemoration of the prince. In most

cases, it turns out that students make a more or less un-

expected discovery of the spatial relations of their art-

works with the idea of commemorating Prince Ksawery

Drucki-Lubecki and the site. This leads to a fairly ecient

record of these connections and assigning them to specic

architectural solutions and the development of Bankowy

Square. The form of commemoration is then recorded in

the form of projections, sections, or possibly a facade. It

can be presented in a painting formula related to architec-

At this point, it is important to learn how to make a choice. It

may take place in the course of conversations with the tutor, weighing

of features, self-analysis, in-depth reection, noticing of self-developing

spatial aspects. At the same time, it is worth remembering that during

the performance of artistic works, students’ attention was focused on

the essence of the features indicated as a result of preliminary design

analyzes, so the task of returning to the design form consists in skillful

interpretation of the resulting paintings or sculptures, leading to the no-

ticing of architectural shapes in them.

trwania tego etapu, mniej więcej po zakończeniu pierw-

szych szkiców odbywa się przegląd prac z udziałem ko-

mentatora, architekta praktyka, który nie uczestniczył do

tej pory w zajęciach. Podczas przeglądania poszczególne

osoby przedstawiają swoje prace, wyjaśniają sposób my-

ślenia, koncept, zamierzenia dalszych prób plastycznych.

Wszyscy są zaproszeni do zaprezentowania swojej opinii.

Istotne dla procesu twórczego są uwagi komentatora zna-

jącego temat, a patrzącego na powstałe prace w całkowicie

świeży, nowy sposób. W wyniku przełamania początko-

wych trudności powstaje wiele prac, które w toku korekt

i dyskusji będą stanowić materiał wstępny do ostatniego

etapu projektu (il. 6 i 7).

Etap trzeci, końcowy, polega na odnalezieniu odpo-

wiedniej formuły dla przeniesienia formy plastycznej

– uzyskanej w toku studiów artystycznych na podstawie

haseł z analiz wejściowych – na koncepcję architektonicz-

ną obiektu upamiętniającego, projektu zagospodarowania

terenu placu Bankowego. Studenci proszeni są o autorskie

wskazanie wybranej pracy lub ich serii, które stanowić

będą plastyczny materiał wstępny do projektu

. Oczeku-

Znaczenie w tym momencie ma zdobycie umiejętności dokony-

wania wyboru. Może odbywać się to w toku rozmów z tutorem, ważenia

cech, autoanalizy, pogłębionej reeksji, dostrzegania samokreujących

się aspektów przestrzennych. Warto przy tej okazji pamiętać, że pod-

czas wykonywania prac plastycznych uwaga studentów skupiona była

na istocie cech wskazanych w wyniku wstępnych analiz projektowych,

zatem zadanie powrotu do formy projektowej polega na umiejętnym in-

terpretowaniu powstałych obrazów czy rzeźb, prowadzącym do dostrze-

żenia w nich kształtów architektonicznych.

Il. 5. Prace malarskie

odpowiadające wnioskom

zapisanym na podstawie analiz

(por. il. 4). Kopie prac zawarte

w pracy studenckiej w zeszycie A3

(autor: A. Rusinowska,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 5. Painting works

corresponding to the conclusions

drawn on the basis of

the analyses (cf. Fig. 4).

Copies of works included in

the student’s work in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

source: archive of FA WUT)

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 137

Il. 6. Prace rysunkowe, graficzne, rzeźbiarskie, stanowiące ciąg myślowy, odpowiadające wnioskom zapisanym na podstawie analiz.

Kopie prac zawarte w pracy studenckiej w zeszycie A3 (autor: A. Rusinowska, źródło: archiwum WA PW)

Fig. 6. Drawing, graphic and sculptural works, constituting a string of thought, corresponding to the conclusions drawn on the basis of analyses.

Copies of works included in

the student’s work in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska, source: archive of FA WUT)

tural projections (Fig. 7). Full freedom is assumed in this

respect, only the format and scope frames are indicated

every semester. The techniques of implementation are left

to students and they usually go to the end in line with the

art works made in the second stage of the work.

The project of the concept of the memorial site is cur-

rently

presented in the form of a board 1 m wide and

up to 2 m high showing the idea of commemoration and

a notebook in A3 format containing all the analyses and

conclusions, copies or originals of artistic studies, sketch-

es and design drawings as well as projections, sections,

façades, land development plan. A model of the square is

also a mandatory component of the concept presentation.

