Zapomniane wzorce, wypaczone idee. Nowatorstwo przełomu lat 20. i 30. XX w. – co po nim zostało

Zapotrzebowanie na mieszkania nowego typu

Koniec XIX i początek XX w. był znaczącym, nie

tylko czasowym, przełomem w rozwoju architektury

mieszkaniowej. Stał się momentem, w którym dostrzeżo-

no drugiego człowieka, jego potrzeby. Miasta przeżywały

w tym czasie niespotykany wzrost liczby ludności, a spo-

wodowane to było przede wszystkim industrializacją.

Oferta nowej pracy wywołała falę migracji ze wsi do

miast. Nagle (w ciągu około 30 lat) XIX-wieczne kamie-

nice stały się zbyt małe, przepełnione, w zasadzie pozba-

wione minimalnych warunków bytowych. Wnętrza były

ciemne, wilgotne i duszne. Stale wzrastające zapotrzebo-

wanie na nowe miejsca zamieszkania, na przełomie stule-

ci, wzmocnione zostało o dodatkowy, niespotykany do -

tychczas postulat. Zaczęto poszukiwać propozycji, które

doprowadzą do uzyskania dużej liczby mieszkań, ale

zdro wych mieszkań. Przyrost ich liczby w dużej mierze

uzależniony został od nowych technologii wznoszenia,

higiena zaś – od usytuowania i wewnętrznej dyspozycji

przestrzeni mieszkalnych.

Nowa zabudowa wymagała potężnego inwestora, ale

także nowatorskiej myśli twórczej. W centrum zaintere-

sowania znalazł się problem masowego, szybkiego

i ta niego budowania mieszkań o korzystnych warunkach

The demand for new type of housing

The end of the 19

century and the beginning of the

century was a significant, and not only temporary,

breakthrough in the development of residential architec-

ture. It was the moment when individuals and their needs

were noticed. It was the time when the number of people

living in cities was growing at a great rate primarily

as a result of industrialization. The offer of new jobs trig-

gered a wave of migration from villages to cities. Sud-

denly (over about 30 years) the 19

-century tenements

became too small, overcrowded, and in fact did not offer

minimum living conditions. They were dark, damp, and

stuffy inside. The gradually growing demand for new

housing was additionally boosted at the turn of the 19

and 20

centuries by a totally new idea: namely, what was

needed was a design solution that would provide a large

number of apartments which would assure healthful

housing. To a large extent the increase in their number

was determined by new building technologies, hygiene by

location and internal space layout.

The newly designed buildings required wealthy inves-

tors as well as innovative creative ideas. The main con-

cern was the issue of how to build dwelling units that

would provide good living conditions on a mass scale

quickly and inexpensively. The intellectual contribution

of CIAM (International Congress of Modern Architecture)

to the solution of that problem is well known, especially

the provisions of the Athens Charter (1933). It should

be noted, however, that both the association itself as well

* Wydział Architektury Politechniki Białostockiej / Faculty of

Architec ture, Białystok University of Technology.

Małgorzata Bartnicka*

Zapomniane wzorce, wypaczone idee.

Nowatorstwo przełomu lat 20. i 30. XX w. – co po nim zostało

Forgotten rules, distorted ideas.

The remaining legacy of the innovative late 1920

and early 1930

2013

1(33)

DOI: 10.5277/arc130104

38 Małgorzata Bartnicka

as bold modern ideas advocated by it were preceded by

undertakings organized even a dozen or so years earlier.

It was the Deutscher Werkbund, established in 1907, that

contributed the greatest in this respect. The organization

was founded as an interdisciplinary association of

de signers. The core of their activity was a new innovative

approach to all aspects of designing and especially the

influence on the improvement of human living con di-

tions, transformation of dwelling places, housing estates,

and cities. They claimed that their purpose was to pro-

mote modern design in speech and writing, at exhibitions

as well as in ready made rules implemented into econo-

my [24]. The first design activities of that type can be

noticed in the projects of housing estates developed for

factory workers and financed by entrepreneurs. Alfred

Krupp, and later his son, were model investors of those

times. Krupp was greatly impressed by Camillo Sitte’s

plans of garden-cities. That fascination resulted in the

idea of developing the suburbs of Essen in that very

spirit. This is also how the town of Margarethenhöhe was

developed, with oldest buildings designed in 1906, but

the whole project really developed only when it was

commissioned to Georg Metzendorf who was a member

of the Werkbund movement. His design of the workers’

house, presented at the exhibition in Darmstadt in 1908,

was already known; the idea of the house was supported

by sociological analyses conducted by the designer.

