Początki opactwa Notre-Dame de Grosbot

Today we use the original name of Fontaine Vive

(Fontvive) for the abbey, as well as Grosbot. We are often

asked why there are two names, so I thought it would be

useful to set out the abbey’s early history.

First, this is a very old site. The existence of a pre-

historic dolmen in the abbey woods 500 meters away

shows this, as do the many silex that we have found in

the grounds around the springs (Fig. 1). We believe it is

be cause of the existence of the springs, which rise in the

ﬁ eld behind the abbey (marked on the cadastral plan as

Pre de la Fontaine), that an abbey was built here in the

ﬁ rst place, and of course, the ﬁ rst name of the abbey, in

latin, is Fontus Vivus. It should also be remembered that

in this part of South West France springs were very often

ancient places of worship that were later taken over by

Christians.

We know that in the middle of the 12

century the abbey

of Fontvive with its group of Benedictine or Augusti nian

canons became the Cistercian abbey of Grosbot. The usual

explanation, based on the few documents that do exist,

is that the abbey of Obazine near Tulle took over Font-

vive, made it into a daughter house, changed the name

to Gros bot and entered the Cistercian order at the same

time as Obazine in 1147 (Fig. 2). However, all Cistercian

sources give 1166 [1] as the date of entry for Grosbot

into the or der. The Gallia Christiana [2], although it

says that a group of regular canons were here before the

Cistercians, lists the ﬁ rst abbot as P., a monk from Oba -

zine, around 1150. How ever, Bernadette Barrière, who

was the Obazine expert, said that there is no mention of

Monk P. in the Oba zine archives [3]. Obazine also had

canons until they changed to monks in 1142 (hence the

date of 1142 some times being given for Grosbot becoming

2014

1(37)

DOI: 10.5277/arc140101

Ann Evans*

Początki opactwa Notre-Dame de Grosbot

The origins of the Abbey of Notre-Dame de Grosbot

W wielu opracowaniach opactwo Grosbot nazywane

jest również Fontaine Vive (Fontvive). Często więc poja-

wia się pytanie, dlaczego istnieją dwie nazwy. W artykule

tym podjęto próbę wyjaśnienia tej kwestii.

Grosbot to miejsce bardzo stare. Potwierdza to pre his-

toryczny dolmen w lesie należącym do opactwa, od da lo-

nym o 500 metrów, jak również duża liczba krze mie ni,

które zostały znalezione podczas wykopalisk ar cheo lo-

gicznych

w pobliżu źródeł (il. 1). Uważa się, że z powodu

źródła bijącego na polu za opactwem (zazna czo nego na

pierwszym planie katastralnym jako Pre de la Fontaine)

właśnie tutaj został zbudowany klasztor, a jego pierwsza

łacińska nazwa brzmiała Fontus Vivus. Należy również

pamiętać, że w tej południowo-zachodniej części Francji

źródła stanowiły starożytne miejsca kultu, które w póź-

niejszym czasie zostały przejęte przez chrześcijan.

Z dotychczasowych opracowań wynika, że w poło wie

XII w. opactwo Fontvive, zamieszkane przez bene dyk-

tynów bądź augustianów, stało się cysterskim Grosbot.

Na podstawie nielicznych istniejących dokumentów za -

zwy czaj wyjaśniane jest to w sposób następujący: opac-

two Oba zine w pobliżu Tulle przejęło zakon w Fontvive,

prze kształciło go w nową wspólnotę, a następnie zmie-

niło nazwę na Grosbot i w 1477 r. przyłączyło się do za -

konu cy stersów w tym samym czasie co Obazine (il. 2).

Jed nak że wszystkie cysterskie źródła podają rok 1166

jako datę wstąpienia zgromadzenia z Grosbot do zakonu.

Gallia Christiana [2], chociaż zawiera informację, że gru -

pa zakonników reguły augustianów była tam przed cy -

* Opactwo Fontaine Vive, Francja/Abbey of Fontaine Vive, France.

4 Ann Evans

Cistercian), so there is

no reason why an ex canon from

Obazine could not have become the abbot, but this does

not mean that Grosbot came under the jurisdiction of

Obazine at that time.

The documentary evidence for the existence of the

abbey of Fontvive is extremely sparse. According to the

historian Corlieu, the foundation took place in 975 [4]

but we do not know what proof he had of this. The ﬁ rst

charter that does exist is dated 1121

when Giraud, bishop

of Angoulême, gives to Jean, abbe of Fontivive the right to

build an oratory at Luget, and also the dimes of the land

there that their sweat had already fertilized [...].

