2018
3(55)
DOI: 10.5277/arc180309
Sylwia Szefler*
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich
na przykładzie gminy Mełgiew
jako element procesu planowania rozwoju zrównoważonego
Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas
based on the example of the Mełgiew
as an element of the sustainability development process
* Wydział Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu
Przy rodniczego w Lublinie/Faculty of Horticulture and Landscape Ar
chi tecture, University of Life Sciences in Lublin.
Wstęp
Środowisko przyrodnicze jest układem dynamicznym,
podlegającym przekształceniom w wyniku procesów an
tropogenicznych i naturalnych [1]. Składa się z komponen
tów abiotycznych i biotycznych pozostających ze sobą we
wzajemnych relacjach. Waloryzacja środowiska przyrodni
czego obszarów wiejskich, niezbędna w każdym procesie
planistycznym, wymaga zastosowania metody uwzględ
n
iającej odpowiednio dobrane miary, wydzielenia jedno
stek poddanych badaniom oraz określenia celu oceny,
wreszcie jej interpretacji i wyprowadzenia wniosków. Jeśli
weźmie się pod uwagę wieloelementową budowę środo
wiska, metody oceniające wartość przyrodniczą na podsta
wie jednego parametru mogą dać wyniki sprzeczne z rze
czywistym stanem przestrzeni. Pełniejszy obraz jakości
środowiska można uzyskać poprzez przeprowadzenie
kom pleksowej oceny jego poszczególnych elementów [2].
Zważywszy na ogrom bogactwa gatunkowego flory i fau
ny, kompleksowa analiza wszystkich komponentów nie
jest możliwa. W nawiązaniu do powyższego w badaniach
krajobrazowych, prowadzonych w celu przygotowania
wytycznych dla dokumentów planistycznych, należy za
węzić rozpoznanie wartości przyrodniczych do wybranych
Introduction
The natural environment is a dynamic system that is sub
ject to transformations as a result of anthropogenic and natu
ral processes [1]. It consists of abiotic and biotic components
remaining in mutual relations. Valorisation of the natural
environment of rural areas, which is necessary in any plan
ning process, requires the application of a method that takes
into account carefully selected measures, separation of units
subjected to research as well as the definition of the evalua
tion purpose and finally its interpretation along with drawing
conclusions. If we take into consideration the environment
with its multielement structure, then the methods evaluat
ing the natural value on the basis of one parameter might
give results contrary to the real state of space. A more com
plete picture of the quality of the environment can be ob
tained by carrying out a comprehensive assessment of its
particular elements [2]. Considering the vastness of species
richness in flora and fauna, a comprehensive analysis of all
components is not possible. With regard to the above, in
landscape studies, which are carried out in order to prepare
guidelines for planning documents, it is necessary to nar
row down the recognition of natural values to selected
structures and treat them as indicators for entire natural
systems [3]. An example of such research carried out for
the area of a municipality is presented in this article
1
1
The article was written on the basis of the author’s master’s thesis
written under the supervision of dr hab. Eng. Małgorzata Milecka,
112 Sylwia Szefler
struktur i traktować je jako wskaźniki dla całych syste
mów przyrodniczych [3]. Przykład tak przeprowadzonych
badań dla terenu gminy przedstawiono w niniejszym arty
kule
1
w celu uka zania metody umożliwiającej sprawną
i obiektywną ocenę, niezwykle pomocną w procesie pla
nowania krajobrazu w myśl zasady ekorozwoju.
Cel i zakres badań
Artykuł ma na celu zaprezentowanie wzorcowych ba
dań umożliwiających wskazanie obszarów o najniższej
i najwyższej wartości przyrodniczej. Znając stopień natu
ralności obszarów i ich zdolność produkcyjną, można
świadomie zaproponować kierunki rozwoju gminy zmniej
szające negatywne oddziaływanie przyszłych procesów na
środowisko i pozostające w zgodzie z uwarunkowaniami
przyrodniczymi. Przykład waloryzacji wartości przyrod
niczych gminy Mełgiew, jako obszaru o złożonej struktu
rze funkcjonalnokrajobrazowej, może być pomocny przy
podejmowaniu podobnych badań dla innych terenów wiej
skich. W pracy postawiono następujące hipotezy:
1.
Ocena środowiska na podstawie szaty roślinnej na po
ziomie krajobrazowym w połączeniu z waloryzacją gleb
umoż liwi uzyskanie szerszego obrazu środowiska przy rodni
cze go niż w przypadku osobnego wykorzystania tych metod.
2. Wartość średniego waloru przyrodniczego świadczy
o stopniu naturalności obszaru.
3. Gmina Mełgiew jako obszar typowo rolniczy ma
śred nią wartość waloru przyrodniczego.
4. Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych
to badania, które są użytecznym elementem w procesie pla
nowania zrównoważonego oraz są pomocne przy wska
zaniu odpowiednich kierunków zagospodarowania prze
strzen nego.
Wybór terenu badawczego nie był przypadkowy, albo
wiem gmina Mełgiew zaliczana jest do obszarów wiejskich
będących w strefie rozwoju urbanizacyjnego miasta Lublin.
Dodatkowo w jej sąsiedztwie zlokalizowane jest lot
nisko,
które ma niewątpliwy wpływ na środowisko przy rodni cze.
Mełgiew znajduje się w centralnej części wo je wództwa
lubelskiego, w powiecie świdnickim. Po wierzchnia gminy
wynosi 9564 ha. Zgodnie z podziałem fizjograficznym
województwa omawiany obszar zlokalizowany jest w ob
rębie dwóch jednostek – Płaskowyżu Świdnickiego na
północy i zachodzie oraz Wyniosłości Giełczewskiej obej
mującej południowowschodnią część gminy [4], co po
woduje, że istnieją tu złożone warunki geologiczne, a co
za tym idzie – przyrodnicze (gleba, woda, flora, fauna).
Materiały i metody
Podstawowymi materiałami wykorzystanymi do badań
stopnia synantropizacji gminy Mełgiew były dane pocho
dzące z gminnego Systemu Informacji Przestrzennej [5]
1
Artykuł napisany na podstawie pracy magisterskiej autorki, wy
ko nanej pod kierunkiem dr hab. inż. Małgorzaty Mileckiej, prof. nad zw.
W 2017 r. praca została wyróżniona w konkursie na najlepszą pra cę dy
plomową organizowaną przez SPAK – Stowarzyszenie Polskich Ar
chitektów Krajobrazu.
in order to show a method enabling an efficient and objec
tive assessment which is extremely helpful in the process
of landscape planning in accordance with the principle of
ecodevelopment.
The purpose and scope of our research
The article aims at presenting a model study enabling
identification of areas with the lowest and highest natural
values. Knowing the degree of naturalness of the areas
and their production capacity, it is possible to consciously
propose development directions for a municipality which
will reduce a negative influence of future processes on the
environment and remain in line with natural conditions.
An example of valorisation of natural values of Mełgiew
municipality, as an area with a complex functional and
landscape structure, can be helpful in undertaking similar
research for other rural areas. The following hypotheses
were put forward in the article:
1. Assessment of the environment on the basis of veg
etation at the landscape level combined with valorisation
of soils will make it possible to obtain a broader picture
of the natural environment than in the case of using these
methods separately.
2. The worth of the average natural value indicates a de
gree of naturalness of an area.
3. Mełgiew municipality, as a typically agricultural area,
has an average worth of the natural value.
4. Recognition and valorisation of natural values are
stu dies which are a useful element in the sustainable plan
ning process and are helpful in indicating appropriate di
rections of landscape planning.
The selection of the research area was not accidental
because Mełgiew municipality is included in the rural ar
eas that are in the urban development zone of the city of
Lub lin. Moreover, an airport is located in its vicinity,
which undoubtedly has an influence on the natural envi
ronment. Mełgiew is situated in the central part of Lublin
province, in Świdnik County. The area of the municipal
ity is 95,64 km
2
. According to the physiographic division
of the voivodship, the area in question is located within
two units – Świdnik Plateau in the north and west, and
Giełczew Rise covering the southeastern part of the mu
nicipality [4], which results in complex geological condi
tions and, consequently, natural ones as well (soil, water,
flora and fauna).
Materials and methods
The basic materials used to study the degree of synan
thropisation of Mełgiew municipality were data from the
municipal Spatial Information System [5] (topographic
map, environmental science map, orthophotomap, soil
map), Geomorphological Review Map of Poland [6], plan
ning and study documents and own surveys (urbanistic
inventory, ecophysiographic study). The article presents
Associate Professor. The thesis was awarded in the contest for the best
diploma thesis organized by SPAK – Polish Association of Landscape
Architects in 2017.
