Percepcja i ocena przestrzeni publicznych, rekreacji i transportu w mieście na przykładzie Rio de Janeiro i Brasílii

2016

4(48)

DOI: 10.5277/arc160406

Ewa Angoneze-Grela*

Percepcja i ocena przestrzeni publicznych, rekreacji i transportu

wmieścienaprzykładzieRiodeJaneiroiBrasílii

Perceptionandevaluationofpublicspaces,recreationandpublictransport

inthecitybasedontheexampleofRiodeJaneiroandBrasília

Wprowadzenie

Na początku XX w. Brazylia prezentowała niski sto-

pień urbanizacji, jednak wraz ze zmianami społecznymi,

zniesieniem niewolnictwa i rozwojem gospodarczym

państwa miasta stawały się bardziej atrakcyjne i przycią-

gały rzesze byłych niewolników i imigrantów. Dra ma

tycz ny brak mieszkań socjalnych spowodował nagły

wzrost wartości gruntów i wzmagał prowizoryczne bu 

dow nictwo, zwane cortiço, wznoszone w pośpiechu i nie-

ładzie. Niechęć między warstwami społecznymi powodo-

wała wykluczenie najbiedniejszych z życia miasta

i wypędzanie ich poza centra pod pretekstem kontroli

sanitarnej i oczyszczania ośrodków miejskich. Brak infra-

struktury pogłębiał kryzys w mieście, a kolejne programy

proponowane przez państwo nie spełniały oczekiwań

nieustannie wzrastającej liczby mieszkańców.

Rio de Janeiro i Brasília – dwa znaczące ośrodki miej-

skie Ameryki Południowej – zostały wybrane do prezen-

towanego artykułu ze względu na specyfikę i charakter

ich powstawania. Rio de Janeiro jako przedstawiciel mia

sta rozwijającego się w sposób niekontrolowany i Brasí 

lia – miasto projektowane. Celem rozważań zawartych

w ni niej szym opracowaniu jest porównanie obu miast

na pod stawie dokonanej przez mieszkańców oceny prze

strze ni publicznych, rekreacji i transportu. Narzędziem,

które posłużyło do zebrania danych, stała się ankieta

Introduction

At the beginning of the 20

century Brazil was charac-

terized by a low level of urbanization, however, following

social changes, the abolition of slavery and the national

economic development, the cities have become more and

more attractive for masses of former slaves and immigrants.

A dramatic shortage of social housing brought about a sud-

den increase in prices of land and boosted makeshift urban

housing called cortiço, erected in haste and disorder. Mutual

aversion existing among the social strata resulted in the

exclusion of the poorest from the city life and their expul-

sion out of the city centres under the pretext of sanitary

control and treatment of the urban centres. Lack of infra-

structure deepened the crisis in the city, while the subse-

quent programs offered by the State did not meet the expec-

tations of the constantly increasing number of residents.

Rio de Janeiro and Brasília – two major urban centres

of South America have been selected for the presented

article due to the specific character of the process of how

they were established. Rio de Janeiro is a representative

of an uncontrollably developing town while Brasília was

a controlled town. Our considerations are aimed at com-

paring these two towns on the basis of the assessment of

the public spaces, recreation and public transport con-

ducted by the residents. For the purpose of collecting the

data we used a questionnaire that was construed by the

author and made accessible to the respondents online

The questionnaire was made in 2014.

* Wydział Architektury Politechniki Poznańskiej/The Faculty of

Ar chitecture, Poznan University of Technology.

94 Ewa AngonezeGrela

skon struowana przez autorkę i udostępniona responden-

tom online

Genezą podjęcia tematu było zagadnienie migracji lud

ności wiejskiej do ośrodków miejskich oraz wpływ tego

zjawiska na kształtowanie się miasta. Najlepszym sposo-

bem na opisanie zaistniałych zmian przestrzennych jest

zestawienie efektywnego planowania z naturalnym rozro-

stem miasta. Kontrast ten jest szczególnie widoczny w war-

stwie przestrzennej i wywiera znaczny wpływ na jakość

życia mieszkańców. Hipoteza, którą autorka sformułowa-

ła przed rozpoczęciem badań, zakładała, że w mieście

planowanym żyje się lepiej i wygodniej.

Stan badań

Niezwykle ważnym czynnikiem determinującym kształt

i wykorzystanie przestrzeni publicznych w brazylijskich

miastach jest czynnik społeczny. W Brazylii ob ser wuje się

coraz silniejsze rozwarstwienie społeczne, które ma ogrom-

ny wpływ na interakcje mieszkańców, ich poczucie bezpie-

czeństwa oraz projektowanie osiedli mie szkaniowych –

zam kniętych, otoczonych murami i sa mo wystarczalnych.

W pracy Carvalho i Varkki George’a zatytułowanej

Re si dential Satisfaction in Condominios Exclusivos

(Gate-Guarded Neighborhoods) in Brazil można przeczy-

tać: Duże i małe dzielnice we współczesnych miastach

bra zylijskich stają się terenami zamkniętymi, otoczonymi

ścianami lub ogrodzeniami, zabezpieczonymi wejściami

z kontrolą dostępu. Te dzielnice w Brazylii znane są pod

nazwą condomínios exclusivos […] mają one dramatycz-

ny wpływ na kształt form miejskich poprzez wzmocnienie

zróżnicowania przestrzennego. Mniej namacalny, aczkol-

wiek równie ważny, jest efekt condominios exclusivos

w brazylijskim życiu publicznym – te prywatne dzielnice

zwracają się ku wnętrzu i izolują od reszty miasta i życia

publicznego [1, s. 735]. Przywołane opracowanie zostało

oparte na szczegółowej analizie opisowej, porównawczej

i wieloczynnikowej danych dostarczonych za pomocą

serii ankiet. Badaniu zostali poddani mieszkańcy jednego

z największych ekskluzywnych osiedli zamkniętych

w São Paulo, znanego pod nazwą Alphaville. Ważnym

wnios kiem, z perspektywy tematu omawianego w niniej-

szym artykule, jest fakt dobrowolnego poddawania się

se lek cji społeczeństwa brazylijskiego. Na pytanie o przy-

czynę przeprowadzenia się do zamkniętego osiedla, z lis

ty 22 czynników ankietowani w pierwszej kolejności wy 

brali: 1. Bezpieczeństwo, przemoc w miastach; 2. Ja kość

życia; 3. System bezpieczeństwa; 4. Zakaz wstępu ob 

cym; 5. Bezpieczeństwo dzieci. Dopiero później pojawia

ły się takie odpowiedzi jak: 6. Jakość mieszkania; 7. Czy

stość; 8. Stan utrzymania; 9. Poziom zanieczyszczeń

i inne. Zagadnienie bezpieczeństwa oraz homogenizacji

spo łeczeństwa powtarza się także w innych pracach o po 

dobnej tematyce. Według Caldeiry: [...] nowy model se 

gregacji grup społecznych w niezwykle wyraźny sposób

zmienia jakość przestrzeni publicznej. Warowne prywatne

enklawy, zamknięte i monitorowane, służą mieszkaniu, wy 

Ankieta powstała w roku 2014.

The origin of the discussion of the topic in question

was the issue of migration of rural population to urban

centers and the impact of this phenomenon on the city

formation. The best way to describe the existing spatial

changes is to compare the effective planning with the na 

tural city growth. This contrast is specially visible in

the spatial aspect and it has a substantial influence on the

residents’ quality of life. Before starting her research the

author put forward a hypothesis that life in a planned city

is better and more comfortable.

State of research

An extremely important factor determining the shape

and use of the public spaces in Brazilian cities is the so cial

factor. In Brazil we can observe the process of grow ing

social stratification which has a profound influence on the

residents’ interactions, their sense of safety and designing

housing estates – closed, surrounded by walls and self

sufficient.

Carvalho and Varkki George write in their work Re -

sidential Satisfaction in Condominios Exclusivos (Gate-

Guarded Neighborhoods) in Brazil: Large and small dis-

tricts in the contemporary Brazilian cities are becoming

closed areas, surrounded by walls or fences, secured by

entrances with access control. These districts in Brazil

are known as condomínios exclusivos […] and they have

a dramatic impact on the shape of urban forms by

enhancing the spatial diversity. Less tangible, but equally

important, is the effect of condomínios exclusives in

Brazilian public life – these private districts are turning

inwards and become isolated from the rest of the city and

public life [1, p. 735]. This study was based on a detailed

descriptive, comparative and multifactor data analysis

which was obtained from a series of surveys. The subjects

of this research were the residents of one of the most

exclusive gated communities in São Paulo, known as

Alphaville. An important conclusion from the perspective

of the topic discussed in this article is the fact that the

Brazilian society submits to this selection voluntarily.