These experiences were used in practice when the design

of the town was commissioned. Margarethenhöhe was

considered to be the first all-inclusive garden-city built

under the patronage of the Werkbund. However, it should

be noted that another garden-suburb of Hellerau

near

Dresden as well as the unfinished High Hagen garden-

city

in Hagen were developed at the same time. The

space planning conception of those towns became the

origin of modern urban planning, taking into account the

well-being of the residents. By the governmental decree

and as a result of efforts made by Hermann Muthesius,

both communities (Margarethenhöhe and Hellerau) were

released from the obligation to comply with the build-

ing regulations and they became the first experimental

housing estates [24]. Although the solutions applied in

them were highly significant, they were not yet that revo-

lutionary.

The first symptom of important changes was the ex -

hibition in Cologne in 1914, interrupted because of World

War I, during which a dispute arose on typization in archi-

tecture and art which almost caused the Werkbund asso-

ciation to break up. The designers associated in the

Werkbund wanted to find new design solutions regarding

In 1908, Karl Schmidt built a huge factory on the outskirts of

Dresden (Deutsche Werkstätten und Handwerkkunst.) In 1910, the gar-

den-city of Hellerau was built next to it. The whole complex was deve-

lo ped in five years. The space development plan was designed by

Schmidt in collaboration with his brother-in-law Richard Riemerschmid.

Together, they also designed the furniture of the future houses. Most

buildings in the city as well as the festival room were designed by

Heinrich Tessenow, whereas the other buildings were designed by

Hermann Muthesius [24].

bytowych. Doskonale znany jest wkład intelektualny

CIAM (Congrès International d’Architecture Moderne

– Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej)

w rozwiązywanie tego zagadnienia, szczególnie postano-

wienia Karty Ateńskiej (1933). Należy jednakże zazna-

czyć, że zarówno samo stowarzyszenie, jak i odważne,

nowoczesne idee przez nie głoszone poprzedzone zostały

przedsięwzięciami zorganizowanymi nawet kilkanaście

lat wcześniej. Zasadnicze zasługi na tym polu miał

powstały w 1907 r. niemiecki Werkbund. Organizacja ta

stworzona została jako interdyscyplinarne zrzeszenie pro-

jektantów. Istotą ich działania było reformatorskie podejś-

cie do wszystkich dziedzin związanych z projektowa-

niem, a w szczególności wpływanie na zmianę warunków

życia człowieka, przemianę jego mieszkania, osiedla

i miasta.

Sami ogłaszali, że ich celem jest propagowanie

nowoczesnego designu „w mowie i na piśmie”, na wysta-

wach, i w gotowych wzorcach wprowadzanych do gospo-

darki [24]. Pierwsze tego typu działania projektowe można

zauważyć w założeniach osiedli mieszkalnych przez na-

czonych dla robotników fabryk, a finansowanych przez

przedsiębiorców. Modelowym inwestorem tego okresu stał

się Alfred Krupp, a później jego syn. Krupp był pod dużym

wrażeniem propozycji rozwiązań miast-ogrodów Camilla

Sitte’a. Z tej fascynacji wyłonił się pomysł rozwoju przed-

mieść Essen w takim właśnie duchu. Tak powstało mias-

teczko Margarethenhöhe. Początki zabudowy sięgają

1906 r.,

ale całość założenia rozwinęła się dopiero

w mo -

mencie, gdy zlecenie projektu otrzymał Georg Me tzendorf

który należał do reformatorskiego ruchu Werkbundu.

Zna ny był wówczas, prezentowany przez niego na wysta-

wie sztuki w Darmstadt w 1908, projekt domu robotni-

czego, którego koncepcja wspomagana była przeprowa-

dzonymi przez projektanta analizami z zakresu socjologii.

Doświadczenia te zostały wykorzystane w prak

tyce przy

tworzeniu zleconego miasteczka. Mar ga rethen höhe uzna-

ne zostało za pierwsze kompleksowe miasteczko-ogród

wybudowane pod patronatem Werkbundu,

ale należy zaz-

naczyć, że równolegle powstało także drugie mias teczko

Hellerau

obok Drezna oraz niedokoń czone miasto-ogród

High Hagen w Hagen. Kon

cepcja przes trzenna tych miej-

scowości stała się zalążkiem nowoczesnego planowania

miast, uwzględniającego samopo czucie mieszkańców.

Obie osady (Mar ga rethen höhe i Hellerau) dekretem rzą-

dowym, dzięki staraniom Hermanna Muthesiusa, zwol-

nione zostały z obowiązujących przepisów budowlanych,

przez co stały się pierwszymi osiedlami eksperymental-

nymi [24]. Za proponowane w nich rozwiązania były nie-

zwykle istotne, ale nie niosły jeszcze w sobie zapowiedzi

rewolucyjnych przemian.