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 113
(mapa topograficzna, mapa sozologiczna, ortofotomapa,
mapa glebowa), Przeglądowa Mapa Geomorfologiczna
Polski [6], dokumenty planistyczne i studialne oraz wła
sne badania (inwentaryzacja urbanistyczna, opracowanie
ekofizjograficzne). W artykule przybliżono waloryzację
przyrodniczą, która powinna być podstawowym narzę
dziem w procesie planowania przestrzennego. Zagadnienie
to jest także ważne z punktu widzenia ochrony środowi
ska [7]. Ze względu na skalę badanego obszaru wykonano
rozpoznanie i ocenę wartości gleb oraz szaty roślinnej na
poziomie krajobrazowym. W wybranych metodach istot
nym aspektem było wyznaczenie sposobu zagospodaro
wania terenów występujących w gminie Mełgiew (obsza
ry zabudowy, pola uprawne, lasy, łąki i pastwiska, wody
powierzchniowe) oraz wyliczenie ich procentowej po
wierzchni, a także określenie roli tych terenów jako struk
tur ekologicznych.
Waloryzację wartości przyrodniczych gleb w gminie Meł
giew rozpoczęto od ich sklasyfikowania. Wyko rzy stu jąc
mapę glebową, wykonano mapę kompleksów glebowych
występujących w gminie. Kompleksy gleboworolnicze
charak teryzują bowiem przydatność gruntów do uprawy
określonych zespołów roślin i co za tym idzie – ich roz
poznanie umożli wia wykonanie waloryzacji rolniczej
przestrzeni pro dukcyjnej. Za pomocą oceny punktowej
(tab. 1–3) wykonanej przez Instytut Uprawy Nawożenia
i Gle bo znaw stwa w Puławach [8] wyceniono zdolności
produkcyjne dla wybranych jednostek sposobu zagospo
darowania. Ob sza
ry, które w ocenie uzyskały sumę punk
tów po wyżej 90, prezentują wyjątkowo korzystną zdolność
produkcyjną, te między 80 a 90 – bardzo korzystną, 70 i 80
– korzystną, 60–70 – średnio korzystną, 50–60 – mało
korzystną, 40–50 – nie
korzystną i poniżej 40 – wyjątkowo
niekorzystną. Następ nie,
mając na uwadze rodzaj
obszaru
natural valorisation which should be a basic tool in the
spatial planning process. This issue is also important from
the point of view of environmental protection [7]. Due to
the range of the studied area, the identification and evalu
ation of the soil value and vegetation were performed at
the landscape level. In the selected methods, an important
aspect was to determine the manner of landscape planning
in Mełgiew municipality (development areas, arable land,
forests, meadows and pastures, surface waters) and to cal
culate their percentage area as well as to determine the
role of these areas as ecological structures.
Valorisation of the natural values of soils in Mełgiew
municipality began with their classification. Using the
soil map, a map of soil complexes occurring in the mu
nicipality was made. Soil and agricultural complexes de
termine the suitability of soils for the cultivation of spe
cific groups of plants and, consequently, their recognition
enables valorisation of the agricultural production space.
Using the point assessment (Table 1–3), which was pre
pared by the Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa
w Puławach (Institute for the Cultivation of Fertilization
and Soil Science in Puławy) [8], production capacities for
selected units of the development method were valued.
The areas, which obtained the sum of points above 90,
represent exceptionally favourable production capacity,
those between 80 and 90 – very favourable, 70–80
Kompleksy gleboworolnicze/Soil and agricultural complexes
kompleksy
complexes
grunty orne
arable land
użytki zielone/
grassland
punkty/points
1/1z* 94 80
2/2z 80 50
3/3z 61 20
4 70 –
5 52 –
6 30 –
7 18 –
8 64 –
9 33 –
10 75 –
11 61 –
12 33 –
13 18 –
Tabela 1. Ocena punktowa kompleksów gleboworolniczych [8, s. 248]
Table 1. Point assessment of soil and agricultural complexes [8, p. 248]
* Symbole 1z, 2z, 3z dotyczą użytków zielonych/Symbols 1z, 2z, 3z
relate to grassland
Tabela 3. Ocena punktowa ukształtowania terenu i klimat [8, s. 248]
Table 3. Site evaluation of the terrain and climate [8, p. 248]
Warunki/Conditions
Rzeźba terenu
Topographical relief
Agroklimat
Agroclimate
punkty/points
Bardzo korzystne
Very favourable
8–10 13–15
Korzystne
Favourable
6–8 10–12
Średnio korzystne
Average favourable
4–6 7–9
Mało korzystne
Slightly favourable
2–4 4–6
Niekorzystne
Unfavourable
< 2 < 4
Tabela 2. Ocena punktowa warunków wodnych [8, s. 248]
Table 2. Point assessment of water conditions [8, p. 248]
Warunki wodne/Water conditions Punkty/Points
Długotrwały lub stały nadmiar wody
Long-lasting or constant excess of water
2,5
Okresowy nadmiar wody
Periodic excess of water
6
Optymalna ilość wody
Optimum amount of water
10
Okresowy niedobór wody
Periodic water shortage
6
Długotrwały lub stały niedobór wody
Long-term or permanent water shortage
2,5
114 Sylwia Szefler
favourable, 60–70 average favourable, 50–60 not very fa
vourable, 40–50 unfavourable and below 40 exceptional
ly unfavourable. Then, bearing in mind the type of
agricultural production area, the units were assigned the
degree of naturalness (from very high to very low).
The next stage of the study was the recognition and
va lorisation of the environment on the basis of vegetation
at the landscape level. The basis of the method is the dis
tinction of plant landscapes. In order to determine units,
the information contained in the geomorphological sketch
and in the map of real vegetation should be compared. On
the basis of the map analysis of plant landscapes, a degree
of naturalness of the coverage units researched was spe
cified.
The last part of the work was a comprehensive assess
ment of the natural values of Mełgiew municipality. The
researched elements of the area coverage were assigned
the valorisation value on a scale from 1 to 5 (very high
naturalness degree – 5, high – 4, medium – 3, low – 2,
very low – 1). Next, the average value index and valorisa
tion index of the particular ecosystems were calculated
taking into account their area. The average natural value
for the whole area of the municipality was calculated us
ing the following formula [2]:
where:
A – average natural value of the whole municipality,
V – average index of each ecosystem,
P – area of individual ecosystems.
Rural sustainable development planning
The main difference between city and village results
from the significant dependence of rural areas on the en
vironmental resources and usually on still conducted ag
ricultural production and processing of crops [9, p. 260].
The rural landscape has been shaped by human activity
for centuries. In the past, farmers more than now adapted
their crops to prevailing local features, i.e. natural condi
tions and the basic role of the village was to ensure ap
propriate existential conditions primarily through agricul
tural production [10]. Therefore, it can be concluded that
in the past the naturalness of these areas was greater than
at present. Nowadays, agricultural activity is increasingly
adapting the environment to growing economic needs and
often “gives way” to new forms of economy (e.g. mining
and pro cessing industries). This also applies to Mełgiew
muni cipality. A particularly important issue is therefore
the multifunctional development of rural areas, which is
possible due to appropriate landscape planning and at the
same time meeting the requirements of sustainable deve
lopment.
Nowadays, planning a rural municipality is often a trouble
some process and full of conflicts in many aspects. The
concept of sustainable development requires cooperation
and equivalence of various competitive factors such as
social, economic and ecological ones. There fore, the rural
development should not at present focus solely on one of
the abovementioned issues. Certainly, it should not be
produkcji rolniczej, jednostkom przypisano stopień natu
ralności (od bardzo wysokiego do bardzo niskiego).
Kolejnym etapem opracowania było rozpoznanie i wa
loryzacja środowiska na podstawie szaty roślinnej na po
ziomie krajobrazowym. Podstawą metody jest wyróżnie
nie krajobrazów roślinnych. W celu wyznaczenia jednostek
należy zestawić informacje zawarte w szkicu geomorfo
logicznym oraz na mapie roślinności rzeczywistej. Na
podstawie analizy mapy krajobrazów roślinnych określo
no stopień naturalności badanych jednostek pokrycia.
Ostatnią częścią pracy była kompleksowa ocena war
tości przyrodniczych gminy Mełgiew. Badanym elemen
tom pokrycia terenu przypisano wartość waloryzacyjną
w skali od 1 do 5 (stopień naturalności bardzo wysoki – 5,
wysoki – 4, średni – 3, niski – 2, bardzo niski – 1). Na stęp
nie obliczono średni wskaźnik wartości oraz wskaźnik wa
loryzacyjny poszczególnych ekosystemów, biorąc pod
uwagę ich powierzchnię. Średni walor przyrodniczy dla
całego obszaru gminy obliczono, korzystając ze wzoru [2]:
gdzie:
A – średni walor przyrodniczy całej gminy,
V – średni wskaźnik każdego ekosystemu,
P – powierzchnia poszczególnych ekosystemów.
Planowanie rozwoju zrównoważonego wsi
Główna różnica pomiędzy miastem a wsią wynika ze
znacznego uzależnienia obszarów wiejskich od zasobów
środowiska oraz zazwyczaj nadal prowadzonej produkcji
rolnej i przetwórstwa plonów [9, s. 260]. Krajobraz wiejski
od wieków kształtowany jest przez działalność człowieka.