A question about reasons why they moved to a gated com-

munity was answered by the subjects by choosing from

a list of 22 factors in the order as follows: 1. Security,

violence in cities; 2. Quality of life; 3. Security system;

4. No strangers allowed; 5. Security of children; 6. Qua

lity of a flat; 7. Cleanliness; 8. State of maintenance;

9. Le vel of pollution and others. The issue of security and

homogenization of society is also discussed in other simi-

lar papers. According to Caldeira: [...] a new model of

segregation of social groups changes the quality of the

public space in an extremely clear way. Fortified private

enclaves, closed and monitored, serve as places for living,

relaxing, working and for consumption. They can be

shopping centres, commercial and business complexes or

residential estates. They attract those who are afraid of

the social heterogeneity of the old parts of the city and

prefer to leave them to the social underworld, the poor

and the homeless. Being closed spaces with strictly con-

trolled access, although they are commonly used as semi

public spaces, they do change the nature of a public

Rio de Janeiro i Brasília – percepcja przestrzeni publicznych /Rio de Janeiro and Brasília – perception of public spaces 95

poczynkowi, pracy czy konsumpcji. Mogą to być galerie

handlowe, kompleksy komercyjne, biznesowe lub osiedla

mieszkaniowe. One przyciągają tych, którzy boją się nie 

jednorodności społecznej starych części miasta i wolą po 

zo stawić je marginesowi społecznemu, biednym i bez 

domnym.

Będąc przestrzeniami zamkniętymi, do których

do stęp jest kontrolowany, chociaż są używane wspólnie

i ma ją charakter półpubliczny, dogłębnie zmieniają cha

rak ter przestrzeni publicznej. Tak naprawdę tworzą prze-

strzeń, która wprost zaprzecza ideom różnorodności, do 

stępności i równości, które tworzyły tak nowoczesną

prze strzeń publiczną, jak i współczesną demokrację. No we

śro dowisko miejskie wzmacnia i waloryzuje nie rów ność

i podziały, jest dlatego przestrzenią publicz ną nie de 

mokratyczną i nienowoczesną [2, s. 11, 12]. Dias z ko lei

pi sze o wy zwa niach, jakie stoją przed przestrzenią pub

liczną w miastach XXI w. [3]. Podkreśla koniecz ność pod

jęcia rozmowy na temat tych uprzywilejowanych miejsc

we współczesnych brazylijskich miastach, charak te ry zu

ją cych się szybkim tempem zmian i chaotycznością.

Na podstawie kwerendy w dostępnej literaturze przed-

miotu autorce nie udało się odnaleźć badań sondażowych

porównujących przestrzenie publiczne w mieście plano-

wanym oraz rozwijającym się w sposób niekontrolowany.

Zbliżoną tematykę porusza natomiast praca Figueiredo

Silvy, wykonana na Universidade Federal de Alfenas:

Aná lise dos Espaços Públicos do Município de Varginha

– MG (Analiza przestrzeni publicznych miasta Varginha

– Minas Gerais) [4]. Mimo iż w przywoływanej pracy

jest mowa o brazylijskim mieście o znacznie mniejszej

liczbie ludności, wyniki sondażu są zbieżne z przedsta-

wionymi w niniejszym artykule. Warto zwrócić uwagę na

to, że ankietowani mieli podzielone zdanie (51% odpo-

wiedzi negatywnych i 49% pozytywnych) na temat do 

stępności przestrzeni publicznych dla całego społeczeń-

stwa oraz że 70% respondentów uważa miejsca publiczne

za mało bezpieczne.

Rio de Janeiro –

miasto rozwijające się w sposób niekontrolowany

Rio de Janeiro, według danych pochodzących z In 

stituto Brasileiro de Geografia e Estatística (Bra zy lij skie

go Instytutu Geografii i Statystyki; IBGE), zajmuje

powierzchnię 1200,278 km

i liczy ponad 6,3 mln miesz-

kańców [5]. Jest ono określane mianem cidade maravil-

hosa („cu downe miasto”), a w 2012 r. znalazło się na

Liście Świa towego Dziedzictwa UNESCO. Pomimo nie-

zwykle ma lowniczego położenia i prężnie rozwijającej

się turystyki megalopolis boryka się z wieloma problema-

mi o podłożu socjalnym, ekonomicznym czy urbanistycz-

nym. Jest to wynik bardzo szybkiego wzrostu demogra-

ficznego, który nastąpił w krótkim okresie. W ciągu stu

lat (1900–2000) liczba ludności zwiększyła się z 811 443

do prawie 6 mln mieszkańców (il. 1). Niekontrolowana

urbanizacja doprowadziła do powstania olbrzymiej liczby

faveli – nieformalnych osiedli bez dostępu do bieżącej

wody, kanalizacji i innych podstawowych mediów.

W obliczu pilnej potrzeby mieszkaniowej rozpoczęto

bu dowę tanich mieszkań socjalnych zwanych cortiço.

space. In reality they create a space which directly con-

tradicts the ideas of diversity, accessibility and equality

that formed a modern public space and the modern

democracy as well. A new urban environment strengthens

and valorises inequality and divisions, hence this is why

it is an undemocratic and oldfashioned public space [2,

pp. 11, 12]. Dias, in turn, writes about challenges facing

a public space in cites of the 21

century [3]. He stresses

the need to start a discussion about these privileged places

in the contemporary Brazilian cities characterised by the

rapid pace of change and chaos.

Based on a query in the available literature the author

did not manage to find an example of survey research

comparing public spaces in a planned city with those

developing in an uncontrolled way. A similar subject is

discussed in a paper written by Figueiredo Silva, made at

Universidade Federal de Alfenas Análise dos Espaços

Públicos do Município de Varginha – MG [4]. Although

this paper deals with a Brazilian town with a much small-

er population, the survey results are in line with the infor-

mation presented in this article. It is worth noticing that

the respondents were divided (51% of negative res ponses

and 49% were positive) on the availability of pub lic

spaces for the whole population and that 70% of the

respondents believe that public places are not safe enough.

Rio de Janeiro –

a city developing in an uncontrolled way

Rio de Janeiro, according to the data of Instituto Bra

sileiro de Geografia e Estatística (IBGE), occupies an area

of 1200,278 km

and has more than 6 320 000 residents [5].

It is called cidade maravilhosa, and in 2012 it was included

in the UNESCO World Heritage Sites. Despite its extreme-

ly picturesque location and rapidly growing tourism, this

megalopolis has to face many social, economic and urban

planning problems. They result from an ex tre mely rapid

demographic growth that occurred within a short time. In

the course of one hundred years (1900–2000) the popula-

tion grew from 811 443 to almost six million residents

(Fig. 1). Uncontrolled urbanization led to an enormous

number of favelas – informal estates without access to

running water, sewage systems and other basic media.

In the face of an urgent need for housing, the construc-

tion of lowcost social housing called cortiço was started.

Steady increases in the value of land and growing social

unrest forced the state authorities to introduce a number

of housing programs. One of them is a program existing

to date called Minha casa – minha vida, which due to

a large number of migrants looking for a place to live did

not bring the expected result. According to Morado

Nasci mento and Carvalho de Queiroz Braga, the low effi-

ciency of the proposed solutions was connected with the

incorrectly carried out statistics and data on the actual

number of people who came to the city: It is not hard to

prove that the statistics had methodological errors and

the data was incomplete. Indeed, it is a huge difficulty to

measure the real number of people affected by the hous-

ing crisis within the Brazilian territory [6, p. 103].