Results

For the design process based on artistic studies, two

components connecting the subsequent stages of work

are important. The rst one takes place when the key-

words summarizing the analysis are indicated. There is

In previous years, the scope of presentations has changed, from

three 70 × 100 cm boards in a horizontal layout and models, through

three boards, a model and a separate idea board in any format, to the

current scope.

je się, że studenci w prosty sposób odkryją powiązania

ideowe powstałych prac z upamiętnieniem osoby księ-

cia. W większości przypadków okazuje się, że studenci

dokonują mniej lub bardziej niespodziewanego odkrycia

związków przestrzennych swojej pracy plastycznej z ideą

upamiętnienia księcia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego

i terenem lokalizacji. Prowadzi to do dość sprawnego zapi-

su tych powiązań i przypisania ich konkretnym rozwiąza-

niom architektonicznym i zagospodarowaniu placu Ban-

kowego. Forma upamiętnienia zostaje następnie zapisana

w postaci rzutów, przekrojów, ewentualnie elewacji. Może

być przedstawiona w formule malarskiej powiązanej z rzu-

tami architektonicznymi (il. 7). Zakłada się pełną dowol-

ność w tej mierze, wskazane są co semestr wyłącznie ramy

formatowe i zakresowe, techniki realizacji pozostawia się

studentom, zazwyczaj idą one do końca w parze z pracami

plastycznymi wykonanymi w drugim etapie pracy.

Projekt koncepcji miejsca pamięci jest obecnie

pre-

zentowany w formie planszy o szerokości 1 m i wysokości

do 2 m ukazującej ideę upamiętnienia oraz zeszytu w for-

macie A3 zawierającego wszystkie wykonane analizy wraz

W poprzednich latach zmieniały się zakresy prezentacji, od trzech

plansz 70

100 cm w układzie poziomym i makiety, przez trzy plansze,

makietę i osobną planszę idei w dowolnym formacie po obecny zakres.

138 Mirosław Orzechowski

no room for compiling conclusions and deriving a sin-

gle or summary set of design guidelines. This task is to

be fullled by artistic studies. After conducting in-depth

input analyses, the formulated slogans contain all rele-

vant data from the point of view of the importance of de-

sign decisions.

The basis for artistic studies is therefore a set of slogans

constituting a pretext for creative activities, during which

the content of the created slogans is transferred into the

area of art. In this way, through the activity of the con-

ducted synthesis, essential content is naturally selected,

the most important part gains an advantage in creative ac-

tivities and receives the nal form of artistic works that

contain important premises concerning the main topic of

the design and the localization context (Figs. 8, 9).

The second important moment in the design process

is noticing the potential in the created artistic work that

could be the theme of the object (Fig. 6) or even the struc-

ture of the entire establishment, development of Bankowy

Square, while maintaining the idea of commemorating

z wnioskami, kopie lub oryginały studiów artystycznych,

szkice i rysunki projektowe oraz rzuty, przekroje, elewacje,

projekt zagospodarowania terenu. Obowiązkowym skład-

nikiem prezentacji koncepcji jest również makieta placu.

Rezultaty

Dla procesu projektowego opartego na studiach ar-

tystycznych istotne znaczenie mają dwa składniki spa-

jające kolejne etapy pracy. Pierwszy z nich następuje

w momencie wskazania haseł podsumowujących analizy.

Nie ma przy tym miejsca na zestawianie wniosków i wy-

prowadzanie pojedynczego czy sumarycznego zespołu

wytycznych projektowych. To zadanie mają spełnić stu-

dia artystyczne. Po przeprowadzeniu wnikliwych analiz

wejściowych w sformułowanych hasłach zawierają się

wszystkie istotne dane, z punktu widzenia wagi decyzji

projektowych.

Podstawą dla studiów artystycznych jest zatem zbiór

haseł stanowiących pretekst do działań twórczych, pod-

Il. 7. Praca malarska prezentująca

ideę projektu upamiętnienia,

rzut z projektu i schemat

przestrzenny z projektu

(por. il. 5 i 6). Kopie prac

zawarte w pracy studenckiej

w zeszycie A3

(autor: A. Rusinowska,

akryl, 100 × 200 cm,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 7. A painting work presenting

the idea of the commemoration

project, projection of the design

and a spatial diagram of

the design (cf. Figs. 5 and 6).