W przeszłości rolnicy bardziej niż obecnie przystosowy
wali swoje uprawy do panujących cech lokalnych, tj. uwa
runkowań przyrodniczych, a podstawową rolą wsi było
zapewnienie odpowiednich warunków egzystencjalnych
przede wszystkim poprzez produkcję rolną [10]. Można
więc stwierdzić, że dawniej naturalność tych terenów
była większa niż obecnie. Współcześnie w coraz więk szym
stopniu działalność rolnicza dostosowuje otoczenie do ro
snących potrzeb gospodarczych oraz nierzadko „ustępuje”
nowym formom gospodarki (np. przemysł wy dobywczy
czy przetwórczy). Dotyczy to także gminy Meł giew. Szcze
gólnie istotnym zagadnieniem jest więc wielofunkcyjny
rozwój obszarów wiejskich, umożliwiony poprzez od po
wiednie zagospodarowanie przestrzenne, a jednocześ nie
spełniający wymogi rozwoju zrównoważonego.
Planowanie gminy wiejskiej jest dziś często procesem
kłopotliwym i na wielu płaszczyznach konfliktowym.
Koncepcja rozwoju zrównoważonego wymaga, aby kon
kurencyjne czynniki: społeczne, ekonomiczne i ekolo
giczne współgrały ze sobą i były równorzędne. Rozwój
obszarów wiejskich nie powinien zatem obecnie skupiać
się wyłącznie na jednym z wymienionych zagadnień.
Z pewnością nie powinna go zdominować kwestia pro
dukcji rolnej czy rozwój przemysłu. Uważa się, że proble
my obszarów wiejskich są trudniejsze do rozwiązania niż
te miejskich, ze względu na zaniedbania mieszkańców
wsi – związane z nie dość powszechną świadomością
A VP=
A VP=
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 115
ekologiczną, dużą wrażliwością środowiska czy brakiem
uzasadnienia ekonomicznego dla inwestycji publicznych
mających wspierać rozwój ekologiczny terenów rolnych
[11, s. 14]. Pogłębiający się kryzys kulturowy oraz spo
łeczny odznacza się w kształtowaniu krajobrazu wsi,
w tym jego flory. Bardzo często decyzje projektowe po
dejmowane z powodu doraźnych, lokalnych, jednostko
wych interesów mogą powodować negatywne, wielolet
nie skutki [12]. Coraz częściej przestrzeń obszarów
wiejskich tworzy się pod wpływem presji interesów eko
nomicznych, a próby ochrony wartości przyrodniczych
i kulturowych stoją na dalszym miejscu [13].
Analiza zagospodarowania i funkcjonowania
struktur ekologicznych
Bliskie sąsiedztwo gminy Mełgiew z terenami aglome
racji miejskiej wpływa na sposób jej zagospodarowania.
W gminie tej wytypowano sześć sposobów zagospodaro
wania terenu
2
. Są to tereny zabudowy: mieszkaniowej,
zagrodowej, usługowej i przemysłowej, tereny rolnicze,
lasy, łąki i pastwiska, wody powierzchniowe oraz drogi
pub liczne i kolej. Lokalizację wydzielonych jednostek
przed stawiono na ilustracji 1.
W całej gminie obszary rolnicze są najbardziej rozle
głe (54% powierzchni gminy) i występują w zasadzie
równomiernie. W dolinie rzeki Sławki (Stoki), która prze
dziela gminę Mełgiew, zlokalizowane są łąki i pastwiska
(11%). Tereny leśne zajmują około 14,6% powierzchni
gminy, a największe ich zbiorowiska występują na połu
dniowym zachodzie i północy gminy. Tereny zabudowy
mieszkaniowej, zagrodowej i usługowej (19,5%) położo
ne są przede wszystkim przy głównych ciągach komuni
kacyjnych w układzie rozproszonym. Duże zagęszczenie
zabudowy mieszkaniowej występuje również w pobliżu
granicy gminy z miastem Świdnik. Świadczy to o postę
pującym procesie eksurbanizacji ze strony tego ośrodka
oraz semiurbanizacji obszaru wiejskiego.
Procentowy udział poszczególnych jednostek zago
spodarowania terenu (z pominięciem dróg i kolei) na po
wierzchni całej gminy zaprezentowano na ilustracji 2.
Po rozpoznaniu sposobu zagospodarowania poszcze
gólnych terenów w gminie możliwe było określenie struk
tur ekologicznych (il. 3).
Ich analiza wykazała, że dolina Sławki oraz otaczające ją
łąki i pastwiska są korytarzem ekologicznym. Korytarze
ekologiczne to struktury przyrodnicze o charakterze pas
mowym. Stanowią one połączenie pomiędzy wyspami lub
płatami ekologicznymi [14]. Kompleksy leśne pełnią funk
cję płatów ekologicznych. Występująca w nich aktywność
biologiczna w porównaniu z tą występującą w pozosta
łych jednostkach jest największa. Tereny łąk wydzielające się
z doliny zakwalifikowano do sięgaczy ekologicznych. Pod
stawową funkcją sięgaczy ekologicznych jest zapewnienie
2
Przy rozpoznaniu sposobu zagospodarowania terenu posłużono
się inwentaryzacją urbanistyczną oraz danymi z gminnego Systemu In
formacji Przestrzennej [5]. Na podstawie dostępnych map – topograficz
nej, sozologicznej oraz ortofotomapy wykonano ilustrację 1 prezentują
cą sposób zagospodarowania terenu.
dominated by the issue of agricultural production or indu
strial development. It is believed that problems of rural
areas are more difficult to solve than urban ones due to
the neglect of rural residents, which is connected with not
very common ecological awareness, high environmental
sensitivity or lack of economic justification for public in
vestments that are supposed to support the ecological de
velopment of agricultural areas [11, p. 14]. A deepening
cultural and social crisis is characterized by shaping the
landscape of a village, including its flora. It happens very
often that design decisions that are made due to ad hoc,
local and individual interests may have negative and long
term effects [12]. Increasingly, the space of rural areas is
created under the pressure of economic interests and at
tempts at protecting natural and cultural values are of sec
ondary importance [13].
Analysis of the development and functioning
of ecological structures
The close proximity of Mełgiew municipality to the
areas of the urban agglomeration affects the way it is de
veloped. Six ways of land development
2
were selected in
2
When recognizing the land development, an urban inventory and
data from the municipal spatial information system were used [5]. On
Il. 1. Sposoby zagospodarowania terenu w gminie Mełgiew
(oprac. S. Szefler na podst. [5])
Fig. 1. Land development in the commune of Mełgiew
(by S. Szefler based by [5])
Tereny zabudowy
Buildings
Tereny rolnicze
Agricultural areas
Tereny zadrzewień, lasy
Trees, forests
Łąki i pastwiska
Meadows and pastures
Wody powierzchniowe
Waters
Drogi publiczne, kolej
Roads, railroad tracks
0,5 0 0,5 1 1,5 2 km
LEGENDA / MAP LEGEND
116 Sylwia Szefler
ciągłości przepływu materii i energii oraz umożliwienie
migracji organizmów żywych pomiędzy niszą ekologiczną
a korytarzem ekologicznym. Na terenie gminy wyróżnio no
siedem głównych węzłów ekologicznych. Są to struk tury
charakteryzujące się dużym bogactwem gatunko wym.
Występują one w miejscach przechodzenia łąk i pastwisk
w kompleksy leśne oraz na rozwidleniach doli
ny rzecznej.
Na terenie gminy Mełgiew zlokalizowane w po
bliżu wsi
Trzeszkowice łąki podmokłe oraz od se pa rowa ne mniejsze
kompleksy leśne umiejscowione na północy regionu pełnią
funkcję wysp ekologicznych. Istotne było też określenie
elementów negatywnych, w tym wy pad ku są ni mi bariery
ekologiczne o charakterze po wierz ch niowym, liniowym
i punktowym. Barierami
ekologicz nymi nazywa się struk
tury utrudniające lub cał kowicie hamu jące przemieszcza
nie się organizmów żywych. Najlicz niej szy mi na badanym
obszarze okazały się liniowe bariery – to drogi o in ten
sywnym natężeniu ruchu i linie kolejowe.
Rozpoznanie i ocena środowiska na podstawie gleb
Analizując mapę glebową [5], rozpoznano typy gleb
wy stępujących w gminie Mełgiew. W dolinie Sławki prze
wa żają gleby mułowe, mady rzeczne oraz gleby mułowo
torfowe. Na obszarach wierzchowinowych ukształto
wały się rędziny oraz gleby brunatne i płowe na utworach
lessowatych.
Kolejnym etapem badań było oznaczenie przydatności
rolniczej gleb, którą określają kompleksy gleboworolni
cze (il. 4) [15]. Dominującym kompleksem wśród grun
tów ornych gminy jest kompleks drugi pszenny dobry
oraz pierwszy pszenny bardzo dobry. Pastwiska i łąki
charakteryzowane są przez kompleksy 2z – użytki zielone
średnie (70,5%) oraz 3z – użytki zielone słabe i bardzo
słabe (20,2%) [11].
Następnie na każdą jednostkę zagospodarowania terenu
nałożono mapę prezentującą kompleksy gleboworolni cze
i wykonano waloryzację rolniczej przestrzeni produkcyj
nej.
this municipality. These are areas consisting of housing,
farm, service and industrial development, agricultural ar
eas, forests, meadows and pastures, surface waters as well
as public roads and railways. The location of the sepa
rated units is shown in Figure 1.