Favelas – poor districts located on the steep slopes of the

96 Ewa AngonezeGrela

Stały wzrost wartości gruntów i zwiększenie niepoko ju

społecznego wymusiły na władzach państwowych wpro-

wadzenie kilku pro gra mów mieszkaniowych. Jednym

z nich jest istniejący do dziś program Mój dom – moje

życie (Minha casa – minha vida), który w obliczu tak du 

żej licz by migrantów poszukujących miejsca do za miesz

kania nie przyniósł oczekiwanego rezultatu. Mo rado

Nascimento oraz Carvalho de Queiroz Bra ga stwierdziły,

że ma ła skuteczność zaproponowanych rozwiązań miała

zwią zek

z nieprawidłowo prowadzonymi statystykami

i da nymi dotyczącymi rzeczywistej liczby ludności przy-

byłej do miasta: Nie jest trudno udowodnić, że statystyki

miały błę dy metodologiczne, a dane były niekompletne.

Rze czy wiście to ogromna trudność dokonać pomiaru real-

nej licz by ludności dotkniętej kryzysem mieszkaniowym

w obrębie terytorium Brazylii [6, s. 103]. Favele – dziel-

nice biedy ulokowane na stromych zboczach gór – stały

się symbolem Rio de Janeiro, jednak oddzielone od pozo-

stałych części miasta wysokimi murami pozostają prze-

strzeniami wykluczonymi z życia społecznego. Taki stan

rzeczy generuje niechęć, strach, przemoc, która dotyka

wszystkich użytkowników przestrzeni miejskich.

Brasília – miasto utopijne. Idea i realizacja

Nowa stolica Brazylii została zaprojektowana na pła-

skowyżu Wyżyny Brazylijskiej, około 1000 km w głąb

kon tynentu. Projekt miasta został wybrany w drodze kon

kursu i obejmował obszar 5783 km

. Uczestnicy mieli

120 dni na przygotowanie propozycji planu urbanistycz-

nego (1956/1957), a otwarcie miasta nastąpiło zaledwie

trzy lata później. Zwycięska propozycja Lúcia Costy zo 

stała uznana przez komisję za najbardziej współczesną

i śmiałą – szanującą założenia Karty Ateńskiej, inspirowa-

ną modernistycznym myśleniem takich architektów jak

Mies Van der Rohe, Frank Lloyd Wright czy Le Corbusier

Projekt miasta zakładał wielopasmową oś północ–

południe (drogowomieszkalną), o najwyższym stopniu

na tężenia ruchu samochodowego, obsługującą centrum

mia sta. Do niej zaś, według koncepcji autora, prowadziły

drogi lokalne połączone z kwartałami mieszkaniowymi,

zwanymi superquadra. Ten charakterystyczny dla Brasílii

układ przestrzenny zamknięto w kwadracie o powierzch-

ni 57 000 m

i aż w 80% jest przestrzenią otwartą, pokry-

tą zielenią lub przeznaczoną na rekreację. Na tyłach

kwartałów mieszkalnych rozciąga się równoległa droga

mająca charakter techniczny, przy której usytuowane są

garaże, warsztaty, magazyny [8, s. 30]. Za nią Lúcio Co 

sta przewidział pas mieszkalny przeznaczony dla bu dow

nictwa indywidualnego i bliźniaczego. Identyczna konfi-

guracja, jedynie z niewielkimi różnicami, rozciąga się

Jej autor tymi słowami opisywał swoje dzieło: Brasília zawiera

w swej strukturze trzy połączone części: oś monumentalną, nazwaną tak

ze względu na grupę budynków rządowych i administracyjnych; oś dro-

gowomieszkalną prowadzącą do centrum miasta, wzdłuż której usy-

tuowane są kwartały mieszkalne; wreszcie, na ich skrzyżowaniu, platfor-

mę, gdzie znajduje się wielopoziomowe centrum socjalne, rozrywkowe,

dworzec autobusowy wraz z sektorami komercyjnymi, bankami, sekto-

rem kulturalnym, stadionem i hipodromem [za: 7, s. 39].

mountains – have become a symbol of Rio de Janeiro,

however, being separated from the other parts of the town

by high walls they remain as spaces excluded from social

life. This state of affairs generates aversion, fear and vio-

lence that affects all users of urban spaces.

Brasília – utopian town. Idea and realization

The new capital of Brazil was designed on the plateau

of the highlands of Brazil, about 1,000 km into the conti-

nent. The project of the town was chosen by competition

and it covered an area of 5783 km

. The participants had

120 days for preparing a proposed urban plan (1956/1957),

and the town was opened only three years later. The win-

ning proposal by Lúcio Costa was recognized by the com-

mission as the most modern and bold, respecting the

Athens Charter assumptions and inspired by modernist

thinking of such architects as Mies Van der Rohe, Frank

Lloyd Wright or Le Corbusier

The design of the town assumed a multilane north

south axis (roadresidential), with the highest degree of

vehicle traffic, serving the city centre. According to the

author’s concept, this axis was a destination of local roads

connected to residential quarters called superquadra.

This characteristic Brasilia’s spatial system was closed in

a square of an area of 57 000 m

which in 80% consti-

tuted an open space covered with greenery, or intended

for recreation. At the back of the residential quarters

a parallel road having a technical nature extends, along

which garages, workshops and warehouses are situated

[8, p. 30]. Behind it Lúcio Costa designed a residential

belt earmarked for individual and semidetached housing.

Its author described his work as follows: Brasília contains three

combined parts in its structure: a monumental axis whose name origi-

nates from a group of governmental and administrative buildings;

a roadresidential axis leading to the city centre along which residential

quarters are located; and finally at their intersection a platform that

houses a multilevel social and entertainment centre, a bus station and

the commercial sectors, banks, the cultural sector, the stadium and the

hippodrome [acc. 7, p. 39].

Il. 1. Liczba ludności w Rio de Janeiro i Brasílii DF

w latach 1872–2010

(rys. E. AngonezeGrela, schemat oparty na danych z IBGE, 2010)

Fig. 1. The population of Rio de Janeiro and Bras

lia DF

from 1872 to 2010

(E. AngonezeGrela, scheme based on data from the IBGE, 2010)

Rio de Janeiro i Brasília – percepcja przestrzeni publicznych /Rio de Janeiro and Brasília – perception of public spaces 97

wzdłuż obu skrzydeł miasta: północnego i południowego

[7, s. 39, 71–75].

Zdaniem niektórych urbanistów powtarzające się pod-

stawowe elementy kompozycji oraz idealna symetria obu

skrzydeł Plano Piloto

tworzą harmonię tego utopijnego

miasta. Inni zaś twierdzą, że jest zbyt jednorodna, sztucz-

na, pozbawiona tożsamości kulturowej [9].

W trakcie budowy miasta robotników ulokowano

w tymczasowych obozach, blisko wykonywanych przez

nich prac, w obrębie Plano Piloto, a także w osiedlach

peryferyjnych, które z czasem stały się zalążkami nowych

miast – satelitów

. W 1969 r., zaledwie 10 lat po uroczy-

stej inauguracji miasta odnotowano blisko 100 000 imi-

grantów, w tym 70 000 osób zamieszkujących nielegalnie

powstałe dzielnice biedy. W latach 80. XX w. sytuacja

znacząco się pogorszyła, a brak środków zapobiegaw-

czych doprowadził do niekontrolowanego rozrostu miasta

[10]. Oryginalny plan przewidywał 500 000 mieszkań-

ców, natomiast dziś Brasílię zamieszkuje około 2,5 mln

osób, co sprawia, że musi się ona zmagać z podobnymi

problemami, jakie dotykają inne megalopolis: m.in.

z nadmiernym ruchem kołowym, przeludnieniem, nie-

równościami społecznymi [11, s. 80]. Szczególnie uciąż-

liwym problemem dotyczącym mieszkańców nowej stoli-

cy są znaczne odległości pomiędzy miejscem zamieszkania

a lokalizacją życia społecznego miasta, spowodowane

przez podział na sektory funkcjonalne – koncentracja

wszystkich najważniejszych funkcji publicznych (admi-

nistracyjnych, biurowych, komercyjnych, kulturalnych,

hotelarskich, służby zdrowia etc.) w obrębie Plano Piloto

sprawia, że staje się ono niszą dla elit otoczoną miastami

satelitarnymi.

Zdaniem Bragi problem Brasílii nie tkwi w złym pro-

jekcie Lúcia Costy, ale w niekonsekwencji władz pań-

stwowych i braku kontynuacji pierwotnego planu urbani-

stycznego. Przyczyną powstania niekontrolowanych

urbanistycznie przedmieść i miast satelitów jest zła poli-

tyka gospodarcza i ekonomiczna państwa, która nie za 

pewniła napływającym do miasta imigrantom odpowied-

nich warunków do zamieszkania [12].