W 1908 r. Karl Schmidt zbudował wielką fabrykę na obrzeżach

Drezna (Deutsche Werkstätten und Handwerkkunst). W 1910 powstało

obok niej miasto-ogród Hellerau. Cały kompleks został zrealizowany

w ciągu 5 lat. Plan zagospodarowania przestrzennego zaprojektował

Schmidt we współudziale ze szwagrem Richardem Riemerschmidem.

Razem z nim stworzył również meble stanowiące wyposażenie

przyszłych domów. Większość budynków miasteczka oraz sala festi-

walowa zaprojektowana została przez Heinricha Tessenowa, a pozostałe

budynki były autorstwa Hermanna Muthesiusa [24].

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 39

Pierwszym symptomem znaczących zmian była wysta-

wa w Kolonii w 1914, przerwana przez I wojnę świato -

wą. To podczas tej wystawy powstał spór na temat typi-

zacji w architekturze i sztuce, który niemal nie doprowa-

dził do rozpadu Werkbundu. Zrzeszeni w Werkbundzie

projektanci stawiali sobie za cel szukanie nowych rozwią-

zań projektowych, obejmujących strefę funkcjonalną

budynków, konstrukcję oraz materiały. Wszelkie te inno-

wacje rozpatrywane pod względem teoretycznym w mia-

rę możliwości starano się sprawdzić w praktyce. Naj-

większe moż liwości ku temu dawały organizowane przez

Werk bund wystawy. Prezentowano na nich opracowania

teoretyczne oraz realizacje z zakresu budownictwa miesz-

kaniowego. Najbardziej znaczące były wystawy połączo-

ne z „ekspozycją” wybudowanych budynków, a także

ca łych osiedli eksperymentalnych, które po wystawie

prze chodziły do ogólnej eksploatacji. Za preludium wys-

taw mieszkaniowych należy uznać przygotowaną na eks-

pozycję w Kolonii Wieś Dolnej Nadrenii, której układ

zaprojektował Georg Metzendorf, a poszczególne budyn-

ki (domy robotnicze, jadłodajnię, hotel, karczmę, kuźnię)

inni przedstawiciele Werkbundu z obszaru Nadrenii. Pre-

zentacja ta przedstawiała kompletną wiejską zabudowę,

ale – w odróżnieniu od późniejszych wystaw – nie propo-

nowała jeszcze znaczących zmian w sposobie użytkowa-

nia przestrzeni.

Wystawy Werkbundu. Osiedla eksperymentalne

Zanim pojawiła się pierwsza wystawa eksperymental-

nego osiedla mieszkaniowego w Stuttgarcie, Bauhaus

zorganizował pod przewodnictwem Waltera Gropiusa

pokaz pod hasłem Sztuka i Technologia – nowa jedność

(1923, Weimar). Był to pierwszy zwiastun ekspozycji

poświęconej nowym typom rozwiązań przestrzeni miesz-

kaniowej, ale projekty architektoniczne prezentowane

były wyłącznie na papierze, fotografiach i małych mode-

lach [18, s. 187]. Zademonstrowano za to pełne wypo sa-

żenie mieszkania gotowego do zasiedlenia. Po raz pierw-

szy nie odbyło się to w pawilonie wystawienniczym,

a w bu dynku mieszkalnym, który prezentowany jako eks-

peryment Bauhausu miałby w przyszłości stać się obiek-

tem wzorcowym. Był to budynek Haus am Horn projek-

tu Georga Muchego. Muche zbudował go przy wsparciu

Adolfa Meyera i Marcha Wernera. Całe wyposażenie od

mebli po ceramikę i tkaniny wykonano w warsztatach

Bauhausu. Budynek nie zyskał jednak uznania podczas

wystawy. Według planów, po wystawie dom ten miał się

stać własnym mieszkaniem projektanta i jego narzeczo-

nej, jednakże ze względu na trudności finansowe Bau-

hausu rok później został sprzedany w prywatne ręce

. Na

tej samej wystawie Gropius i Meyer zaprezentowali swój

pomysł z 1910, teraz rozwinięty w ideę domów seryj-

nych, tworzonych w systemie modułowym. Udo wad niali,

że elementy te, choć tworzone seryjnie, umożliwiają zes-

W 1996 został wpisany, tak jak wszystkie budynki Bauhausu

w Dessau i Weimarze na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego

i Przyrodniczego Ludzkości UNESCO [15, s. 23–24].