Agricultural areas are the most extensive (54% of the
municipality’s area) and are practically evenly distributed
in the whole municipality. In the valley of the river Sławki
(Stoki), which divides Mełgiew municipality, there are
meadows and pastures (11%). Forest areas occupy ap
proximately 14.6% of the municipality and their largest
communities occur in the southwest and north of the mu
nicipality. Areas of residential, farm and service develop
ment (19.5%) are located primarily at the main communi
cation routes in a distributed system. High density of
housing development also occurs near the border of the
municipality with the city of Świdnik. This proves a pro
gressing process of exurbanisation on the part of this
centre and semiurbanization of the rural area.
The percentage share of individual land development
units (excluding roads and railways) on the whole area of
the municipality is presented in Figure 2.
the basis of available maps – topographic, sozological and an orthopho
tomap, illustration 1 was made presenting the method of the land deve
lop ment.
Il. 2. Procentowy udział jednostek sposobu zagospodarowania
w powierzchni gminy Mełgiew (oprac. S. Szefler)
Fig. 2. Percentage share of zoning units in the area
of Mełgiew commune (by S. Szefler)
Il. 3. Analiza struktur ekologicznych
(oprac. S. Szefler na podst. [5])
Fig. 3. Analysis of ecological structures
(by S. Szefler based on [5])
54%
tereny rolnicze
agricultural
areas
19,5%
tereny zabudowy
areas of
development
0,9%
wody
powierzchniowe
surface waters
11%
łąki i pastwiska
meadows
and pastures
14,6%
lasy
forests
Płaty ekologiczne
Forest patch
Korytarz ekologiczny
Corridor
Sięgacz ekologiczny
Boundaries
Wyspy ekologiczne
A group of similar ecosystem
Węzły ekologiczne
Core areas, nodal zones
Bariery ekologiczne
Ecological barriers
LEGENDA / MAP LEGEND
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 117
Il. 4. Kompleksy gleboworolnicze w gminie Mełgiew
(oprac. S. Szefler na podst. [5])
Fig. 4. Soil and agricultural complexes in the Mełgiew commune
(by S. Szefler based on [5])
Ocena punktowa kompleksu wpisana do tabeli 4 jest śred
nią arytmetyczną ocen kompleksów występujących na
badanym obszarze. Pomimo jednorodności klimatu jego
uwzględnienie w waloryzacji jest niezbędne ze względu na
przyjętą skalę punktową wyceny obszarów produkcji rol
niczej, jego pominięcie skutkowałoby błędnymi wynikami.
Mając na uwadze przedstawione wyniki, stwierdzono, że
tereny rolnicze oraz tereny zabudowy reprezentują obsza
ry o bardzo niskim stopniu naturalności, łąki i pastwiska
charakteryzują się przeciętnym stopniem naturalności,
a lasom i wodom powierzchniowym przy porządkowano
wysoki stopień naturalności.
Rozpoznanie i ocena środowiska
na podstawie szaty roślinnej
Analizując przygotowaną według prezentowanego po
stępowania mapę krajobrazów roślinnych
3
(il. 5), stwier
dzono, iż typ roślinności pokrywającej teren zależy przede
wszystkim od ukształtowania i rodzaju powierzchni.
3
Identyfikację zbiorowisk roślinnych gminy Mełgiew rozpoczęto
od sporządzenia mapy krajobrazów roślinnych. W tym celu należało
połączyć dane geomorfologiczne [6] z rozmieszczeniem roślinności
rzeczywistej [16].
After recognizing the manner of development of the
particular areas in the municipality, it was possible to de
termine ecological structures (Fig. 3).
Their analysis showed that the Valley of Sławki and the
surrounding meadows and pastures are an ecological cor
ridor. Ecological corridors are banded natural structures.
They constitute a connection between ecosystems or for
est patches [14]. Forest complexes perform the function
of ecological patches. The biological activity occurring in
them is the largest in comparison with that occurring in
other units. The meadow areas in the valley were classi
fied as ecological boundaries. The basic function of eco
logical boundaries is to ensure the continuity of the flow
of matter and energy as well as to enable the migration of
living organisms between the ecological niche and the
ecological corridor. Seven major nodal zones were distin
guished in the municipality. They are structures character
ized by high species richness. They occur in places where
meadows and pastures change into forest complexes and
on the river valley forks. In Mełgiew municipality, wet
meadows located near the village of Trzeszkowice as well
as isolated smaller forest complexes located in the north
of the region perform the function of a group of similar
Lasy/Forests
Kompleks pszenny bardzo dobry
Very good wheat soil complex
Kompleks pszenny dobry
Good wheat soil complex
Kompleks pszenny słaby
Poor wheat soil complex
Kompleks żytni bardzo dobry
Very good rye soil complex
Użytki zielone bardzo dobre i dobre
Very good and good grassland
Użytki zielone średnie
Medium grassland
Użytki zielone słabe
Poor grassland
Il. 5. Krajobrazy roślinne w gminie Mełgiew
(oprac. S. Szefler na podst. [5])
Fig. 5. Vegetation landscapes in the Mełgiew commune
(by S. Szefler based on [5])
Tereny zabudowy/Buildings
Wody powierzchniowe/Waters
Tereny upraw rolnych
na działach wyżynnych
Areas of agricultural in upland
Tereny upraw rolnych na płas ko wy żu
Areas of agricultural in plateau
Las świeży i świeży mieszany
na działach wyżynnych/Fresh and
fresh mixed forest in upland
0,5 0 0,5 1 1,5 2 km
LEGENDA / MAP LEGEND
LEGENDA / MAP LEGEND
Las wilgotny i olsy jesionowe na
działach wyżynnych/Damp forest
and alder forest in upland
Las świeży na płaskowyżu
Fresh forest in plateau
Grąd właściwy na równinie terasowej
Broadleaved forest in flat
Łęgi rozlewiskowe na równinie
tera sowej/Riparian forest in flat
Łęgi zalewane w dolinie
płaskodennej/Riparian forest
in flat-bottomed valley
118 Sylwia Szefler
Jednostką zajmującą największą powierzchnię gminy są
tereny upraw rolnych na działach wyżynnych (ok. 31%).
Bez mała 1/4 powierzchni gminy (23%) zajmują tereny
upraw na płaskowyżu. Najrzadziej występuje zaś las wil
gotny i olsy jesionowe na działach wyżynnych (0,1%)
oraz wody powierzchniowe (0,9%). Procentowy udział
powierzchni poszczególnych krajobrazów roślinnych
przedstawiono na diagramie kołowym (il. 6).
Z przedstawionych ilustracji wynika, że pomimo duże
go zróżnicowania występujących krajobrazów roślin
nych, tereny rolnicze w największym stopniu kształtują
obszar gminy. Dzieje się tak za sprawą właściwych wa
runków geomorfologicznych umożliwiających produkcję
rolną. Pod względem zagospodarowania przestrzennego
gminy największą rolę spośród szaty roślinnej odgrywają
lasy oraz zbiorowiska na terenach podmokłych. Dolina
Sławki w okolicy miejscowości Mełgiew oraz fragment
Lasu Mełgiewskiego zajmowane są przez olsy. Las olszo
wy występuje na siedliskach podmokłych z okresowo
wysokim poziomem wód gruntowych. Gatunkami domi
nującymi w drzewostanie tych obszarów są olcha czarna
(Alnus glutinosa), olcha szara (Alnus incana), wierzba
(Salix) oraz kalina (Viburnum). Opisywane wyżej zbioro
wisko leśne jest w małym stopniu przydatne do wykorzy
stania rekreacyjnego i bardzo wrażliwe na zmianę stosun
ków wodnych.
Kolejnym krokiem waloryzacji było przyporządkowa
nie krajobrazów roślinnych do odpowiednich jednostek
zagospodarowania terenu. Do lasów zaliczono wszystkie
leśne krajobrazy roślinne, np. las świeży i świeży miesza
ny na działach wyżynnych. Łęgi zalewane w dolinie pła
skodennej, łęgi rozlewiskowe na równinie terasowej oraz
łąki grądowe właściwe na równinie terasowej należą do
ekosystemu łąk i pastwisk. Następnie poszczególnym ro
dzajom zagospodarowania terenu przyporządkowano od
powiedni stopień naturalności, do którego posłużyła up
rosz czona skala synantropizacji krajobrazu (tab. 5) [17].
Terenami charakteryzującymi się najwyższym stop
niem naturalności są wody powierzchniowe oraz lasy.
Na tych formach pokrycia terenu działalność człowieka
ecosystems. It was also important to identify negative ele
ments, in this case they are ecological barriers of a sur
face, linear and point character. Ecological barriers are
structures that obstruct or completely inhibit the move
ment of living organisms. The most numerous in the area
researched were linear barriers, i.e. roads with intense
traffic and railway lines.
Recognition and assessment of the environment
on the basis of soils
Analyzing the soil map [5], the soil types occurring in
Mełgiew municipality were identified. In the Valley of
Sławki, muddy soils, river mounds and muddy and peat
soils prevail. In the highest areas, rendzinas as well as
brown soils and luvisols on loess formations were
formed.