Analizując układ przestrzenny stolicy Brazylii w kon-

tekście przedstawionej hipotezy, nasuwa się pytanie, czy

przestrzenie publiczne w mieście planowanym różnią się

od tych, które występują w mieście rozwijającym się

w sposób niekontrolowany. Czy idee kreatorów Plano

Pi loto spełniają się w XXI w.? Znamienne będzie przyto-

czenie tutaj fragmentu opublikowanej na stronie Petição

Pública, skierowanej do Administração Re gional de Bra

sília (Administracji Regionalnej Brasílii) petycji, pod

któ rą podpisało się ponad 5 tysięcy osób.

Uwaga, Brasília, przestrzeń publiczna jest publiczna!

Miasto, w którym przestrzeń publiczna staje się coraz

bardziej ograniczona, jest miastem niedemokratycznym,

Nazwa Plano Piloto początkowo oznaczała projekt planu urbani-

stycznego dla Brasílii, później przyjęła się jako nazwa określająca cały

obszar zabudowany w wyniku tego planu.

Robotnicy po ukończeniu pracy nie zdemontowali swoich obo 

zów i prowizorycznych osiedli. W ten sposób powstały pewne mo 

dyfikacje Plano Piloto, a także spontanicznie rozsiane miasta satelity.

An almost identical configuration with only insignificant

differences is located along both wings of the town, the

northern and the southern one [7, pp. 39, 71–75].

According to some urban planners the repeated basic

elements of the composition and the perfect symmetry of

the two wings of Plano Piloto

create the harmony of this

utopian town. There are others, however, who claim that

it is too homogeneous, artificial and devoid of cultural

identity [9].

During the construction of the city workers were placed

in temporary camps which were situated close to their

places of work within the Plano Piloto as well as in pe 

ripheral settlements which later became the germs of new

cities – satellites

. In 1969 just 10 years after the ceremo-

nial inauguration of the city, nearly 100 000 immigrants

were reported, including 70 thousand people living ille-

gally in newly built districts of poverty. In the 1980s the

situation significantly deteriorated and lack of preventive

measures led to an uncontrolled growth of the city [10].

The original plan provided for 500 000 inhabitants,

whereas today the population of Brasília is around 2.5

million of people, which makes it face similar problems

that occur in other supercities, such as excessive vehicu-

lar traffic, overcrowding, social inequalities [11, p. 80].

A particularly troublesome problem for the residents of

the new capital city is the fact of considerable distances

between the place of residence and the location of the

social life of the city, which are caused by a division into

functional sectors – concentration of all the most impor-

tant public functions (administrative, office, commercial,

cultural, hotel, health care etc.) within the Plano Piloto

makes it become a niche for elites, which is surrounded

by satellite cities.

According to Braga, the problem of Brasília does not lie

in the bad project of Lúcio Costa, but in the inconsistency

of the state authorities and lack of continuation of

the

original urban plan. The development of uncontrolled urban

suburbs and citiessatellites results from a wrong econo

mic policy of the state, which did not ensure pro per liv

ing con ditions for the incoming immigrants to the city [12].

Analyzing the spatial system of the capital city of Bra

zil in the context of the presented hypothesis, the question

arouses whether public spaces in a planned city differ

from those that occur in a city which develops in an

uncontrolled way. Do the ideas of the Plano Piloto de 

signers meet the requirements of the 21

century? It will

be significant to quote here a fragment of a petition which

was published on the Petição Pública website, addressed

to the Administração Regional de Brasilia, which was

signed by more than 5,000 people.

Attention, Brasilia, public space is public!

The city where the public space is becoming more and

more limited, is an undemocratic city, lacking interaction,

The name Plano Piloto originally meant an urban plan design for

Brasília, later it was adopted as the name determining the entire builtup

area as a result of this plan.

The workers after they finished working did not dismantled their

camps and makeshift estates. In this way some modifications of Plano

Piloto came into being as well as spontaneously spread satellite towns.

98 Ewa AngonezeGrela

pozbawionym interakcji, martwym społecznie. Jest mia-

stem, które rezygnuje z tego, co jest najbardziej atawi-

styczne w mieście: polifonii, mieszaniny, różnorodności,

konfliktów, jednym słowem, miasta ze wszystkimi swoimi

sprzecznościami.

Wierzymy, że możemy złagodzić rosnącą „mixofobię”

obecną we współczesnych miastach […]

Dlatego manifestujemy:

– przeciwko ogrodzeniu Promenady w Skrzydle Pół 

noc nym (Plano Piloto);

– przeciwko zakazowi organizowania wydarzeń na

Pro menadzie w Skrzydle Północnym i w Północnym Sek 

torze Klubowym;

– wnioskujemy o darmowe wydarzenia organizowa-

ne w przestrzeni publicznej, wolne od przymusu, zgodnie

z prawem Lei Distrital 4821/2012 [13].

Dziś Brasília jest krytykowana za niezrealizowane idee

związane z potrzebami człowieka i przyrody. Jednak ze

względu na swój unikatowy układ urbanistyczny została

wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

I choć mi nęło już 50 lat od powstania nowej stolicy

Brazylii, zda nia na temat tego urbanistycznego dzieła są

nadal po dzielone.

Ocena przestrzeni miejskich

orazfunkcjonowaniamiasta

napodstawiewynikówbadań

W celu weryfikacji postawionej na początku rozważań

hipotezy przeprowadzono badanie socjologiczne, za

pomocą ankiety internetowej, na grupie mieszkańców Rio

de Janeiro i Brasílii. Sposób zbierania informacji na odle-

głość sprawił, że dostępność do liczby ankietowanych

była ograniczona. Głównym kryterium selekcji respon-

dentów stało się ich miejsce zamieszkania

– jedno z dwóch

miast poddanych badaniu. Dzięki temu udało się uzyskać

odpowiedzi 100 osób. Jest to niewielka liczba w stosunku

do liczby mieszkańców obu miast, jednocześ nie, w oce-

nie autorki, wystarczająca, aby dokonać wstępnych analiz

i zauważyć pewne tendencje, znajdujące po

twierdzenie

w literaturze przedmiotu. Ze względu na olb rzymią różno-

rodność populacji żyjącej w każdym z ba

danych miast

zawężono grupę respondentów do osób na le żących do

średniej klasy społecznej.

Ankieta składa się z następujących części:

1. Metryczka.

2. Przestrzenie publiczne w mieście, dostępność oraz

subiektywna ocena użytkowników.

3. Transport publiczny i indywidualny.

4. Bezpieczeństwo.

5. Zmiany urbanistyczne związane z organizacją mis

trzostw Świata w Piłce Nożnej Copa do Mundo 2014.

Autorka nie zdecydowała się na dokładniejsze wyselekcjono wa

nie respondentów pod względem części miasta, w której mieszkał

ankietowany. W szczególności kryterium to byłoby ważne dla Plano

Piloto w Brasílii. Zaostrzenie kryteriów doboru respondentów znacznie

ograniczyłoby liczbę ankiet objętych analizą.

socially dead. It is a city which gives up what is

most atavistic in the city: polyphony, mixture of di 

versities, conflicts, in short, a city with all its contradic-

tions.

We believe that we can alleviate the growing “mixo-

phobia” which is present in modern cities [...].

Therefore, we are manifesting:

– against fencing the Promenade in the Northern Wing

(Plano Piloto);

– against the ban on organizing events on the Pro

menade in the Northern Wing and in the Northern Sector

of the Club;

– we put forward a motion to have free events which

are organised in the public space, free from coercion, in

accordance with the law Lei Distrital 4821/2012 [13].

Today, Brasília is criticized for unrealized ideas in rela-

tion to the needs of man and nature. However, due to its

unique urban layout it was entered on the UNESCO

World Heritage Site. And although it has been 50 years

since the new capital city of Brazil was built, opinions on

this urban work are still different.

Evaluationofurbanspaces

andfunctioningofthecityonthebasisof

the research results

In order to verify the hypothesis, which was put for-

ward at the beginning of the study, sociological research

was conducted by means of using an online survey on

a group of residents of Rio de Janeiro and Brasília. The

way of collecting information from a distance resulted in

the fact that availability of the number of respondents

was limited. The main criterion for the selection of respon

dents was their place of residence

– in one of the two

cities which were subjects of our research. As a result, it

was possible to obtain answers from 100 respondents. It is

a small num ber in relation to the number of inhabitants of

the two cities, but at the same time, in the author’s opin-

ion, it is sufficient to make preliminary analyses and to

note some trends which are proved in source literature.