the functional sphere of the buildings, construction, and

materials. The application in practice of all those innova-

tions, which were theoretically analyzed, was attempted

wherever possible. The best way to do it was at exhibi-

tions organized by the Werkbund where the theoretical

studies and designs in the scope of residential building

were presen ted. The most important exhibitions included

those connected with “exposition” of constructed houses

as well as whole experimental housing estates which were

used by the residents after the exhibitions. The Lower

Rhineland Village, prepared for the exposition in Cologne,

whose layout was designed by Georg Metzendorf, was

a prelude to the housing exhibitions, and individual build-

ings (workers’ houses, cafeteria, hotel, inn, blacksmith’s

shop) by other representatives of the Werkbund from the

area of Rhineland. The presentation featured complete

village buildings but – unlike later exhibitions – it did not

yet propose any significant changes in the way the space

was used.

The Werkbund exhibitions.

Experimental housing estates

Before the first exhibition of the experimental housing

estate in Stuttgart, the Bauhaus, headed by Walter

Gropius, organized a show titled Art and Technology

– A New Unity (1923, Weimar). It foreshadowed the

exposition dedicated to new types of residential space

development solution but the architectural designs were

presented exclusively on paper, photographs, and small

models [18, p. 187]. However, complete apartment fur-

nishings ready to be moved in were exhibited. For the

first time it was not held in an exhibition pavilion but in

a residential building which, presented as a Bauhaus

experiment, would become a model structure in the

future. It was the building called the Haus am Horn

which was built to a design by Georg Muche. Muche

built it with the support of Adolf Meyer and March

Werner. All furnishings, including furniture, ceramics,

and textiles, were made in the Bauhaus workshops. The

building, however, did not win much acclaim during the

exhibition. It was planned that after the exhibition the

house would be the residence of the designer and his

fiancée, however, due to the financial difficulties of the

Bauhaus it was sold to a private person a year later

. At

the same exhibition, Gropius and Meyer presented their

idea from 1910, which now grew into the idea of mass-

produced houses built in a modular system. They proved

that although these elements were mass-produced, they

could be assembled in a number of variants and conse-

quently they provide a possibility of designing structures

with individual features.

The exhibitions including whole colonies of buildings

were an innovation. The assumption was that they were

supposed to serve the purpose as the world exhibitions for

In 1996, it was inscribed, just as all other Bauhaus buildings in

Dessau and Weimar, on the UNESCO World Cultural and Natural

Heritage List [15, pp. 23–24].

40 Małgorzata Bartnicka

the development of industry

. It was the period of in -

creased demand for apartments driven by the market

which was still below its saturation level after the indus-

trial revolution and intensified by the losses incurred dur-

ing WWI. The exhibition in Stuttgart

was a reaction to

the housing crisis which was coupled with the economic

crisis. The designers’ awareness, which appeared already

before the war, and their need to introduce changes

affected the emergence of new design trends. Their pro-

posals were intended to satisfy the demand for apartments

built quickly, at affordable prices, and with higher quality

at the same time [18, p. 185]. The authorities of Stuttgart

undertook to support the building of many public housing

units, which is why that historic exhibition of the

Werkbund was held in that very city. The creation of the

first experimental housing estate in Weissenhof testified

to two huge changes: readiness for a change in construc-

tion methods from manual to industrial and anticipation

of a new lifestyle [7, p. 587]. The estate was built in

Killesberg district. The spatial development plan for the

area assigned by the city was prepared by Mies Van der

Rohe. At first, it was supposed to be a colony with 100

apart ments; ultimately 33 buildings were constructed with

63 apartments designed by 17 architects

. Mies van der

Rohe presented the bold idea of a housing estate both in

respect of space development, which did not repeat the

development of apartment buildings, as well as in respect

of the selection of designers participating in the project.

He invited leftist architects, representatives of modern

movement, designers who could manifest the new idea in

architecture to solve the housing problem. The idea was

to enhance the innovative character of the solutions that

were intended for the individual. The scale of the exhibi-

tion was international. The new apartment proved to be

a struggle for a new form of living. The changes which

were presented regarded both the apartment and the build-

ing, as well as the reform of urban development. The

foun dations of new architecture were laid. Although the

buildings which were erected were experimental, they

were for the first time fully functional and later they were

supposed to be used as apartments for rent [9, p. 386]. The

houses which were built earlier were designed exclusive-

ly for individual clients, whereas this was the first idea of

building for the theoretical mass user. In this case the

Compared to world exhibitions, it came rather late in time. The

emergence of exhibitions dedicated exclusively to apartments was con-

nected with the fact that until then residential buildings had been con-

structed with the use of traditional methods, and maturity as well as time

was required to promote the possibility to industrialize that area too [18,

p. 185].