Copies of works included in

the student’s work in A3 notebook

(elaborated by A. Rusinowska,

acrylic, 100 × 200 cm,

source: archive of FA WUT)

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 139

the prince. As a result of artistic studies, students receive

“ready” spatial solutions, and the process of dening them

and associating them with a specic architectural form be-

gins simultaneously with work on them.

The last stage of studies on the project concerns only

the skillful presentation of the idea of commemoration

developed in this way. The projects stop at the concep-

tual stage, primarily shaping the form. The advancement

of detailed solutions regarding functions and details de-

pends to a large extent on the student’s predisposition and

is highly individualized and varied (Fig. 10).

The classes methodically, step by step, lead the partic-

ipants through consecutive predened stages. Summing

up, it should be noted that the interest of students in this

form and method of work has been growing year by year.

The projects are distinguished by their slightly “compet-

itive” nature. From year to year, this process is assessed

by subsequent participants, and on its basis, it is modied

every year in various scopes. Despite the fourth semes-

ter of teaching according to the formula described above,

none of the students’ projects (42 works) was repeated in

czas których następuje przeniesienie w obszar sztuki

treści zawartych w utworzonych hasłach. W ten sposób

przez aktywność prowadzonej syntezy następuje natu-

ralne selekcjonowanie istotnych treści, te najważniejsze

uzyskują przewagę w działaniach twórczych i otrzymują

nalną formę dzieł artystycznych, które zawierają istot-

ne przesłanki dotyczące głównego tematu projektowego

i kontekstu lokalizacyjnego (il. 8 i 9).

Drugim ważnym momentem w procesie projektowym

jest dostrzeżenie w powstałej pracy artystycznej potencja-

łu mogącego stanowić motyw obiektu (il. 6) czy wręcz

strukturę całości założenia, zagospodarowania placu Ban-

kowego przy jednoczesnym zachowaniu idei poświęconej

upamiętnieniu osoby księcia. Praktycznie studenci dosta-

ją w wyniku studiów artystycznych „gotowe” rozwiąza-

nia przestrzenne, a proces ich deniowania i kojarzenia

z konkretną formą architektoniczną zaczyna się równole-

gle z pracą nad nimi.

Ostatni etap studiów nad projektem dotyczy de fac-

to jedynie umiejętnego zaprezentowania wypracowanej

w ten sposób idei upamiętnienia. Projekty zatrzymują się

Il. 8. Prace malarskie, graficzne i rzeźbiarska, odpowiadające wnioskom zapisanym na podstawie analiz, przykłady autorstwa różnych studentów.

Prace zawarte w pracy studenckiej w zeszycie A3

(autorzy: plansze graficzne u góry – A. Parzyszek,

trzy prace u dołu po lewej – A. Bartczak, po prawej – E. Zientała,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 8. Painting, graphic and sculptural works, corresponding to the conclusions drawn on the basis of analyses,

examples of works by various students. Works included in the student’s work in A3 notebook

(authors: graphic boards at the top – A. Parzyszek, three works at the bottom to the left – A. Bartczak, on the right – E. Zientała,

source: archive of FA WUT)

140 Mirosław Orzechowski

na etapie koncepcyjnym, kształtując przede wszystkim

formę. Zaawansowanie rozwiązań szczegółowych, doty-

czących funkcji i detalu, zależy w dużej mierze od predys-

pozycji studenta i jest dalece zindywidualizowane i zróż-

nicowane (il. 10).

Zajęcia, metodycznie, krok po kroku, prowadzą uczest-

ników przez kolejne zdeniowane etapy. Podsumowując,

należy zauważyć, że z roku na rok rośnie zainteresowanie

studentów tą formą i metodą pracy. Projekty wyróżniają

się swoim nieco „konkursowym” charakterem. Z roku na

rok proces ten jest poddawany ocenie kolejnych uczest-

ników, na jej podstawie corocznie modykowany w róż-

nych zakresach. Pomimo czwartego semestru prowadze-

nia zajęć według opisanej formuły żaden z powstałych

projektów studenckich (42 prace) nie powtórzył się za-

równo w sferze plastycznej, jak i w formie architektonicz-

nej i zagospodarowania placu.