Due to the extraordinary diversity of the population living

in each of the studied cities, the group of respondents was

limited to the people belonging to the middle class of the

society.

The survey consists of the following parts:

1. Respondents’ particulars.

2. Public spaces in the city, availability and a subjec-

tive evaluation of users.

3. Public and individual transport.

4. Safety.

5. Urban changes connected with the organization of

the FIFA World Cup Copa do Mundo 2014.

The author did not decide on the selection of the respondents in

terms of the part of the city in which the respondent lived. In particular,

this criterion would be important for the Plano Piloto in Brasília.

Stricter criteria for the selection of respondents would considerably limit

the number of surveys included in the analysis.

Rio de Janeiro i Brasília – percepcja przestrzeni publicznych /Rio de Janeiro and Brasília – perception of public spaces 99

Data describing the research group

– respondents’ particulars

In both cities the predominant group of respondents is

within the age range from 27 to 60. Determining the part

of the city in which the subjects live is a very important

piece of information. In Rio de Janeiro the majority indi-

cated the answer “residential district” (47.06%) or “close

to the city centre” (23.53%), whereas in Brasília people

living in satellite cities (44.44%) as well as in residential

districts were predominant (27.78%). The next question

contained illustrations depicting the type of building

development inhabited by people who took part in the

survey. Due to the differences in the typology of European

and South American residential buildings, the following

categories were distinguished

a) singlefamily house;

b) single or multifamily house which was built within

the framework of the social welfare program;

c) house in favela;

d) house in a gated community;

e) apartment in a multifamily development up to six

floors;

f) apartment in a multifamily development with more

than six floors;

g) flat in an apartment block.

The results are as follows: in both cities the majority of

the respondents live in multifamily developments, in

Brasília building developments up to six floors (47.22%)

are predominant, whereas in Rio de Janeiro the results are

divided into two subgroups: 30.39% of the respondents

indicated that they live in a multifamily development up

to six floors and 28.43% – more than six floors. This divi-

sion is probably connected with the part of the city which

the respondents come from and to a large extent – with

their material status.

Public spaces in the city, their availability

and the subjective evaluation of users

In order to verify the availability of public spaces in

both cities, the respondents were asked about the presence

of particular places within their district. The following

places were mentioned: street, square, promenade, park,

sports field, playground, beach, underground station, bus

station, stadium, recreation areas, shopping mall. Apart

from the street, which appears in 100% of res ponses,

the leading place in the case of Rio de Janeiro is the square

(up to 87.93%) and sports field (82.76%), similarly in

Bra sília, sports field and playground appear in the respon

ses most frequently (respectively, 88.89% and 80.56%).

The bus station appears most rarely or very rarely (Rio

de Ja nei ro: 20.69%, Brasília: 19.44%). In Bra sília only

11% of the respondents have a stadium in their district.

The same list of places, but the one that referred to the

whole city, was presented to the respondents in which they

The categories were determined on the basis of the classification

of housing units according to IBGE.

Dane opisujące grupę badawczą – metryczka

W obu miastach przeważająca grupa respondentów

mieś ci się w przedziale wiekowym od 27 do 60 lat. Szcze

gólnie ważną informacją jest określenie części miasta,

w której mieszkają osoby badane. W Rio de Janeiro więk-

szość zaznaczyła odpowiedź „dzielnica mieszkaniowa”

(47,06%) lub „blisko centrum miasta” (23,53%), natomiast

w Brasílii przeważyły osoby mieszkające w miastach sate-

litach (44,44%) i także w dzielnicach mieszkaniowych

(27,78%). Kolejne pytanie zawierało ilustracje obrazujące

typ zabudowy zamieszkiwanej przez osoby biorące udział

w ankiecie. Ze względu na występujące różnice w ty 

pologii europejskich i południowoamerykańskich bu dyn

ków mieszkalnych wyróżniono następujące kategorie

a) dom jednorodzinny;

b) dom jedno lub wielorodzinny wybudowany w ra 

mach programu pomocy socjalnej;

c) dom w faveli;

d) dom we wspólnocie mieszkaniowej zamkniętej;

e) mieszkanie w zabudowie wielorodzinnej do sześciu

kondygnacji;

f) mieszkanie w zabudowie wielorodzinnej powyżej

sześ ciu kondygnacji;

g) mieszkanie w apartamentowcu.

Wyniki przestawiają się następująco: w obu miastach

większość respondentów mieszka w zabudowie wieloro-

dzinnej, w Brasílii przeważa zabudowa o wysokości do

sześciu kondygnacji (47,22%), natomiast w Rio de Ja neiro

wyniki dzielą się na dwie podgrupy: 30,39% an 

kietowanych zaznaczyło, że mieszka w zabudowie wielo-

rodzinnej do sześciu kondygnacji, a 28,43% – powyżej

sześciu kondygnacji. Podział ten jest prawdopodobnie

związany z częścią miasta, z której pochodzą res pon den 

ci, oraz w znacznej mierze – z ich statusem ma terialnym.

Przestrzenie publiczne w mieście,

ich dostępność oraz subiektywna ocena użytkowników

W celu zweryfikowania dostępności przestrzeni pub

licznych w obu miastach zadano ankietowanym pytanie

o obecność poszczególnych miejsc w obrębie ich dzielni-

cy. Wśród wymienionych miejsc znalazły się: ulica, plac,

deptak, park, boisko sportowe, plac zabaw, plaża, stacja

metra, dworzec autobusowy, stadion, tereny rekreacyjne,

galeria handlowa. Poza ulicą, która występuje w 100%

odpowiedzi, czołowe miejsce w przypadku Rio de Janeiro

zajmuje plac (aż 87,93%) i boisko sportowe (82,76%),

podobnie w Brasílii boisko sportowe i plac zabaw poja-

wiają się w odpowiedziach najczęściej (odpowiednio

88,89% i 80,56%). Najrzadziej lub bardzo rzadko wystę-

puje dworzec autobusowy (Rio de Janeiro: 20,69%, Bra

sília: 19,44%). W Brasílii stadion ma w swojej dzielnicy

tylko 11% ankietowanych.

Tę samą listę, ale dotyczącą całego miasta, przedsta-

wiono ankietowanym, zadając pytanie o miejsce, w któ-

Kategorie określono na podstawie klasyfikacji jednostek miesz-

kalnych według IBGE.

100 Ewa AngonezeGrela

rym przebywają najchętniej (il. 2). Odpowiedzi wskazują

na to, że mieszkańcy obu miast najchętniej wybierają

centrum handlowe bądź park. W Rio de Janeiro atrakcyj-

nym miejscem jest również plaża. Niepokojącym spo-

strzeżeniem jest to, że znacząca część respondentów

zaznaczyła odpowiedź „żadne” (Rio de Janeiro 10,78%;

Brasília aż 16,67%), a miejsca, które są najbardziej

dostępne w najbliższym otoczeniu od miejsca zamieszka-

nia, czyli plac zabaw i boisko sportowe, cieszą się bardzo

niskim zainteresowaniem mieszkańców. Kolejne pytanie

dotyczyło miejsc odwiedzanych niechętnie i wbrew swo-

jej woli. W obu miastach ponownie pojawia się odpo-

wiedź „centrum handlowe”, co może wskazywać na zde-

cydowanie skrajne opinie Brazylijczyków na temat

przestrzeni komercyjnych. W przypadku Rio de Janeiro

pozostałe odpowiedzi rozkładają się równomiernie

pomiędzy dworcem autobusowym, stacją metra i ulicą

(każdy około 20%). W Brasílii wyniki prezentują się

podobnie, chociaż na uwagę zasługuje fakt, że aż 36%

respondentów niechętnie przebywa na ulicy.

Transport publiczny i indywidualny

Głównym problemem współczesnych megalopolis jest

transport. W ankiecie zapytano Brazylijczyków o to,

jakim środkiem transportu najczęściej poruszają się po

mieście. Wśród ankietowanych w obu ośrodkach poło 

wa wybrała odpowiedź „samochodem” (nieco więcej, bo

61,11% w Brasílii). W Rio de Janeiro na drugim miejscu

znalazł się autobus (22,41%), następnie metro (15,52%).