The ﬁ rst mention of Grosbot is in the cartulary of

the abbey of Obazine [3]. There is a group of ﬁ ve docu-

ments concerning the manse of Cordoz (near Vouzan,)

as follows:

400 1147–1148 Don par Robert de Marthon et ses

deux ﬁ ls a l’abbe Etienne, du manse de Mas-Cordorz;

exemption de péage par les mêmes sur l’ensemble de leurs

terres, et, dans le bois de Grosbot (Grosso Bosco), don

d’un droit de pacage pour les porcs et de l’usage du bois

tant pour le chauffage que pour les autres besoins.

401 A partir de 1147–1148? Don par Robert de Gaus,

à titre de dot monastique pour sa ﬁ lle, de tous ses broits

sur le manse de Mas_Coudour avec conﬁ rmation par ses

deux frères et par Itier et Aiz Vigier, et d’une éminée de

terre sise près du moulin Bozoneg.

Charter reproduced in the “Bulletin de la Société Historique et

Archéologique de la Charente” in 1846 [5].

ster sa mi, określa pierwszego opata jako P. – Mnicha

z Oba zine około 1150 r. Warto też wspomnieć, że Ber-

na dette Barrière – znany ekspert od Obazine – twier dzi,

iż w archiwach nie istnieją żadne wzmianki dotyczące

Mni

cha P. [3]. W Obazine do roku 1142 przebywali rów-

nież księża reguły augustiańskiej. W roku tym nastąpiła ich

zmiana na zakonników (stąd data 1142 jest czasami po da-

wana jako rok, w którym Grosbot stało się cysterskie), dla -

tego też nie ma powodu, dla którego eks-ksiądz z Oba zine

nie mógłby zostać opatem. Nie znaczy to jednak, że Gros-

bot zaczęło podlegać jurysdykcji Obazine w tym czasie.

Dokumenty świadczące o istnieniu opactwa Fontvive są

wyjątkowo ubogie w informacje. Według historyka Corlieu,

do założenia klasztoru doszło w 975 r. [4], jed nakże autor

ten nie podaje żadnego dowodu na po twier dzenie powyższej

tezy. Pierwszy znany dokument dato wa ny jest na rok 1121

gdy Giraud, biskup Angoulême nada je Jeanowi, opatowi

Fontvive prawo budowy orato rium w Lu get, jak również

dziesięcinę gruntu, który już został uży źniony ich potem […].

Kolejne wzmianki dotyczące Grosbot znajdują się

w kar tulariuszu opactwa Obazine [3]. Jest tam pięć na-

stę pu jących dokumentów dotyczących plebanii Cordoz

(w po bliżu Vouzan):

400 1147–1148 Don par Robert de Marthon et ses

deux ﬁ ls a l’abbe Etienne, du manse de Mas-Cordorz;

exemption de péage par les mêmes sur l’ensemble de leurs

terres, et, dans le bois de Grosbot (Grosso Bosco), don

Wydrukowano w „Bulletin de la Société Historique et Archéo lo-

gique de la Charente” w 1846 r. [5].

Il. 2. Kościół i relikty

budynku klauzury opactwa

w Obazine, 2012

(fot. E. Łużyniecka)

Fig. 2. Church and relics

of the enclosed building

of the Abbey in Obazine, 2012

(photo by E. Łużyniecka)

Il. 1. Kanały przy źródłach

w opactwie Grosbot, 2011

(fot. E. Łużyniecka)

Fig. 1. Channels at springs

in Grosbot abbey, 2011

(photo by E. Łużyniecka)

Początki opactwa Notre-Dame de Grosbot /The origins of the Abbey of Notre-Dame de Grosbot 5

402 Vers 1161–1162 Don par Ramnulfe de Vouzan et

Pétronille sa mère à l’abbé Gérauld I de tous leurs droits

sur la dime du manse de Cordoz (a titre de dot monastique)

pour Arnauld cousin de Ramnulfe.

403 Entre 1149 et Mars 1159 Don par Landric de

Vilhonneur et ses trois ﬁ ls à l’abbé Etienne, d’un tiers de

setier de froment leur appartenant sur le manse de Cordoz.

404 A partir de 1147–1148? Don par Pierre Blancs

de Marthon d’un sixième de setier de froment lui appar-

tenant sur le manse de Cordoz.