The next stage of our research was to determine the
usability of agricultural soils, which is defined by soil and
agricultural complexes (Fig. 4) [15]. A dominant complex
among the arable land of the municipality is the second
good wheat soil complex and the first very good wheat
soil complex. Pastures and meadows are characterized by
complexes 2z – medium grassland (70.5%) and 3z – poor
grassland and very poor grassland (20.2%) [11].
Then, a map presenting the soil and agricultural com
plexes was put on each land development unit and the
agricultural production space was valorised. A point as
sessment of the complex entered in the table 4 is an arith
metic mean of the assessments of complexes occurring in
the researched area. Despite the homogeneity of the cli
mate, its inclusion in valorisation is necessary due to the
adopted scale of valuation of agricultural production ar
eas and its omission would result in erroneous results.
Bearing in mind the results presented, it was found that
agricultural areas as well as development areas represent
areas of very low naturalness, meadows and pastures are
characterized by an average degree of naturalness, where
as forests and surface water received a high degree of na
turalness.
Tabela 4. Przyrodnicza waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej [8, s. 248]
Table 4. Natural valorisation of the agricultural production space [8, p. 248]
Jednostka
zagospodarowania terenu
Unit of land development
Elementy przestrzeni produkcyjnej
Elements of the production space
Obszar produkcji rolniczej
Agricultural
production area
kompleks
complex
klimat
climate
ukształtowanie terenu
topographical relief
woda
water
suma
total
liczba punktów/number of points
Tereny rolnicze
Agricultural areas
76 10 6 10 102
wyjątkowo korzystny
extremely favourable
Tereny zabudowy
Development areas
76 10 5 6 97
wyjątkowo korzystny
extremely favourable
Łąki i pastwiska
Meadows and pastures
50 10 4 6 70
średnio korzystny
moderately favourable
Lasy
Forests
0 10 6 10 26
wyjątkowo niekorzystny
extremely unfavourable
Wody powierzchniowe
Surface waters
0 10 3 2,5 15,5
wyjątkowo niekorzystny
extremely unfavourable
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 119
Il. 6. Procentowy udział powierzchni krajobrazów roślinnych w gminie Mełgiew (oprac. S. Szefler)
Fig. 6. Percentage share of plant landscapes in the commune of Mełgiew (by S. Szefler)
jest widoczna w najmniejszym stopniu i nie obniża jako
ści środowiska przyrodniczego. Obszary zabudowy i tere
ny upraw rolnych należą do najmniej naturalnych części
gminy.
Korzystając z poniższego wzoru, obliczono również
wskaźnik synantropizacji dla całej gminy Mełgiew:
gdzie:
Sc – stopień synantropizacji gminy,
p – procentowy udział pokrycia terenu,
s – ocena stopnia synantropizacji pokrycia terenu [17].
Wskaźnik synantropizacji dla gminy Mełgiew wynosi
około 2,8. Wynika z tego, że na badanym obszarze wystę
puje duża liczba zbiorowisk półnaturalnych oraz antropo
genicznych. Przekształcenia środowiska związane są prze
de wszystkim z funkcją rolniczą obszaru.
Kompleksowa ocena wartości przyrodniczych
Wartość waloryzacyjna gminy Mełgiew wytypowana
na podstawie oceny gleby i oceny szaty roślinnej różni się
od siebie. Średnia arytmetyczna obu wyżej wspomnia
nych wartości określana jest mianem średniego wskaźni
ka wartości waloryzacyjnej. W gminie Mełgiew najwięk
szą średnią wartość waloryzacyjną osiągnęły wody
powierzch niowe, a najniższą tereny zabudowy. Badając
wartość przyrodniczą obszaru, należy wziąć pod uwagę
różnorodność i powierzchnię występowania poszczegól
nych sposobów zagospodarowania terenu. Średni walor
przyrodniczy badanych obszarów może osiągać wartości
od 1 do 5. Obszary charakteryzujące się wysokim stop
niem naturalności uzyskują wyniki wyższe w porównaniu
z terenami nacechowanymi przekształceniami antropoge
7% – łęgi zalewane
w dolinie płaskodennej
riparian forest
in flat-bottomed valley
2% – łęgi rozlewiskowe
na równinie terasowej
riparian forest in flat
2% – grąd właściwy
na równinie terasowej
broadleaved forest in flat
11% – las świeży
na płaskowyżu
fresh forest in plateau
0,1% – las wilgotny
i olsy jesionowe
na działach wyżynnych
damp forest
and alder forest in upland
3,5% – las świeży
i świeży mieszany
na działach wyżynnych
fresh and fresh mixed
forest in upland
0,9% – wody
powierzchniowe
waters
23% – tereny upraw
na płaskowyżu
areas of agricultural
in plateau
31% – tereny upraw rolnych
na działach wyżynnych
areas of agricultural in upland
19,5% – obszar zabudowy
buildings
100
ps
Sc =
Recognition and assessment
of the environment on the basis of vegetation
Analyzing the map of plant landscapes
3
, which was
prepared according to the presented proceedings (Fig. 5),
it was found that the type of vegetation covering the area
depends primarily on the topographical relief and type of
the area. The unit which occupies the largest area of the
municipality is the area of agricultural crops in the upland
sections (about 31%). Almost 1/4 of the municipality
(23%) is covered by the areas of cultivation on the pla
teau. Damp forests and alder forests in upland sections
(0.1%) and surface water (0.9%) are the rarest. The per
centage share of the area of individual plant landscapes is
presented in the circular diagram (Fig. 6).
The illustrations show that, in spite of a large variety in
the existing vegetation landscapes, agricultural areas
shape the municipality to the greatest extent. This hap
pens due to the appropriate geomorphological conditions
enabling agricultural production. In terms of landscape
planning of the municipality, forests and communities in
wetlands perform the biggest role among the vegetation.
The Valley of Sławki near Mełgiew and a fragment of
Mełgiewski Forest are covered with the alders. The alder
forest is found on wetland habitats with a periodically high
level of groundwater. Dominant tree species in these areas
are black alder (Alnus glutinosa), gray alder (Alnus incana),
willow (Salix) and viburnum (Viburnum). The forest com
plex described above is to a small extent useful for recre
ational use and very sensitive to changes in water relations.
3
Identification of plant communities of the Mełgiew municipality
started from drawing a map of plant landscapes. For this purpose, geo
morphological data [6] had to be combined with the distribution of real
vegetation [16].
120 Sylwia Szefler
nicznymi. Wyniki kompleksowej waloryzacji wartości
przy rodniczej gmi ny Mełgiew przedstawiono w formie
ta belarycznej (tab. 6).
Wynik uzyskany podczas kompleksowej oceny warto
ści przyrodniczej wykonanej dla gminy Mełgiew wynosi
około 2. Sugeruje to, że w gminie występują krajobrazy
o średnim stopniu naturalności. Takie ukształtowanie śro
dowiska przyrodniczego wynika przede wszystkim z do
minującej funkcji rolniczej obszaru oraz stosunkowo małej
powierzchni terenów o najwyższych średnich wskaź
nikach
wartości waloryzacyjnej. Sumaryczna powierzchnia tych
terenów stanowi jedynie 25,6% powierzchni gminy. Niski
procent powierzchni pokrycia terenu przez obszary o wy
sokiej aktywności biologicznej wpływa na obniżenie wa
lorów przyrodniczych gminy.
Dyskusja
Obecnie gmina Mełgiew jest w trakcie wprowadzania
zmian w miejscowym planie zagospodarowania prze
strzennego, którego wersja pierwotna powstała w 1987 r.
4
[18].
Jak wynika z zapisów znajdujących się w uchwale
w sprawie zmiany miejscowego planu zagospodarowania
przestrzennego gminy Mełgiew [19], granica Eko lo gicz
nego Systemu Obszarów Chronionych obejmuje jedynie
doliny rzek oraz kompleksy leśne. Spod ochrony wyklu
czono natomiast obszary zabudowy zlokalizowane w po
łudniowym fragmencie gminy. Uznano bowiem, że wyso
ki stopień antropogenizacji krajobrazu powoduje brak
wartości przyrodniczych. Zapis ten nie jest poprawny. Jak
wynika z analizy struktur ekologicznych (il. 3), obszar łąk
i pastwisk ma charakter sięgaczy ekologicznych, a część
tych terenów stanowi fragment korytarza ekologicznego.
Wyodrębnienie fragmentu danego terenu może skutko
4
Przez następne lata do planu zatwierdzonego przez gminną radę
narodową dodawano kolejne uchwały wprowadzające zmiany w sposo
bie użytkowania terenów.
The next step in valorisation was to assign plant land
scapes to the appropriate land development units. All forest
vegetation landscapes, for example fresh forest and fresh
mixed forest in upland sections were included in forests.
Riparian forests in a flatbottomed valley, riparian forests
in the flat and broadleaved meadows in the flat belong to
the ecosystem of meadows and pastures. Then, the indi
vidual types of land development were assigned an appro
priate degree of naturalness, to which a simplified scale of
landscape synanthropisation was used (Table 5) [17].