Jednym ze składników procesu dydaktycznego jest za-

wsze ocena pracy. W przypadku omawianej metody nie

stosuje się żadnych form ocen przejściowych. Nacisk pod-

czas trwania projektowania położony jest na animowanie

dyskursu pomiędzy ich uczestnikami oraz wydobywanie

pozytywów w przedstawianych pracach. Ocena efektów

jest oceną aktywnego uczestniczenia w kolejnych etapach

pracy, czyli odbycia pełnego procesu dydaktycznego.

the visual sphere, or in the architectural form and arrange-

ment of the square.

One of the components of the teaching process is al-

ways job evaluation. This method does not use any form

of interim assessment. During the design phase, the em-

phasis is on animating the discourse between the par-

ticipants and bringing out the positives in the presented

works. The assessment of the results is an assessment of

active participation in the subsequent stages of work, i.e.,

completing the full didactic process.

Discussion

According to the method described above, so far 42

works have been performed, which from the point of view

of the author’s experience is a considerable number, but

objectively it is not a large number. Behind each project

work there is a specic student who has individually

addressed the proposed method. A vast majority of stu-

dents fully applied it. Starting the work according to the

described method requires overcoming various objective

opposites, such as the routine consisting in getting used

to a certain design method, such as internal pressure to

achieve a good eect, or such as compliance with the

formal requirements of the project presentation method,

Il. 9. Prace graficzne odpowiadające wnioskom zapisanym na podstawie analiz, przykłady autorstwa różnych studentów.

Prace zawarte

w pracy studenckiej w zeszycie A3

(autorzy: praca u góry po lewej i w środku – M. Mikos,

w środku poniżej i u góry po

prawej – K. Wojtczyk-Eluszkiewicz,

po prawej – A. Gadomski, źródło: archiwum WA PW)

Fig. 9. Graphic works, corresponding to the conclusions drawn on the basis of analyses, examples of works by various students.

Works included in the student’s work in A3 notebook (authors: work at the top to the left and in the center – M. Mikos,

in the middle below and at the top to the right – K. Wojtczyk-Eluszkiewicz, on the right – A. Gadomski,

source: archive of FA WUT)

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 141

Il. 10. Prace finalne różnych

autorów, u góry zdjęcia

z wystawy z pracami

prezentującymi ideę projektu

(autorzy: od lewej

K. Matuszewski, obraz,

akryl, 100 × 140 cm,

collage – N. Słomczyński,

makieta po prawej – E. Zientała,

u dołu plansza projektowa

– S. Grodzka,

źródło: archiwum WA PW)

Fig. 10. Final works by various

authors, at the top photos from

the exhibition with works

presenting the idea of the project

(authors: from the left:

K. Matuszewski, painting,

acrylic, 100 × 140 cm,

collage – N. Słomczyński,

model on the right – E. Zientała,

at the bottom a board design

– S. Grodzka,

source: archive of FA WUT)

Dyskusja

Według opisanej metody wykonano dotychczas 42 pra-

ce, co z punktu widzenia doświadczeń autora jest liczbą

znaczną, jednak obiektywnie nie jest ona duża. Za każdą

pracą projektową stoi konkretny student, który odniósł się

indywidualnie do zaproponowanej metody. Zdecydowa-

na większość studentów zastosowała ją w pełni. Wejście

w pracę według opisanej metody wymaga pokonywania

różnych obiektywnych przeciwieństw, takich jak rutyna

polegająca na przyzwyczajeniu do określonego sposobu

projektowania, jak wewnętrzna presja osiągnięcia dobrego

efektu, jak przestrzeganie wymogów formalnych sposobu

prezentacji projektu etc.

W efekcie powstają prace o zróż-

nicowanej wartości architektonicznej. Jednak to nie osta-

teczny efekt projektowy decyduje o wartości ćwiczenia dla

Co roku, pomimo przekazywania sobie informacji przez stu-

dentów kolejnych roczników, pojawia się niedowierzanie, że nie będzie

ocen cząstkowych, że będzie prowadzenie przez proces projektowy krok

po kroku, a na koniec nie będzie oceniany efekt tylko całość pracy pod-

czas semestru.

etc.

As a result, works of various architectural value are

created. However, it is not the nal design outcome that

determines the value of the exercise for an individual stu-

dent. What is decisive is the path taken, the work, the new

experience, change of mindset, broadening the knowl-

edge, openness to joint activity. This, too, is probably the

greatest value of this method. The examples presented

are only a general background for the presented didactic

method and one should not go into their details, evaluate

or classify them. That should never be the goal.