The ﬁ rst document (400) gives the Manse of Mas

Cordorz to Obazine and, almost as an afterthought, the

right to graze pigs in the woods of Grosbot. It is from

this donation that almost all historians have concluded

that this is how the abbey of Grosbot came into being. If

the group of documents are read as a whole it becomes

quite clear that there was a group of donations between

1147 and 1164, all to Obazine and all concerning Mas

Coudour, where obviously Obazine had a grange. Apart

from the 1147 charter, there is no mention of Grosbot,

the wood of Grosbot today is just a few hectares across

the road from the abbey, but in the early 12

century the

forest of Grosbot (Grossum Boscum) was huge. Even after

the clearing of the 12

–14

centuries what was left was

enough to create the ﬁ ve forests of Horte, Dirac, Blois-

Blanc, Venil and Torsac. The rights to graze that were

given to the abbey of Obazine were non-exclusive. The

Marthon family gave rights in this forest to other abbeys,

including La Couronne, and so it would have been per-

fectly possible for the monks at Mas Coudour to graze

their animals in the forest without in any way affecting the

rights of the abbey of Fontvive.

Mas Coudour exists today. There is a large farm with

sprawling outbuildings from a mixture of periods, but

also the remains of a 12

century chapel. The farmer who

lived there nearly 20 years ago told me that his farm and

land had belonged to the abbey of Grosbot and that it had

originally been given to Obazine.

Very little mention is made in later descriptions of the

abbey of the territories that were owned by Fontvive at the

time of the Cistercian takeover, but careful examination

of the cartulary [6] and of the buildings themselves show

that Fontvive was already wealthy. The lack of original

documents does make it difﬁ cult to be sure, but the date

of conﬁ rmation of some donations make it most likely

that the original donation predated the Cistercians. For

example, in 1212 Hughes de Lusignan conﬁ rmed the gift

of the land of the grange of Arsac made by his great grand

father and mother, almost certainly going back to before

1166. And we already know of the grange of Luquet

because of the 1121 act.

In the early days of the order, Cistercians were not

allowed to own churches but Grosbot seemed to have

several and we can ask how many were inherited with

Fontvive. We know that Souffrignac was given to the

Fontivive canons in 1155 because of the charter. We

know that in 1231 there was a conﬂ ict over the church of

St. Maurice in Rougnac that then belonged to Grosbot –

could this have been a pre Cistercian donation? The church

of St. Etienne at Olerat (Fig. 3) near to La Rochefoucauld

d’un droit de pacage pour les porcs et de l’usage du bois

tant pour le chauffage que pour les autres besoins.

401 A partir de 1147–1148? Don par Robert de Gaus,

à titre de dot monastique pour sa ﬁ lle, de tous ses broits

sur le manse de Mas_Coudour avec conﬁ rmation par ses

deux frères et par Itier et Aiz Vigier, et d’une éminée de

terre sise près du moulin Bozoneg.

402 Vers 1161–1162 Don par Ramnulfe de Vouzan et

Pétronille sa mère à l’abbé Gérauld I de tous leurs droits

sur la dime du manse de Cordoz (a titre de dot monastique)

pour Arnauld cousin de Ramnulfe.

403 Entre 1149 et Mars 1159 Don par Landric de

Vilhonneur et ses trois ﬁ ls à l’abbé Etienne, d’un tiers de

setier de froment leur appartenant sur le manse de Cordoz.

404 A partir de 1147–1148? Don par Pierre Blancs de

Marthon d’un sixième de setier de froment lui appartenant

sur le manse de Cordoz.

Na mocy pierwszego dokumentu (400) w latach 1147–

1148 klasztor w Obazine otrzymał plebanię Mas Cordoz oraz

prawo do wypasu świń w lasach Grosbot. To właśnie dzięki

tej darowiźnie, jak twierdzi większość historyków, doszło

do powstania opactwa Grosbot. Lektura tych do ku mentów

w całości pozwala na wniosek, że było kilka da rowizn

pomiędzy rokiem 1147 a 1164, wszystkie dla opac twa Obazine

i wszystkie dotyczące Mas Coudur, gdzie oczywiście Obazine

miało folwark. Oprócz dokumentu z 1147 r. nie istnieje żadna

wzmianka na temat Grosbot. Dzisiejszy las Grosbot to obszar

kilku hektarów po drugiej stronie drogi wiodącej z opactwa,

jednak w początkach XII w. las Grosbot (Grossum Boscum)

był ogromny. Nawet po procesie trzebienia, który trwał od

XII do XIV w., to co pozostało, wystarczyło do utworzenia

pięciu lasów, a mia nowicie Horte, Dirac, Blois-Blanc i Tor-

sac. Prawa do wy pasu, które zostały nadane klasztorowi

z Obazine, nie stanowiły wyłączności. Rodzina Marthonów

udzieliła pra wa do lasu w Grosbot również opactwu z La

Couronne oraz mnichom z Mas Coudour. Mogli oni bez

problemów wypasać swoje zwierzęta w tym lesie.