W Brasílii autobusem porusza się 16,67% ankietowa-

nych, a pieszo 8,33%. Zapytani o szybkość poruszania się

po mieście środkami transportu pub licznego oraz trans-

portem indywidualnym w obu ośrodkach respondenci

oceniają ją na niecałe 2 punkty na 5. Brasília uzyskała

lepsze wyniki jedynie przy transporcie samochodowym

(niecałe 3 punkty na 5). Warto zwró cić uwagę na to, że

nowa stolica została zaprojektowana ze szczególnym

uwzględnieniem ruchu samocho dowego.

Ankietowanych zapytano także o odległości, jakie mu 

szą pokonać z miejsca stałego zamieszkania do punktów:

were asked about the place where they spend time most

willingly (Fig. 2). The answers indicate that the residents

of the two cities most willingly choose a shopping centre

or park. In Rio de Janeiro an attractive place is also the

beach. A worrisome observation is that a significant part of

the respondents indicated the answer “none” (Rio de

Janeiro 10.78%; Brasília even 16.67%), whereas the places

that are most accessible in the immediate vicinity from the

place of residence, namely a playground and sports field,

are of very low interest among inhabitants. The next ques-

tion referred to the places which are visited reluctantly and

against one’s will. In both cities the answer “shopping

centre” reappears, which may indicate definitely extreme

opinions of Brazilians on commercial spaces. In the case

of Rio de Janeiro other answers are evenly distributed

between the bus station, underground station and street

(each circa 20%). In Brasília results are similar although

it is worth noticing that as many as 36% of the respond-

ents are reluctant to spend their time in the street.

Public and individual transport

The main problem of a modern megalopolis is trans-

port. In the survey Brazilians were asked about the means

of transport they usually use to move around the city.

Among the respondents in both urban centres, half of

them chose the answer “car” (a little more, i.e. 61.11% in

Brasília). In Rio de Janeiro “bus” was the second means

(22.41%) followed by the underground (15.52%). In Bra

sília 16.67% of the subjects travel by bus, whereas 8.33%

on foot. When asked about the speed of getting around the

city by the public and individual transport in both cities,

the respondents estimate it a bit lower than 2 points out

of 5. Brasília achieved better results only with regard to

the car transport (less than 3 points out of 5). It is worth

noting that the new capital city was designed with a par-

ticular emphasis on car traffic.

The respondents were also asked about distances they

must cover from their permanent places of residence to

the following points: work or university, theatre, cinema,

club, stadium, church, restaurant, emergency, shopping

Il. 2. Ulubione miejsca w mieście: Rio de Janeiro i Brasília (oprac. E. AngonezeGrela)

Fig. 2. The favorite places in the Rio de Janeiro and Brasília cities (by E. AngonezeGrela)

Rio de Janeiro

Bras

lia

Rio de Janeiro i Brasília – percepcja przestrzeni publicznych /Rio de Janeiro and Brasília – perception of public spaces 101

mall, store, bus stop, underground station and beach. In

Rio de Janeiro, respondents have the longest distance to

work or university (responses within the range of 4–10 km

and 10–30 km are predominant), a bus stop is the closest

point. In Brasília it is similar, i.e. the respondents have

a long distance to cover to get to work or university, thea-

tre and stadium – a bus stop is the closest point to their

place of residence. For comparison – the time the resi-

dents of Rio de Janeiro have to devote to get to work or

school, is on average within the range of 20 minutes up to

one hour, whereas in the capital city it takes them less

than 20 minutes on average.

The number of cycle tracks in Rio de Janeiro does not

satisfy half of the respondents and 31% of them answered

that they did not occur in the immediate area. Very similar

results were obtained in Brasília.

Security

The issues of security in Brazil are of special impor-

tance. In a general belief this country is considered to be

dangerous. This state of affairs results from inadequate

spatial planning to a large extent and is deepened by

social stratification, which is very noticeable in the city

space. In the discussed research the Brazilians were asked

whether they felt safe in certain places in the city. The

question was divided into two parts as follows: they were

asked about daytime and evening hours. The answers

were arranged according to the following scale: 1 – very

dan gerous, 2 – dangerous, 3 – neutral, 4 – safe, 5 – very

safe. Cariocas, i.e. the inhabitants of Rio de Janeiro, pre

do minantly marked the answers “dangerous” and “neu-

tral” – in the daytime, whereas in the night the most fre-

quent answer was “dangerous” and “very dangerous”.

In their opinion, the most dangerous places in the city

in the daytime are a park and a bus stop, whereas in

the night it is a square, a park and a beach. In Brasilia the

answers are as follows: in the capital the most danger-

ous place – both in the daytime day and at night – is a bus

stop. In the evening it is very dangerous at the subway

station, in the park, on the street or in the square. The

statement “safe” appears in both cities only in the shop-

ping centre.

Urban changes connected with the organization of

the FIFA World Cup Copa do Mundo 2014

In connection with the FIFA World Cup which was

held in 2014 in Brazil the residents of both cities were

asked to give an opinion about the events which accom-

panied the organization of the World Cup. The first ques-

tion in this part of the survey referred to the associations

of Brazilians with the world cup. They could choose from

the following answers:

a) festival of football;

b) new stadiums;

c) improvement of national road infrastructure;

d) income from tourism;

e) traffic jams in the city;

f) investing money irrespective of real needs of citizens;

pracy lub uniwersytetu, teatru, kina, klubu, stadionu, koś

cioła, restauracji, pogotowia, galerii handlowej, sklepu,

przystanku autobusowego, stacji metra i plaży. W Rio de

Janeiro ankietowani mają najdalej do pracy lub uniwersy-

tetu (przeważają odpowiedzi mieszczące się w przedziale

4–10 km lub 10–30 km), najbliżej znajduje się przystanek

autobusowy. W Brasílii podobnie: respondenci mają dale-

ko do pracy lub uniwersytetu, teatru i stadionu – najbliż-

szy ich miejscu zamieszkania jest także przystanek auto-

busowy. Dla porównania – czas, który muszą poświęcić

mieszkańcy Rio de Janeiro na dotarcie do pracy lub na

uczelnię, mieści się przeważnie w przedziale od 20 minut

do godziny, a w stolicy kraju zajmuje im to przeważnie

poniżej 20 minut.

Liczba dróg rowerowych w Rio de Janeiro nie satys-

fakcjonuje połowy respondentów, a 31% odpowiedziało,

że w ogóle nie występują w najbliższej okolicy. Bardzo

podobne wyniki uzyskano w Brasílii.

Bezpieczeństwo

Zagadnienia bezpieczeństwa w Brazylii są szczególnie

ważne. W ogólnym przekonaniu kraj ten jest uważany za

niebezpieczny. Taki stan rzeczy jest w dużej mierze spo-

wodowany nieodpowiednią gospodarką przestrzenną,

pogłębiony przez rozwarstwienie społeczne, które jest

bardzo zauważalne w przestrzeni miasta. W opisywanym

badaniu zapytano Brazylijczyków o to, czy czują się bez-

piecznie w niektórych miejscach w mieście. Pytanie po 

dzielono na dwie części: zapytano o godziny dzienne oraz

wieczorne. Odpowiedzi ułożono według następującej

skali: 1 – bardzo niebezpiecznie, 2 – niebezpiecznie, 3 –

neutral nie, 4 – bezpiecznie, 5 – bardzo bezpiecznie.

Cariocas, czyli mieszkańcy Rio de Janeiro, przeważnie

zaznaczali odpowiedzi „niebezpiecznie” i „neutralnie” –

w godzinach dziennych, a w nocnych najczęściej poja-

wiała się odpowiedź „niebezpiecznie” i „bardzo niebez-

piecznie”. W ciągu dnia najniebezpieczniejsze miejsca

w mieście to ich zdaniem park i przystanek autobusowy,

a nocą plac, park i plaża. W Brasílii odpowiedzi kształtu-

ją się następująco: w stolicy najbardziej niebezpiecznie

jest – zarówno za dnia, jak i nocą – na przystanku autobu-

sowym. W godzinach wieczornych bardzo niebezpiecznie

jest na stacji metra, w parku, na ulicy czy na placu.

Stwier dzenie „bezpiecznie” pojawia się w obu miastach

jedynie w centrum handlowym.