The same applies to the issue of authorship. The team-

work in the profession of an architect is now an obvious

thing veryone who works in a design team probably per-

fectly knows how the ideas of others often make us form

innovative associations which are transformed into the

nal architectural form not only by us but also by others

Every year, in spite of sharing information by students of sub-

sequent years, there is disbelief that there will be no partial grades, that

there will be a step-by-step guiding through the design process, and at

the end of the semester the eect will not be assessed but the overall

work throughout the semester.

142 Mirosław Orzechowski

and to the improvement of which we also contribute.

Who is the author in this case? This is also worth teach-

ing in the context of the discussed design method. This

exchange of ideas with friends often helps to see one’s

own idea appearing vaguely in our imagination. This also

translates into further stages of professional work, and es-

pecially research work, when instead of jealously guard-

ing our own discoveries, plans and ideas, we should, or

even we are called to make them public for the good of the

research community, so that others, maybe more talented

ones, could develop them or avoid our mistakes. We instill

this attitude towards creativity in our students as part of

our method.

It is worth paying attention not so much to the content

of the method, but rather to the conducting of classes in

accordance with any method. One of the information ob-

tained from students is their surprise that designing can be

a sequence of successive dened steps, and not a search in

the dark, by feeling, or according to imaginary formal as-

sumptions detached from real conditions. There is a belief

that one of the academic duties is to present specic meth-

ods of work to students, allowing them to nd over time,

through subsequent, specic searches, perhaps their own

method. But for this to work, one should show a certain

amount of tolerance and nd in younger colleagues those

good qualities that should be nurtured, and at the same

time try to understand the dierence of their point of view,

reasons, needs related to a dierent perspective from ours,

and also always leave them an appropriate measure of in-

dependence and full freedom in making a choice.

Perhaps then it will be possible to develop the ability

to perceive the relationship between a point, a line and

a stain concerning not only the recording of an architec-

tural idea, teaching of architecture understood as art, but

also the subjective perception of man in all aspects of his

activity. Perceiving man not on the basis of vague ideas

often burdened with our ego, but on the honest listening

and observing man as a separate person, with an attitude

of searching for the values presented by that person. In

this way, by building a subjective relationship between

people, we will contribute to educating architects who are

sensitive to the real needs of future users of the architec-

ture they design.

As a result of applying the presented method of teach-

ing design on the basis of artistic disciplines, the way of

perceiving the design function is changing. Transforma-

tion of attitudes represented by students is revolutionary,

it takes the form of discovering one’s own path, opening

up to new creative forces, often dormant so far between

occasional design attempts. Finally, the reference to art in

the design process makes it possible to establish a thread

of relations with the often forgotten original ideas of the

founders of the Bauhaus, as well as the FA WUT. Human-

istic ideas, blurred throughout the century, can be success-

fully reborn in the projects of the young generation who

discover that architecture is art after all.

Students who condently started designing on the ba-

sis of art disciplines deserve special thanks from the au-

thor of this article. Thanks to their eorts, art has a chance

to practically return to the architect’s design workshop.

pojedynczego studenta. Decyduje droga, którą odbył, praca,

nowe doświadczenie, zmiana sposobu myślenia, poszerze-

nie wiedzy, otwarcie na wspólne działanie. To też stanowi

prawdopodobnie największą wartość metody. Zaprezen-

towane przykłady to tylko ogólne tło dla przedstawionej

metody dydaktycznej i nie należy wnikać w ich szczegó-

ły, oceniać, klasykować. To nie powinno być nigdy celem.

Podobnie rzecz ma się z kwestią autorską. Zespoło-

wość w zawodzie architekta jest obecnie oczywistością,

każdy, kto pracuje w zespole projektowym, wie prawdo-

podobnie doskonale, sam z pewnością tego doświadczył,

jak pomysły innych rodzą w nas kolejne, często odkryw-

cze skojarzenia, które niekoniecznie my sami, ale jeszcze

inni zamieniają w ostateczną formę architektoniczną, do

której uszlachetnienia z kolei również my przykładamy

dłoń. Kto w takim przypadku jest autorem? Tego też war-

to nauczać przy okazji omawianej metody projektowania.