Miejscowość Mas Coudour istnieje do dzisiaj. Jest tam

ogromna farma z rozciągającymi się przybudówka mi

z różnych okresów, jak również pozostałości XII-wiecz -

nej kaplicy. Rolnik, który mieszkał tam prawie 20 lat temu,

powiedział nam, że jego gospodarstwo i ziemia należa ły do

opactwa Grosbot i pierwotnie zostały przekazane Obazine.

Istnieją bardzo nieliczne wzmianki w późniejszych opi-

sach opactwa dotyczące terytoriów, które były włas noś cią

Fontvive podczas przejęcia przez cystersów. Do kład ne

badania kartulariusza [6] oraz samych budynków wska-

zują, że klasztor Fontvive już wtedy był bogaty. Brak ory-

gi nalnych dokumentów utrudnia niestety potwierdze nie

tego wniosku. Daty mówiące o niektórych darowiznach

czy nią jednak prawdopodobnym to, iż pierwotna da ro -

wiz na pochodziła z czasów przedcysterskich. Na przyk-

ład, w roku 1212 Hughes de Lusignan potwierdził fakt

da rowania ziemi farmy Arsac dokonanej przez swego pra-

dziadka i prababkę, co prawie na pewno nastąpiło przed

rokiem 1166. Posiadamy już informacje na temat istnienia

farmy Luquet z treści ustawy z roku 1121.

W początkach istnienia zakon cystersów nie mógł być

właścicielem kościołów, jednakże opactwo w Grosbot dys -

ponowało kilkoma świątyniami, dlatego zasadne wy da -

6 Ann Evans

belonged to Grosbot until it was swapped with the canons

of La Rochefoucauld in 1274 for the church at Cherves.

It is obviously a non Cistercian building with its wonderful

facade decorated with animals, probably dating from the

early 12

century.

For a long time it was not clear whether the original

abbey of Fontvive was on the same site as the later

abbey of Grosbot, but the springs, the fact that we ﬁ nd

10/11

century pottery shards here and the archaeological

analysis of the buildings themselves have removed any

doubt. We know that Giraud, the bishop of Angoulême

built a church for the canons of Fontvive around 1125

(Fig. 4) and it would have been necessary to do a certain

amount of rebuilding for it to comply with Cistercian

building regulations. In particular, the chapter house

would probably have needed to be built.

What actually happened, we will probably never know,

but like most things, the reason is very likely political.

The Bishop of Angoulême, between 1148 and 1158,

Hughes II de la Rochefoucauld was of the same family

as the Marthon family, benefactors to both Fontvive and

Gros bot. By this time the Cistercian order had grown so

powerful that the ﬁ rst Cistercian pope was in the Vatican

so it is easy to imagine that Hughes encouraged the Cis-

tercian take over of Fontvive, and so it became Notre

Dame de Grosbot.

je się pytanie, ile z nich zostało odziedziczonych przez

Fon tvive. Z dokumentu wynika, że Souffrignac został po -

darowany księżom w Fontvive w 1155 r. Wiadomo rów-

nież, iż w 1231 r. istniał konﬂ ikt dotyczący kościoła pod

wezwaniem Saint Maurice w Rougnac, który wówczas

na leżał do Grosbot. Czy mogła to być darowizna przeka-

za na przed cystersa mi? Kościół Saint Etienne w Olerat

(il. 3) w pobliżu La Rochefoucauld należał do Grosbot

do cza su zamiany z księżmi La Rochefoucauld na kościół

w Cherves w 1274 r. Z pewnością nie jest to budynek

cysterski i prawdopodobnie pochodzi z początku XII w.;

posiada on piękne fasady ozdobione zwierzętami.

Przez długi czas nie było jasne, czy pierwotne opactwo

Fontvive znajdowało się w tym samym miejscu co póź-

niejsze opactwo Grosbot, jednakże źródła oraz to, że

w czasie badań archeologicznych znaleziono tam fragmen-

ty naczyń ceramicznych, jak również archeologiczna ana-

li za samych budynków rozwiały wszelkie wątpliwości.

Wia domo, że Giraud, biskup Angoulême, wybudował koś -

ciół

dla księży Fontvive około 1125 r. (il. 4), ale konieczna

była pewnego rodzaju przebudowa, aby dostosować budy-

nek do regulaminu cystersów. W szczególności konieczna

była prawdopodobnie budowa kapitularza.