The areas which are characterized by the highest degree
of naturalness are surface waters and forests. In these forms
of land coverage, human activity is visible to the smallest
extent and does not reduce the quality of the natural envi
ronment. Areas of development and areas of agricultural
crops belong to the least natural parts of the municipality.
Using the following formula, the synanthropisation
index for the entire municipality of Mełgiew was also
calculated:
where:
Sc – degree of municipality’s synanthropisation,
p – percentage share of the land cover,
s – assessment of the degree of synanthropisation of
the land cover [17].
The synanthropisation indicator for the municipality of
Mełgiew is around 2.8. It shows that there is a large num
ber of seminatural and anthropogenic communities in the
area researched. Environmental transformations are con
nected above all with the agricultural function of the area.
Comprehensive assessment of natural values
The valorisation worth of Mełgiew municipality, which
was selected on the basis of the soil assessment and veg
etation assessment, differs from each other. An arithmetic
average of both abovementioned values is defined as the
average index of the valorisation worth. In the municipal
ity of Mełgiew the highest average valorisation worth was
achieved by surface waters, whereas the lowest values
were obtained by development areas. When examining the
natural value of the area, it is necessary to take into ac
count the diversity and area of occurrence of the particu
lar land development methods. The average natural value
of the studied areas can reach values from 1 to 5. The ar
eas, which are characterized by a high degree of natural
ness, obtain higher results when compared to areas charac
terized by anthropogenic transformations. The results of
the comprehensive valorisation of the natural value of the
municipality of Mełgiew are presented in the tabular form.
The result which was obtained during the comprehen
sive assessment of the natural value performed for the
municipality of Mełgiew is about 2. This suggests that
there are landscapes with an average degree of natural
ness in the municipality. This topographical relief of the
na tural environment results first of all from a dominant
agricultural function of the area and a relatively small area
of land with the highest average indexes of the valorisation
Tabela 5. Uproszczona skala synantropizacji krajobrazu
[17, s. 115]
Table 5. Simplified scale of landscape synanthropisation
[17, p. 115]
Jednostka
zagospodarowania
terenu
Land development unit
Skala
synantropizacji
Synanthropisation
scale
Stopień naturalności
Degree
of naturalness
Wody powierzchniowe
Surface waters
0
bardzo wysoki
very high
Lasy
Forests
1
wysoki
high
Łąki i pastwiska
Meadows and pastures
2
przeciętny
average
Tereny upraw rolnych
Areas of agricultural
crops
3
niski
low
Obszary zabudowy
Areas of development
4
bardzo niski
very low
100
ps
Sc =
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 121
Tabela 6. Kompleksowa ocena wartości przyrodniczej gminy Mełgiew [2, s. 111]
Table 6. Comprehensive evaluation of the natural value of the commune of Mełgiew [2, p. 111]
Wskaźnik
Index
Jednostka zagospodarowania terenu
Land development unit
tereny zabudowy
development areas
tereny rolnicze
agricultural areas
lasy
forests
łąki i pastwiska
meadows and pastures
wody powierzchniowe
surface waters
Wartość waloryzacyjna
na podstawie oceny gleb
Valorisation value on
the basis of the assessment
of soils
1 1 5 3 5
Wartość waloryzacyjna
na podstawie oceny
szaty roślinnej
Valorisation value on
the basis of the evaluation
of vegetation
1 2 4 3 5
Średni wskaźnik wartości
waloryzacyjnej (V)
Average index
of valorisation value (V)
1 1,5 4,5 3 5
Udział powierzchni
jednostek pokrycia terenu (P)
Share of areas of terrain
coverage units (P)
19,5% 54% 14,6% 11% 0,9%
Iloczyn VP
The product VP
0,195 0,81 0,657 0,33 0,045
Średni walor przyrodniczy
całej gminy
Average natural values
of the whole municipality
2,037
wać zmianami w ich strukturze. Niekontrolowany rozwój
funkcji rolniczej regionu może doprowadzić do ujednoli
cenia przestrzeni oraz zmniejszenia różnorodności biolo
gicznej, co z kolei wywoła niekorzystne zmiany siedli
skowe. W myśl zasad polityki zrównoważonego rozwoju
ewolucja społecznogospodarcza nie może być realizo
wana kosztem środowiska przyrodniczego. Tereny będą
ce sięgaczami i korytarzami ekologicznymi w całości
powinny znaleźć się w strefie Ekologicznego Systemu
Ob szarów Chronionych. Na obszarach chronionych moż
liwa jest rozbudowa produkcji ekologicznej. Mimo ogra
niczeń związanych ze sposobem użytkowania, gospodar
ka na tych terenach może być modernizowana w sposób
zgodny z uwarunkowaniami przyrodniczymi, oczekiwa
niami mieszkańców i potencjalnych inwestorów.
Do głównych zadań gminy należy rozwój funkcji mie
sz kaniowej oraz związanej z tym rekreacji i usług komu
nalnych. W studium uwarunkowań i kierunków zagospo
darowania gminy nie została wyznaczona przyszła strefa
uaktywnienia funkcji mieszkaniowej. Brakuje ściśle okre
ślonej granicy nowych terenów mieszkalnych. Poważnym
zagrożeniem dla środowiska są zanieczyszczenia wód
podziemnych oraz powierzchniowych na skutek braku
kanalizacji sanitarnej oraz spływu powierzchniowego za
nieczyszczeń z pobliskich pól do koryta Sławki. Obec nie
długość czynnej sieci kanalizacyjnej w gminie wynosi
2,5 km. Na terenie gminy z wodociągu korzysta około
93% mieszkańców, natomiast z kanalizacji tylko 2% [20].
value. The total area of these terrains is only 25.6% of the
municipality’s area. A low percentage of land coverage by
areas with high biological activity has a negative effect on
the natural values of the municipality.
Discussion
At present, Mełgiew municipality is in the process of
introducing changes to the local zoning plan whose origi
nal version was prepared in 1987
4
[18].
According to the provisions which are included in the
resolution on the change of the local zoning plan for the
municipality of Mełgiew [19], the boundary of the
Ecological System of Protected Areas covers only river
valleys and forest complexes. However, the areas of devel
opment located in the southern part of the municipality
were excluded from protection. It was considered that
a high degree of anthropogenization of the landscape re
sults in a lack of natural values. This record is not correct.
According to the analysis of ecological structures (Fig. 3),
the area of meadows and pastures has the character of eco
logical boundaries and some of these areas are a part of the
ecological corridor. Selecting a fragment of a given area
may result in changes in their structure. The uncontrolled
4
Over the next years, further resolutions which introduced chang
es in the way of land development, were added to the plan that was
approved by the municipal national council.
122 Sylwia Szefler
Ponadto obszar wiejski zagrożony jest utratą swoich spe
cyficznych cech. Upowszechnienie się miejskiego stylu
życia może powodować niekontrolowany rozrost osiedli
i co za tym idzie – deformację układu wsi oraz utratę po
wiązań z krajobrazem otwartym. Strefa rozwoju funkcji
mieszkaniowej nie powinna kolidować z pierwotnymi
układami wiejskimi. Nowo powstająca zabudowa powinna
być powiązana z obecnymi terenami bytowymi. Umoż liwi
to szybsze stworzenie systemu infrastruktury, w tym ka
nalizacji, czego skutkiem będzie zmniejszenie stopnia
degradacji wód powierzchniowych i gruntowych.
Do głównych celów strategicznych gminy Mełgiew na
leży zwiększenie lesistości. Realizacja programu odbywa
się poprzez wspieranie zalesienia terenów należących do
osób prywatnych oraz promowanie zachowań mających
na celu zagospodarowanie nieużytków. Zapisy, które moż
na odnaleźć w dokumentach planistycznych i studialnych,
są za bardzo ogólnikowe i nie przedstawiają konkretnych
rozwiązań. W uchwale o zmianie miejscowego planu za
gospodarowania przestrzennego znajduje się zapis o zalece
niach kształtowania pasmowych struktur przyrod ni czych
w strefie Ekologicznego Systemu Ob szarów Chro nionych.
Nie wskazano natomiast obszarów rolniczych i nieużyt
ków przeznaczonych pod zalesienia.