Owa wymiana myśli z koleżankami i kolegami pomaga

często dostrzec własny pomysł niejasno zarysowujący się

w wyobraźni. Ma to również przełożenie na dalsze eta-

py pracy zawodowej, a szczególnie również badawczej,

kiedy zamiast zazdrośnie strzec własnych odkryć, planów,

pomysłów, powinniśmy, a wręcz jesteśmy powołani do

ich upubliczniania dla dobra wspólnoty badawczej, aby

inni, może zdolniejsi, mogli je rozwijać albo nie popeł-

niać naszych błędów. Takie nastawienie do twórczości

wpajamy studentom w ramach naszej metody.

Warto zwrócić uwagę nie tyle na treść metody, ile ra-

czej na prowadzenie zajęć w zgodzie z jakąkolwiek me-

todą. Jedną z informacji pozyskanych od studentów jest

właśnie ich zaskoczenie tym, że projektowanie może być

sekwencją kolejnych zdeniowanych kroków, a nie po-

szukiwaniem po omacku, na wyczucie albo według wy-

imaginowanych i oderwanych od realnych uwarunko-

wań założeń formalnych. Istnieje przekonanie, że jedną

z akademickich powinności jest właśnie przedstawianie

studentom konkretnych metod pracy, pozwalających na

odnalezienie z czasem, w drodze kolejnych, konkretnych

poszukiwań, być może ich własnej metody. Ale aby to za-

funkcjonowało, winno się okazać pewną dozę tolerancji

i odnajdywać w młodszych koleżankach i kolegach te do-

bre cechy, które należy pielęgnować, a jednocześnie pró-

bować zrozumieć odmienność ich punktu widzenia, racji,

potrzeb związanych z inną perspektywą od naszej, zawsze

też pozostawiać im stosowną miarę samodzielności i peł-

nię wolności w dokonywaniu wyboru.

Może uda się wówczas wytworzyć umiejętność do-

strzegania relacji między punktem, kreską i plamą doty-

czących nie tylko zapisu idei architektonicznej, naucza-

nia architektury rozumianej jako sztuka, ale jednocześnie

podmiotowego postrzegania człowieka we wszystkich

aspektach jego aktywności. Postrzegania człowieka nie

na podstawie niejasnych, często obarczonych naszym ego

wyobrażeń, ale rzetelnego przysłuchiwania i przyglądania

się człowiekowi jako odrębnej osobie, z nastawieniem na

poszukiwanie wartości przez nią prezentowanych. W ten

sposób przez budowanie relacji podmiotowej pomiędzy

ludźmi będziemy przyczyniać się do kształcenia architek-

tów wrażliwych na realne potrzeby przyszłych użytkow-

ników projektowanej przez nich architektury.

Między punktem, kreską i plamą / Between a dot, a line and a stain 143

W wyniku stosowania przedstawionej metody naucza-

nia projektowania w oparciu o dyscypliny artystyczne

następuje przemiana sposobu postrzegania funkcji pro-

jektowania. Przemiana postaw reprezentowanych przez

studentów ma charakter rewolucyjny, przybiera formę

odkrycia własnej ścieżki, otwarcia na nowe siły twórcze

drzemiące często do tej pory pomiędzy dorywczymi pró-

bami projektowymi. Wreszcie odwołanie do sztuki w pro-

cesie projektowym pozwala nawiązać nić relacji z za-

pomnianymi już często pierwotnymi ideami założycieli

Bauhausu, a również WA PW. Rozmyte na przestrzeni ca-

łego wieku humanistyczne idee mogą się z powodzeniem

odradzać w projektach młodego pokolenia odkrywające-

go, że architektura jest jednak sztuką.

Studenci, którzy z zaufaniem przystąpili do projekto-

wania w oparciu o dyscypliny sztuki, zasługują na szcze-

gólne podziękowania ze strony autora tego artykułu. Dzię-

ki ich wysiłkowi sztuka ma szansę praktycznie powrócić

do warsztatu projektowego architekta. Podobnie należy

dziękować wymienionym wcześniej kolegom architek-

tom i artystom, którzy zdecydowali się wesprzeć autora

w prowadzeniu omawianych ćwiczeń.

Dzieląc się w ten sposób pomysłem formuły zajęć pro-

jektowych, autor wyraża nadzieję na otwarcie szerszej

dyskusji w architektonicznym środowisku akademickim

na temat włączania dyscyplin sztuki do procesów projek-

towych. Przywrócenie ich prymatu w twórczych proce-

sach projektowych wydaje się konieczne. Również liczy

na opinie koleżanek i kolegów, być może prowadzących

podobne ćwiczenia.