Jak tak naprawdę wyglądały początki opactwa, tego chy-

ba nigdy się nie dowiemy, jednak jak to zazwyczaj bywa,

przy czyna zmian była prawdopodobnie związana z polityką.

Bis kup Angoulême między rokiem 1148 a 1158 – Hughes II

de la Rochefoucauld – pochodził z tej samej rodziny co

Marthonowie – dobroczyńcy zarówno Fontvive, jak i Gros-

bot. W tym czasie zakon cystersów stał się tak potężny, że

papieżem w Watykanie został przedstawiciel tego właśnie

zgromadzenia, dlatego łatwo sobie wyobrazić sytuację,

w któ rej Hughes zachęcał zakonników do prze jęcia Font-

vive, które w ten sposób stało się Notre-Dame de Grosbot.

Tłumaczenie

Bogusław Setkowicz

Il. 3. Elewacja zachodnia kościoła w Olerat, 2012 (fot. A. Evans)

Fig. 3. Western facade of the church in Olerat, 2012 (photo by A. Evans)

Il. 4. Elewacja zachodnia kościoła w Grosbot, 2012

(fot. E. Łużyniecka)

Fig. 4. Western facade of the church in Grosbot, 2012

(photo by E. Łużyniecka)

Początki opactwa Notre-Dame de Grosbot /The origins of the Abbey of Notre-Dame de Grosbot 7

Bibliografia /References

[1] Janauschek P., Leopoldus Originum Cistercienum Tomus 1, Vindo-

bonae 1877 [Republished 1964 Gregg Press].

[2] Gallia Christiana, t. 2, col. 454–455 (1049–1050).

[3] Le Cartulaire de l’abbaye cistercienne d’Obazine: XII

–XIII

s.,

B. Barrière (ed.), Université de Clermont-Ferrand II, Clermont-

-Ferrand 1989.

[4] [receuil en forme] Histoire de ce qui se trouve escrit de la ville et des

comtes d’Angoulême, J.H. Michon (ed.), Paris 1846, 17 [la fondation

aurait en lieu vers 975].

[5] „Bulletin de la Société Historique et Archéologique de la Charente”

1846, pp. 121, 197–198.

[6] Abbaye cistercienne Notre Dame De Grosbot, Recueil de texte

(1121–1791), Etabli par M. Larigauderie-Beijeaud, Asso ciation pour

la Sauvegard et l’Etude du Patrimoine Religieux de la Charente,

1998.

Streszczenie

W artykule zostały przedstawione dotychczasowe poglądy na temat początków opactwa, które powstało niedaleko wsi Grosbot. Pierwsza nazwa

opactwa Fontus Vivus (Żywe źródło) związana była z położeniem siedziby przy źródłach. Uważa się, że w tym miejscu od około 975 r. istniała

siedziba benedyktynów lub augustianów, do dziś nie zachowały się jednak dokumenty poświadczające ten fakt. Na istnienie osadnictwa w tym

miejscu mogą wskazywać natomiast fragmenty ceramiki z X–XI w., odkrywane przez archeologów. Nie wiadomo także dokładnie, kiedy siedziba

została przekazana cystersom. Obecnie uważa się, że stało się to w 1142 lub 1147 r., gdy cysterskie opactwo w Obazine przejęło tereny przy źródle.

Wówczas zmieniono także nazwę na Grosbot. Nadal jednak istnieje wiele wątpliwości dotyczących początków opactwa. Wymagają one wyjaśnienia.

Słowa kluczowe: Notre-Dame de Grosbot, opactwo, cystersi, geneza

Abstract

The article presents the current views on the origins of the abbey which was built in the vicinity of Grosbot village. The ﬁ rst name of the abbey, i.e.

Fontus Vivus (Living Source or Spring) was connected with its location near springs. It is believed that since about 975 at that place there was a seat

of Benedictines or Augustinians, however, there are no documents which would prove this fact. On the other hand, the existence of settlements in

this area might be indicated by the 10

and 11

-century pottery shards discovered by archaeologists. It is not know exactly when the seat in Fontus

Vivus was given to Cistercians. Nowadays, it is believed that it took place in 1142 or 1147 when the Cistercian abbey in Obazine took over the lands

near the springs. Then the name of the place was changed to Grosbot. However, there are still many doubts with regard to origins of the abbey. They

require an explanation.

Key words: Notre Dame de Grosbot, abbey, Cistercians, origins

Rys. Michał Szewczyk

Drawn by Michał Szewczyk

Początki opactwa Notre-Dame de Grosbot

Ann Evans

doi:10.5277/arc140101

Streszczenie