Podsumowanie
Badania dowodzą słuszności postawionych hipotez ba
dawczych. Połączenie obu wybranych metod waloryzacji
pozwala na uzyskanie szerszego obrazu środowiska. Ana
lizując ocenę środowiska na podstawie szaty roślinnej na
poziomie krajobrazowym, należy zauważyć, iż w gminie
Mełgiew dominują krajobrazy upraw rolnych na działach
wyżynnych oraz na płaskowyżu. Wystę po wanie wielora
kiej flory skutkuje zwiększeniem bioróżnorodności oraz
zwiększeniem przepływu energii i materii pomiędzy
strukturami ekologicznymi. Na rodzaj roślinności naj
większy wpływ ma ukształtowanie i rodzaj powierzchni
terenu. Stopień lesistości badanego obszaru odbiega od
średniej województwa lubelskiego i oceniany jest jako
mały. Zwiększenie powierzchni terenów o dużej aktyw
ności biologicznej wpłynie na ulepszanie jakości środo
wiska i w tym kierunku powinna być prowadzona gospo
darka przestrzenna. Wzrost różnorodności biologicznej
na terenie gminy jest możliwy poprzez rozszerzenie po
wierzchni zadrzewień i poszerzenie Ekologicznego Sys
temu Obszarów Chronionych. Dolesienia przeprowadzić
należy na terenach charakteryzujących się mniejszą przy
datnością rolniczą. Do tych ostatnich zalicza się obszary
z tzw. glebami marginalnymi w zasięgu granicy rolnole
śnej. Będą to tereny kompleksów pszennych słabych oraz
użytków zielonych słabych i średnich, a także strefy brze
gowe lasów, które należy bezwzględnie wzmocnić. Is tot
ne są również dodatkowe zadrzewienia wzdłuż dróg, któ
re w znacznym stopniu obniżą barierowość dróg oraz
w po łączeniu z zadrzewieniami śródpolnymi i sugero wa
nymi grupami drzew wzdłuż cieków wodnych przyczy
nią się do renaturalizacji krajobrazu. Ocena środowiska
przyrodniczego na podstawie waloryzacji gleb wykazała,
że w gminie Mełgiew terenami o najwyższym stopniu
development of the agricultural function of the region may
lead to the unification of space and reduction of biological
diversity, which in turn will result in adverse habitat chang
es. According to the principles of sustainable development
policy, social and economic evolution cannot be realized at
the expense of the natural environment. Areas that consti
tute boundaries and ecological corridors in their entirety
should be in the zone of the Eco logical System of Protected
Areas. In protected areas, it is possible to develop the eco
logic production. Despite the restrictions which are con
nected with the way of use, the economy in these areas can
be modernized in a manner consistent with the natural con
ditions, expectations of residents and potential investors.
The main tasks of the municipality include the deve
lopment of the housing function as well as recreation and
communal services related to it. In the study of the condi
tions and directions of the development of the municipal
ity, no future zone of activation of the housing function
was designated. There is no strictly defined boundary of
new residential areas. A serious threat to the environment
is pollution of groundwater and surface waters due to the
lack of sanitary sewage system and surface runoff of pol
lutants from nearby fields to the Sławki bed. At present,
the length of the active sewerage network in the munici
pality is 2.5 km. About 93% of residents use the water
supply in the municipality, whereas only 2% use sewage
systems [20]. Moreover, the rural area is at risk of losing
its specific characteristics. Dissemination of the urban
lifestyle may cause uncontrolled growth of settlements
and, as a result, deformation of the village layout and
a loss of relations with the open landscape. The zone de
velopment of the housing function should not interfere
with the original rural layouts. Newly erected buildings
should be connected with current living areas. This will
enable the faster formation of the infrastructure system,
including sewage systems, which will result in the reduc
tion in the degree of surface and groundwater degradation.
The main strategic objectives of Mełgiew municipality
include increasing forest coverage. The implementation
of the program is carried out by supporting afforestation
of terrains belonging to private persons and promoting ac
tions aimed at developing wasteland. The provisions that
can be found in planning and study documents are too
general and they do not present specific solutions. In the
resolution on the change in the local zoning plan there is
a provision about recommendations for shaping banded
natural structures in the zone of the Ecological System of
Protected Areas. However, no agricultural or wasteland
areas designated for afforestation were indicated.
Summary
Our study proves the validity of the research hypo
theses. The combination of both selected valorisation
methods makes it possible to obtain a wider picture of the
environment. When analysing the assessment of the en vi
ronment on the basis of vegetation at the landscape level,
it should be noticed that in the municipality of Meł giew
the landscapes of agricultural crops dominate in uplands
and plateau sections. The occurrence of multiple flora
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 123
naturalnoś ci są lasy i wody powierzchniowe. Ze względu
na sposób za gospodarowania obszary te nie mogą być
użytkowane rolniczo. Tereny rolnicze gminy są obecnie
wykorzystywane w sposób prawidłowy. Mają bardzo ko
rzystne uwarunkowania dla rozwoju produkcji rolniczej
i przetwórstwa. W celu umocnienia systemu przyrodnicze
go na tych obszarach wskazane jest wprowadzenie za
drzewień śródpolnych czy zadrzewień wzdłuż ciągów ko
munikacyjnych. Takie grupy drzew pełnią funkcję ciągów
ekologicznych, które umożliwiają przemieszczanie się
energii i materii w obrębie struktur ekologicznych, a także
ułatwiają migrację zwierząt. Zadrzewienia śródpolne
chronią także grunty przed erozją oraz zmniejszają ilość
zanieczyszczeń spowodowanych przez zbyt intensywną
produkcję rolną.
Im wartość średniego waloru przyrodniczego jest więk
sza, tym większy stopień naturalności obszaru. Po wierzch
nia sposobu zagospodarowania terenu jest istotnym czyn
nikiem decydującym o jego walorach przyrodniczych.
Średni walor przyrodniczy gminy Mełgiew, który wynosi
2,037, świadczy o jej rolniczej funkcji. Około 54% po
wierzchni całego regionu pokrywają pola uprawne. Blisko
1/5 gminy (19,5%) stanowią tereny zabudowy. Jak wyka
zała mapa struktur ekologicznych, obszary te są barierami,
które ograniczają przepływ energii i mate
rii. Tereny o roz
budowanej, bogatej strukturze eko lo gicznej, osiągające
wysoki średni wskaźnik wartości walo ryzacyjnej stanowią
około 1/4 powierzchni gminy Meł giew
i zlokalizowane są
w obrębie płatów.
Gmina Mełgiew jest przykładem obszaru wiejskiego
o średnim walorze przyrodniczym. Zbyt intensywna go
spodarka rolna może w przyszłości skutkować obniże
niem ilości i jakości produktów rolnych, a co za tym idzie
zmniejszeniem jakości życia mieszkańców gminy i ich
dochodów. Wdrażanie w gminie koncepcji zrównoważo
nego rozwoju, w tym zmiany sposobu użytkowania ziemi
(np. wskazanie terenów zadrzewień śródpolnych, przywod
nych, dolesień i wreszcie obszarów agroturystycznych),
skutkować będzie wzrostem walorów środowiska przy
rodniczego oraz zmniejszeniem degradacji zasobów natu
ralnych przy jednoczesnym zwiększeniu atrakcyjności.
W gminie Mełgiew istnieje możliwość rozwoju turystyki
wiejskiej. Dotyczy to regionów o niskim stopniu uprze
mysłowienia, urozmaiconym krajobrazie, szacie roślinnej
oraz bogatych w zasoby dziedzictwa kulturowego. Ob
sza rami wyznaczonymi pod funkcję turystycznorekrea
cyjną powinny być tereny sąsiadujące z kompleksami le
śnymi o charakterze świeżym i świeżym mieszanym lub
zabytkami. Zagospodarowanie turystyczne w strefie przy
leśnej nie naruszy struktury ekologicznej lasów, nie zaha
muje sprawnego funkcjonowania przyrodniczego, a jedno
cześnie umożliwi rozwój nowej funkcji na terenie gminy,
pod warunkiem zapewnienia odpowiedniej infrastruktury
technicznej i turystycznej.
Przykład gminy pokazuje, iż racjonalne wykorzysta nie
zasobów przyrodniczych nie jest możliwe bez ich do kład
nego rozpoznania. Brak w działalności adminis tracyjnej
systematycznie prowadzonych badań przyrod niczych
może w przyszłości powodować problemy z za kresu och
ro ny środowiska i gospodarki przestrzennej. Walo ry zacja
results in the increased biological diversity and an in
creased energy and matter flow between ecological struc
tures. The topographical relief and type of terrain have the
greatest impact on the type of vegetation. The degree of
forest coverage of the researched area differs from the av
erage value of Lublin province and is assessed as small.
In creasing the areas with high biological activity will im
prove the quality of the environment and land manage
ment should be pursued in this direction. The increase of
biological diversity in the municipality is possible by ex
tending the area of forests and extending the Ecological
System of Protected Areas. Proceedings as regards affor
estation should be carried out in the areas characterized by
lower agricultural suitability. The latter include areas from
the socalled marginal soils within the range of agriculture
and forestry. These will be areas of poor wheat complexes
and poor and medium grassland as well as forest edge
zones which must be definitely streng thened. It is also im
portant to plant additional trees along the roads, which will
significantly reduce the road barrier and combined with
midfield trees and suggested groups of trees along water
courses, will contribute to landscape renaturalization. The
assessment of the natural environment on the basis of the
valorisation of soils showed that in Mełgiew municipality
the areas with the highest degree of naturalness are forests
and surface waters. Due to the way of development, these
areas cannot be used for agriculture. The municipality’s
agricultural areas are now being used correctly. They have
very favourable conditions for the development of agri cul
tu ral production and processing. In order to strengthen the
natural system in these areas, it is advisable to introduce
midfield tree plantations or tree plantings along commu
nication routes. Such groups of trees perform the function
of ecological chain that enable the movement of energy
and matter within ecological structures and also facilitate
migration of animals. Midfield tree plantings also protect
land against erosion and reduce the amount of pollution
caused by too intensive agricultural production.