Similarly, thanks should be given to the aforementioned

fellow architects and artists who decided to support the

author in conducting the exercises described above.

By sharing the idea of the formula for design classes in

this way, the author hopes to open a wider discussion in

the architectural academia on the topic of incorporating

art disciplines into design processes. It seems necessary to

restore their primacy in creative design processes. Also,

the author counts on the opinions of his colleagues, who

perhaps have been conducting similar exercises.

Translated by

Jadwiga Andrejczuk-Panasiuk

Bibliografia /References

[1] Warszawska Szkoła Architektury 1915–1965. 50-lecie Wydziału Ar-

chitektury Politechniki Warszawskiej, J. Zachwatowicz (red.), WA

PW, Warszawa 1967.

[2] Kamiński Z., Dzieje życia w pogoni za sztuką, PAX, Warszawa 1975.

[3] Gropius W., Pełnia architektury, Karakter, Kraków 2014.

[4] Mies in Berlin, T. Riley, B. Bergdoll (eds.), The Museum of Modern

Art, Monachium–Berlin–London–New York 2002.

[5] Le Corbusier, W stronę architektury, CA, Warszawa 2012.

[6] Szczerski A., Cztery nowoczesności, DodoEditor, Kraków 2015.

[7] Kandyński W., Punkt i linia a płaszczyzna, Ocyna, Łódź 2019.

Streszczenie

Artykuł jest poświęcony propozycji wdrożenia w projektowanie architektoniczne dyscyplin artystycznych na etapie studiów magisterskich. Celem

przywołania aktywnego udziału sztuki w tworzeniu architektury jest poszukiwanie jej stale odnawialnego wyrazu, sensu głównych idei kształtują-

cych architekturę. Dla pokazania tła wskazane są odniesienia do przeszłości, do czasu Bauhausu, który jako ruch twórczy wskazywał sztukę jako

istotną część kreacji architektonicznej. Kreując i przyglądając się nauczaniu dyscyplin artystycznych na WA PW, należy dostrzec wyraźne zmiany.

Podaje się do dyskusji pomysł ściśle zdeniowanej metody projektowania w oparciu o dyscypliny sztuki. Przedstawiając zastosowaną metodę i pły-

nące z niej doświadczenia liczy się na jej upowszechnienie. Istotną część stanowią wnioski z przeprowadzonych studiów. W edukacji artystycznej

prowadzonej we wskazany sposób tracą na znaczeniu zagadnienia czysto warsztatowe, przewagę zyskuje umiejętność syntetycznego zapisu myśli

jako zapisu i przekazu informacji w formach artystycznych, malarstwie, grace, rzeźbie, kolażu. Jednocześnie obserwuje się, w jaki sposób wpro-

wadzone działania artystyczne pomagają w otwieraniu nowych obszarów twórczych w dydaktyce w obszarze projektowania architektonicznego

i urbanistycznego.

Słowa kluczowe: architektura, sztuka, dydaktyka, projekt

Abstract

This article discusses the proposals for implementing artistic disciplines into architectural design at the stage of master’s studies. The aim of referring

to the active participation of art in the creation of architecture is to search for its constantly renewable expression, the sense of the main ideas shaping

architecture. In order to show the background, references to the past are made, to the time of the Bauhaus which as a creative movement pointed

to art as an essential part of architectural creation. When creating and observing the teaching of artistic disciplines at the Faculty of Architecture

of Warsaw University of Technology, signicant changes can be noticed. The idea of a strictly dened designing method based on the disciplines of

144 Mirosław Orzechowski

art is discussed. Presenting the method used and the experience derived from it, we hope for its dissemination. The conclusions from the research

constitute a signicant part. In artistic education conducted in the indicated way, purely workshop issues lose their signicance, while more emphasis

is placed on the ability to synthesize thoughts as a record and transmission of information in artistic forms, painting, graphics, sculpture, collage.

At the same time, we observe how the introduced artistic activities help in opening new creative areas in education in the eld of architectural and

urban design.

Key words: architecture, art, education, architectural design

Między punktem, kreską i plamą. Kilka uwag do edukacji architektonicznej opartej na dyscyplinach sztuki

Mirosław Orzechowski

doi:10.37190/arc200411

Streszczenie