Zmiany urbanistyczne związane z organizacją

Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej

Copa do Mundo 2014

W związku z odbywającymi się w 2014 r. w Brazylii

Mistrzostwami Świata w Piłce Nożnej zapytano miesz-

kańców obu miast o zdanie na temat wydarzeń towarzy-

szących organizacji Mundialu. Pierwsze pytanie w tej

części ankiety odnosiło się do skojarzeń Brazylijczyków

z mistrzostwami świata. Do wyboru były takie odpowie-

dzi jak:

a) święto futbolu;

b) nowe stadiony;

102 Ewa AngonezeGrela

distraction from important decisions taken in the state;

h) elimination of some favelas and districts of poverty.

60% of the respondents answered that the money was

invested wrongly and that it was a distraction from the

important decisions taken in the country. Only 3% con-

nects the organization of the World Cup with construction

of new stadiums. Nobody chose the answer which re 

ferred to spatial changes in the host cities. Residents of

Rio de Janeiro were asked the next question to which they

replied that they did not notice any changes connected

with the organization of the World Cup in their neighbor-

hood (57%), whereas 22% reported positive changes, and

15% – negative. Very similar responses appeared among

inhabitants of Brasília. Residents of Rio appreciate the idea

of restoring the historic tramcar line and extending subway

lines, but also express their anger at the absurd increase in

prices as regards recreation and housing in the city. The last

question was an open question: “Do you think that the

elimination of several favelas and districts of poverty, in

connection with the organization of the FIFA World Cup,

is useful for the city or not? Briefly justify your opinion”.

The answers can be divided into three groups

1) affirmative:

Yes, I believe that it can improve safety of the residents

of the city and provide the necessary infrastructure to

those who are rehoused on the occasion of the elimina-

tion of favelas, as long as it is not treated as something

temporary

2) supposing:

Perhaps. Only if the housing program is really ad 

dressed to those people. Something that does not exist in

Brazil

3) negative:

No, never! We cannot enter their homes and evict resi-

dents like Nazis without giving any reason and without

giving them anything in return.

On the basis of the obtained responses it can be stated

that the issue of liquidating favelas under the guise of

preparations for the World Cup is controversial and

arouses extreme reactions among the inhabitants of Bra

zilian cities.

Summary

On the basis of the presented results it was found that

the answers obtained from the inhabitants of the two cit-

ies, i.e. Rio de Janeiro – the city which was formed as

a result of uncontrolled urbanization and Brasília – a uto-

pian city – do not differ significantly. The answers indi-

cate a slightly higher rating of Brasilia, however, in the

context of the presented thesis some more extreme differ-

ences were expected. It is presumed that the research

results were not so clear as it was expected due to a sig-

nificant number of respondents from Brasília who live in

citiessatellites (44.44%) which were built in an uncon-

trolled way. In the further search for a more accurate

Selected answers come from the survey and were translated by

the author.

c) poprawa infrastruktury drogowej w kraju;

d) dochód z turystyki;

e) korki w mieście;

f) inwestowanie pieniędzy bez uwzględnienia real-

nych po trze b obywateli;

g) odwrócenie uwagi od ważnych decyzji podejmo-

wanych w państwie;

h) eliminacja niektórych faveli i dzielnic biedy.

Respondenci w 60% udzielili odpowiedzi, że są to źle

zainwestowane pieniądze oraz że jest to odwrócenie uwa

gi od ważnych decyzji podejmowanych w państwie. Za 

ledwie 3% łączy organizację Mundialu z budową nowych

stadionów. Nikt nie wybrał odpowiedzi wiążącej się ze

zmianami prze strzennymi w mia stach gos po da rzach.

W ko lejnym py taniu mieszkańcy Rio de Janeiro odpowie-

dzieli, że nie zauważyli żadnych zmian związanych z or 

ganizacją Mistrzostw Świata w swojej dzielnicy (57%),

natomiast 22% zauważyło pozytywne zmiany, a 15% –

negatywne. Bardzo podobne odpowiedzi pojawiły się

wśród mieszkańców Brasílii. Mieszkańcy Rio doceniają

pomysł odrestaurowania zabytkowej linii tramwajowej

i wydłużenia linii metra, ale także wyrażają swoje oburze-

nie w związku z absurdalnym wzrostem cen dotyczących

wypoczynku i mieszkalnictwa w mieście. Ostatnie pyta-

nie było pytaniem otwartym: „Czy Twoim zdaniem elimi-

nacja kilku faveli i dzielnic biedy, w związku z organiza-

cją Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej, jest pożyteczna

dla miasta, czy nie? Krótko uzasadnij swoje zdanie”.

Odpowiedzi można podzielić na trzy grupy

1) twierdzące:

Tak, wierzę, że to może poprawić bezpieczeństwo wśród

mieszkańców miasta oraz zapewnić niezbędną in fra 

strukturę osobom, które są przesiedlane przy okazji elimi-

nacji faveli, jeśli nie będzie to traktowane jako coś tymcza-

sowego

2) przypuszczające:

Być może. Tylko jeśli rzeczywiście program mieszka-

niowy będzie skierowany do tych osób. Rzecz, która nie

istnieje w Brazylii

3) negujące:

Nie, nigdy! Nie możemy tak jak naziści wchodzić do

domów i eksmitować mieszkańców bez podania przyczyny

i nie dając im niczego innego w zamian.

Na podstawie uzyskanych odpowiedzi można stwier-

dzić, że temat likwidacji faveli pod pretekstem przygoto-

wań do Mundialu jest kontrowersyjny i wzbudza skrajne

reakcje wśród mieszkańców brazylijskich miast.

Podsumowanie

Na podstawie zaprezentowanych wyników stwierdzo-

no, iż odpowiedzi pozyskane od mieszkańców dwóch

miast: Rio de Janeiro – miasta powstałego wskutek nie-

kontrolowanej urbanizacji i Brasílii – miasta utopijnego

– nie różnią się znacząco. Odpowiedzi wskazują na nie-

znacznie wyższą ocenę Brasílii, ale w kontekście posta-

Wybrane odpowiedzi pochodzą z ankiety i zostały przetłumaczo-

ne przez autorkę.

Rio de Janeiro i Brasília – percepcja przestrzeni publicznych /Rio de Janeiro and Brasília – perception of public spaces 103

wionej tezy spodziewano się bardziej radykalnych różnic.

Przypuszcza się, że wyniki badania nie są tak wyraziste,

jak można się było spodziewać, za przyczyną znacznej

liczby respondentów z Brasílii, którzy mieszkają w mia-

stach satelitach (44,44%), powstałych w sposób niekon-

trolowany. W dalszych poszukiwaniach w celu dokład-

niejszego porównania należałoby zawęzić grupę badawczą

do mieszkańców ścisłego centrum Rio i Plano Piloto

w stolicy kraju.

Kolejnym spostrzeżeniem z przeprowadzonej ankiety

jest to, że mieszkańcy obu miast w obrębie centrum mają

łatwy dostęp do przestrzeni publicznych, jednak nie czują

się w nich bezpiecznie i nie przebywają w nich chętnie.

Miejscem, które współcześnie przejmuje zadanie przyja-

znej przestrzeni publicznej staje się galeria handlowa.

W obu badanych miastach transport publiczny jest źle

oceniany pod względem estetycznym, bezpieczeństwa

i skuteczności. Drogi rowerowe również nie satysfakcjo-

nują ich użytkowników.

Zmiany urbanistyczne dokonane przy okazji organiza-

cji Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 2014 są tematem

kontrowersyjnym, zdania wśród Brazylijczyków na temat

likwidacji niektórych faveli są podzielone, a budowa

nowych stadionów czy poprawa infrastruktury drogowej

praktycznie niezauważalna w kontekście problemów spo-

łecznych.

Przestrzeń publiczna, transport i bezpieczeństwo

w mieście mają związek z kompozycją przestrzenną, jed-

nak największe znaczenie ma stosunek władz państwo-

wych do zagadnienia gospodarki przestrzennej oraz kon-

sekwencji w planowaniu urbanistycznym. Głównym

problemem obu miast jest niekontrolowane powstawanie

osiedli mieszkaniowych bez przygotowania niezbędnej

infrastruktury technicznej i planu urbanistycznego.