The higher the worth of the average natural value, the
greater the degree of naturalness of the area. The area of
the land development method is an important factor deter
mining its natural values. The average natural value of
Mełgiew municipality, which is 2,037, testifies to its agri
cultural function. About 54% of the entire region area is
covered by arable land. Nearly 1/5 of the municipality
(19.5%) are development areas. As shown in the map of
ecological structures, these areas are barriers that limit the
flow of energy and matter. Areas with an extensive
and rich ecological structure, achieving a high average
index of the valorisation value constitute about 1/4 of the
area of Mełgiew municipality and are located within the
patches.
Mełgiew municipality is an example of a rural area
with an average natural value. Too intensive farming may
in the future result in the reduction in the quantity and qual
ity of agricultural products and as a consequence in the
decrease in the quality of life of residents of the municipal
ity and their incomes. The implementation of the concept
of sustainable development in the municipality, including
changes in the way of using land (e.g. identification of
124 Sylwia Szefler
przyrodnicza powinna być skonfrontowana z elementa mi
ekonomicznymi, gospodarczymi i społecznymi, jednak
nie może być ona traktowana jako czynnik drugorzęd ny.
Po nadto regularnie prowadzone badania przy rodnicze
umoż liwiają zbudowanie bazy danych, która ułatwi
monito rowanie środowiska oraz zmian w nim zachodzą
cych [21].
midfield afforestation, nursery land, and finally agritour
ism areas) will result in increasing the natural environ
ment value and reducing the degradation of natural re
sources while boosting its attractiveness. In Mełgiew
municipality there are possibilities of developing rural
tourism. This applies to regions with low levels of indus
trialization, a varied landscape, vegetation and rich heri
tage resources. Areas designated for tourism and recre
ation should be the areas adjacent to forest complexes of
fresh as well as fresh and mixed nature or those with mon
uments. Tourist development in the nearforest zone will
not disturb the ecological structure of forests, it will not
stop the efficient natural functioning and at the same time
it will enable the development of a new function with in
a municipality, provided adequate technical and tourist in
frastructure is ensured.
The example of a municipality shows that the rational
use of natural resources is not possible without their de
tailed recognition. Lack of systematically conducted envi
ronmental studies in the administrative activity may in the
future cause problems in the field of environmental pro
tection and land management. Natural valorisation should
be confronted with economic and social elements, how
ever, it cannot be treated as a secondary factor. Moreover,
environmental studies, which are carried out regularly,
enable the formation of a database that will facilitate en
vironmental monitoring and controlling changes which
occur in it [21].
Translated by
Bogusław Setkowicz
Bibliografia /References
[1] Kupidura A., Kupidura M., Łuszewski M., Wartość krajobrazu –
rozwój przestrzeni obszarów wiejskich, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2011.
[2] Obidziński A., Żelazo J., Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodni-
cza, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2011.
[3] Szyszko J., Rylke J., Jeżewski P., Dymitryszyn I., Ocena i wycena
zasobów przyrodniczych, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2013.
[4] Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa 2000.
[5] Mełgiew – System Informacji Przestrzennej, http://melgiew.ema
pa.net/ [accessed: 3.06.2016].
[6] Gilewska S., Klimek M., Przeglądowa Mapa Geomorfologiczna
Polski, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania
PAN, Kraków 1997.
[7] Czubaszek R., WysockaCzubaszek A., Brzózko A., Waloryzacja
krajobrazu gminy wiejskiej Wysokie Mazowieckie, „Problemy
Ekologii Krajobrazu” 2016, t. 41, 81–93.
[8] Witek T., Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski
według gmin, IUNG, Puławy 1993.
[9] Przygodzka R., Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, [w:]
D. Kiełczewski (red.), Od koncepcji ekorozwoju do ekonomii zrów-
noważonego rozwoju, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekono micz
nej w Białymstoku, Białystok 2009, 259–275.
[10] Wiśniewska M., Osadnictwo wiejskie, Oficyna Wydawnicza Poli
techniki Warszawskiej, Warszawa 2007.
[11] Kamiński Z.J., Współczesne planowanie wsi w Polsce, zagadnienia
ruralisty, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2008.
[12] Wiszniowski J., Sustainable space development, „Architectus”
2010, Nr 2(28), 219–222.
[13] BazanKrzywoszańska A., Skiba M., Culture of village public
spaces – exemplified by the commune of Krotoszyce, „Architectus”
2010, Nr 2(28), 77–81.
[14] Chmielewski T.J., Systemy krajobrazowe. Struktura – funkcjonowa-
nie – planowanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.
[15] Uggla H., Gleboznawstwo rolnicze, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa 1983.
[16] Bank Danych o Lasach, http://.bdl.lasy.gov.pl/portal/ [accessed:
3.06.2016].
[17] RooZielińska, Solon J., Degórski M., Ocena stanu i przekształceń
środowiska przyrodniczego na podstawie wskaźników geobota-
nicznych, krajobrazowych i glebowych, Instytut Geografii i Prze
strzen nego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2007.
[18] Plan ogólny zagospodarowania przestrzennego gminy Mełgiew,
tekst planu zatwierdzony uchwałą Gminnej Rady Narodowej
w Mełgwi Nr XXI 47/87/Z z dnia 29.12.1987, Lublin, 1987, http://
melgiew.emapa.net/ [accessed: 2.08.2018].
[19] Uchwała NR XVII/119/16 Rady Gminy z dnia 17 maja 2016 r.
w sprawie zmiany miejscowego planu zagospodarowania prze-
strzennego Gminy Mełgiew ETAP I, biuletyn informacji publicznej,
http://www.ugmelgiew.bip.lubelskie.pl [accessed: 3.06.2016].
Rozpoznanie i waloryzacja wartości przyrodniczych obszarów wiejskich/Diagnosis and valorisation of natural values of rural areas 125
Streszczenie
Celem artykułu jest przedstawienie modelowego postępowania w zakresie rozpoznania i oceny wartości przyrodniczych gminy, jako przykład badań
krajobrazu wykonywanych na potrzeby dokumentów planowania przestrzennego. Metodę zaprezentowano na przykładzie gminy Mełgiew. Podstawą
pracy było określenie sposobu zagospodarowania terenów oraz ocena wybranych komponentów środowiska. Wykonano waloryzację wartości przy
rodniczych gleb oraz środowiska w oparciu o szatę roślinną na poziomie krajobrazowym. Analizowanym elementom przypisano wartości wynika
jące ze stopnia ich naturalności. Synteza wyników uzyskanych na podstawie oceny gleb oraz szaty roślinnej umożliwiła obliczenie średniej wartości
przyrodniczej całej gminy. Waloryzacja wartości przyrodniczej pozwoliła na określenie tempa i kierunków zmian zachodzących w krajobrazie.
Analiza wyników tak przeprowadzonych badań ma umożliwić prognozowanie przyszłych procesów dotyczących środowiska gminy i jej sąsiedztwa.
Prezentowany proces badawczy powinien być standardem postępowania na poziomie lokalnego planowania przestrzennego w zakresie waloryzacji
środowiska przyrodniczego, a tym samym krajobrazu.
Słowa kluczowe: gmina Mełgiew, planowanie przestrzenne, waloryzacja przyrodnicza
Abstract
The aim of the article is to present a model research procedure in the field of recognizing and assessing the natural values of the commune as an
example of landscape research carried out for the needs of spatial planning documents. The research was presented on the example of the Mełgiew
commune. The basis of the research was to determine the manner of land development and assessment of selected environmental components. The
valorization of natural values of soils and the environment on the basis of vegetation at the landscape level was carried out. The tested elements were
assigned values resulting from the degree of their naturalness. The synthesis of the results of the research, obtained on the basis of the assessment
of soils and vegetation cover, made it possible to calculate the average natural value of the entire commune. Valorisation of the natural value has
allowed to determine the pace and directions of changes taking place in the landscape. The analysis of the results of such research is to enable
forecasting of future processes regarding the commune’s environment and its neighborhood. The presented research process should be a standard of
conduct at the level of local spatial planning in the field of valorisation of the natural environment, and thus the landscape.
Key words: Mełgiew commune, spatial planning, nature evaluation
[20] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzen-
nego gminy Mełgiew, Załącznik Nr 1do uchwały Nr XXIV/158/16
Rady Gminy Mełgiew z dnia 28 grudnia 2016, biuletyn informacji
publicznej, http://www.ugmelgiew.bip.lubelskie.pl [accessed:
9.09.2017].
[21] Kseniak M., Zieliński S., Wykorzystanie wyników badań nauko-
wych w zakresie waloryzacji i funkcjonowania krajobrazu w dzia-
łalności administracji rządowej w woj. Lubelskim, [w:] T.J. Chmie
lew ski, A. Richling, K.H. Wojciechowski (red.), Funkcjonowanie
i waloryzacja krajobrazu. Ogólnopolska Konferencja Naukowa,
Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej, Lublin 1992, 85–91.
Henryków,
widok klasztoru od wschodu
(fot. E. Łużyniecka)
Henryków,
view of the monastery from the east
(photo by E. Łużyniecka)