Wnioski

Przeprowadzone badania to próba odpowiedzenia na

py tanie, jak postrzegane są przestrzenie publiczne

w dwóch brazylijskich miastach o odmiennym charakte-

rze urbanistycznym. Po przeanalizowaniu danych okazało

się, że w ogólnej ocenie łatwiej odnaleźć podobieństwa,

a różnice zaznaczają się nieznacznie z korzyścią dla mia-

sta planowanego. Głównym czynnikiem, który utrudniał

interpretację danych, był zbyt szeroki dobór grupy sonda-

żowej. W przyszłości, dla pogłębienia wniosków, należa-

łoby wyselekcjonować grupę osób mieszkającą w obrębie

planowanego układu urbanistycznego. Ważnym wnio-

skiem nasuwającym się po przeprowadzeniu badania jest

wniosek o zaskakująco silnym oddziaływaniu rozwar-

stwienia społecznego i braku poczucia bezpieczeństwa na

percepcję i ocenę przestrzeni publicznych w obu mia-

stach. Wyraźne przeniesienie funkcji publicznych do

wnętrz zamkniętych kompleksów mieszkaniowych, prze-

strzeni półpublicznych z kontrolą dostępu i obiektów

handlowych w perspektywie czasu doprowadza do homo-

genizacji społeczeństwa i w konsekwencji pogłębia ist-

niejące już problemy społeczne obu miast.

comparison, the research group should be restricted to the

residents of the very centre of Rio and Plano Piloto in the

capital city.

Another observation from the conducted survey is the

fact that the residents of both cities within the city centre

have easy access to public spaces, however, they do not

feel safe in them and do not spend their time there will-

ingly. A place which today takes over the function of

a friendly public space is the shopping mall. In both cities

the public transport is evaluated as bad in terms of aes-

thetics, safety and efficiency. Cycle tracks do not satisfy

their users either.

Urban changes which were introduced on the occasion

of organizing the FIFA World Cup 2014 constitute a con-

troversial subject; Brazilians’ opinions about the liquida-

tion of some favelas are different and construction of new

stadiums or improvement of the road infrastructure is

practically ineffective in the context of social problems.

The public space, transport and safety in the city are

related to the spatial arrangement, however, the most

important aspect is the attitude of the state authorities to

the problem of spatial economy and consistency in urban

planning. In both cities the main problem is connected

with the uncontrolled formation of residential estates

without preparing the necessary technical infrastructure

and urban planning.

Conclusions

The conducted research is an attempt at answering the

question concerning the way public spaces in the two

Brazilian cities with a different urban character are per-

ceived. After having analyzed the data, it turned out that

in the overall assessment it is easier to find similarities

and there are only slight differences which appear to be in

favour of the planned city. The main factor that made it

difficult to interpret the data was a too broad selection of

the survey group. In the future, in order to arrive at better

conclusions, a group of people living within a planned

urban layout should be selected. An important conclusion

which appeared after carrying out the research is the fact

that there is a surprisingly powerful impact of social

stratification and lack of security on the perception and

evaluation of public spaces in both cities. An explicit

transfer of public functions to the interiors of gated com-

munities, semipublic spaces with strict controls of access

and commercial facilities in the long term leads to ho 

mogenization of the society and consequently deepens the

already existing social problems of both cities.

Translated by

Bogusław Setkowicz

104 Ewa AngonezeGrela

Bibliografia /References

[1] Carvalho M., Varkki George R., Residential Satisfacion in Con do-

minios Exclusivos (Gate-Guarded Neighborhoods) in Brazil, „En vi

ronment and Behavior” 1997, Vol. 29, No. 6, 735.

[2] Caldeira T., Cidade de muros: crime, segregação e cidadania em

São Paulo, EDUSP, São Paulo 2000.

[3] Dias F., O desafio do espaço público nas cidades do século XXI,

„Arquitextos – Periódico mensal de textos da arquitetura” 2006,

No. 61, Vol. 5, http://www.vitruvius.com.br/revistas/read/arquite-

xtos/ 06.061/453 [accessed: 23.11.2016].

[4] Figueiredo Silva I.M., Análise dos Espaços Públicos do Município

de Varginha – MG, Universidade Federal de Alfenas, 2011, http://

www.unifalmg.edu.br/geografia/sites/default/files/TCC%20Isis.

pdf [accessed: 21.11.2016].

[5] IBGE, Infográficos, dados gerais do município, http://www.cidades.

ibge.gov.br/painel/painel.php?lang=&codmun=330455&sear-

ch=|riodejaneiro [accessed: 28.05.2014].

[6] Morado Nascimento D., Carvalho de Queiroz Braga R., Déficit ha 

bitacional: um problema a ser resolvido ou uma lição ser aprendi-

da, „Risco: Revista de Pesquisa em Arquitetura e Urbanismo do

Programa de Pósgraduação em Arquitetura e Urbanismo” 2009,

Vol. 9, No. 1, 103.

[7] Sampaio Silva M.A., A produção da habitação de interesse social

no distrito federal e seus rebatimentos nos assentamentos irregula-

res na cidade modernista: o caso de Nova Colina, doctoral disser-

tation, UFRJ, Rio de Janeiro 2011.

[8] Costa A.E., Relatório do Plano Piloto de Brasília, CODEPLAN,

DePHA, Brasília 1991.

[9] Fonseca Cruz L.S., Medeiros A.E., Brasília, discurso ou narrati-

va? Questões sobre preservação e identidade cultural, 9

Seminário

Docomomo Brasil, 2011, http://www.docomomo.org.br/semina-

rio%209%20pdfs/158_M05_RABrasiliaDiscursoNarrativaART_

luciana_saboia.pdf [accessed: 28.05.2014].

[10] Peluso M.L., Brasília: da cidade mitificada à cidade administra

tiva, „Seminário de História da Cidade e do Urbanismo” 2002,

Vol. 7, No. 2, http://www.anpur.org.br/revista/rbeur/index.php/

shcu/issue/view/51 [accessed: 28.05.2014].

[11] Oliveira R.A., Brasília e o paradigma modernista: planejamento

urbano do moderno atraso, EDUSP, São Paulo 2008.

[12] Braga M., O concurso de Brasília: Sete Projetos para uma Capital,

Cosac Naify, São Paulo 2010.

[13] Petição Pública, Atenção, Brasília: o espaço público é público!

http://www.peticaopublica.com.br/pview.aspx?pi=vivavidabsb

[accessed: 20.11.2016].

Streszczenie

W prezentowanym artykule zamieszczono wyniki badań przeprowadzonych na stuosobowej grupie mieszkańców dwóch brazylijskich miast: Rio de

Janeiro i Brasílii. Celem badań było sprawdzenie, jak mieszkańcy oceniają przestrzenie publiczne, transport i bezpieczeństwo w obu ośrodkach

miejskich, oraz zestawienie i porównanie otrzymanych wyników z analizami urbanistycznymi i obserwacjami dokonanymi na miejscu. W pierwszej

części artykułu przedstawiono charakterystykę wybranych miast – Rio de Janeiro jako miasta rozwijającego się w sposób niekontrolowany oraz

Brasílii – miasta zaprojektowanego przez Lúcia Costę. W drugiej części pracy zaprezentowano wyniki badań podzielone na następujące kategorie:

przestrzenie publiczne w mieście, transport publiczny i indywidualny oraz bezpieczeństwo. Przedstawiono też opinię Brazylijczyków na temat

zmian urbanistycznych związanych z organizacją Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 2014.

Słowa kluczowe: miasto utopijne, urbanizacja niekontrolowana, przestrzeń publiczna, Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 2014

Abstract

This paper presents the results of research conducted on a group of a hundred people, residents of Rio de Janeiro and Brasília. The purpose of the

study was to examine how the residents evaluate public spaces, transport and security in the cities and a summary and comparison of results with

urban studies and with observations made on site. The first part of the work describes the characteristics of the selected cities – Rio de Janeiro as

a city with uncontrolled urbanization and Brasília – a city planned by Lúcio Costa. The second part of the work describes the result of research

divided into three sections: public spaces in the city, public and individual transport and security. The last part of paper presents the opinion of

Brazilians on urban changes associated with the organization of the FIFA World Cup 2014.

Key words: utopian city, uncontrolled urbanization, public space, World Cup 2014

Percepcja i ocena przestrzeni publicznych, rekreacji i transportu w mieście na przykładzie Rio de Janeiro i Brasílii

Ewa Angoneze-Grela

doi:10.5277/arc160406

Streszczenie