It was preceded by the Stuttgart Kunst Sommer exhibition held

from 1924 which was connected with the presentation of achievements

of architecture under the banner of Form. It promoted architecture lim-

ited to poor form with no ornaments. The idea of building the Werkbund

housing estate was born at that exhibition [24].

Peter Behrens, Victor Bourgeois, Richard Döcker, Josef Frank,

Walter Gropius, Ludwig Hilberseimer, Le Corbusier & Pierre Jeanneret,

Ludwig Mies van der Rohe, Jacobus Johannes Pieter Oud, Hans Poelzig,

Adolf Rading, Hans Scharoun, Adolf Gustav Schneck, Mart M.A. Stam,

Bruno Taut, Max Taut [26].

tawianie ich w wielu wariantach, przez co pozwalają na

kreowanie obiektów o indywidualnym charakterze.

Wystawy zawierające całe kolonie budynków były

innowacją. Z założenia miały pełnić taką funkcję, jaką

wystawy światowe pełniły dla rozwoju przemysłu

. Był

to okres zwiększonego popytu na mieszkania wywołany

przez nienasycony jeszcze rynek rewolucji przemysłowej

i wzmożony przez straty I wojny światowej. Wystawa

w Stuttgarcie

była reakcją na kryzys mieszkaniowy,

który towarzyszył kryzysowi gospodarczemu. Świa do-

mość projektantów, która pojawiła się jeszcze w okresie

przedwojennym, ich potrzeba wprowadzania zmian wpły-

nęła na wyznaczanie nowych trendów projektowych.

Ofe rowane propozycje miały sprostać zapotrzebowaniu

na mieszkania budowane szybko, w niewysokiej cenie,

przy jednoczesnym wzroście ich jakości [18, s. 185].

Władze Stuttgartu zobowiązały się wesprzeć budowę

wielu mieszkań komunalnych, co zdecydowało o pow-

staniu właśnie w tym mieście tej historycznej wysta-

Werk bundu. Stworzenie pierwszego eksperymentalne-

go osiedla miesz kaniowego w Weissenhofie świadczyło

dwóch

wielkich przemianach: gotowości na zmianę

metod wznoszenia z rzemieślniczych na przemysłowe

oraz przeczuciu nowego stylu życia [7, s. 587]. Osiedle

powstało w dzielnicy Killesberg. Na przekazanym przez

miasto terenie plan zagospodarowania przygotował Mies

Van der Rohe. Początkowo miała tam powstać kolo-

nia za wierająca 100 mieszkań, ostatecznie powstały

33 bu dynki z 63 mieszkaniami zaprojektowanymi przez

17 architektów

. Mies van der Rohe przedstawił pomysł

na osiedle śmiały zarówno w układzie przestrzennym,

który nie powtarzał zabudowy blokowej, jak i w doborze

twórców, uczestników projektu. Do rozwiązania proble-

matyki mieszkaniowej zaprosił architektów lewicują-

cych, przedstawicieli ruchu nowoczesnego, projektantów,

którzy potrafili zamanifestować nową myśl o architektu-

rze. Działanie to miało na celu wzmocnienie nowatorskie-

go kierunku rozwiązań, których podmiotem miał zostać

człowiek. Wystawa była wydarzeniem na skalę między-

narodową. Nowe mieszkanie okazało się walką o inną niż

dotychczas formę bytowania. Ukazane przemiany obej-

mowały zarówno mieszkanie, jak i budynek, a także

re formę układu urbanistycznego. Powstawały fundamen-

ty nowej architektury. Po raz pierwszy wzniesiono w pełni

funkcjonalne, choć eksperymentalne budynki, które póź-

niej miały służyć jako mieszkania pod wynajem [9, s. 386].

W stosunku do wystaw światowych nastąpiło tu dość duże opóź-

nienie. Powstanie wystaw poświęconych wyłącznie mieszkaniom wiązało

się z tym, że zabudowa mieszkaniowa była do tej pory wznoszona meto-

dami tradycyjnymi i potrzeba było dojrzałości i czasu, aby rozreklamować

możliwość uprzemysłowienia także tej strefy [18, s. 185].

Poprzedziła ją wystawa Stuttgart Kunst Sommer z 1924 r. połą-

czona z prezentacją dokonań architektury pod hasłem Forma. Pro pa-

gowała ona architekturę ograniczoną do czystej formy, bez ornamentu.

Na tej wystawie zrodził się pomysł stworzenia osiedla Werkbundu [24].

Peter Behrens, Victor Bourgeois, Richard Döcker, Josef Frank,

Walter Gropius, Ludwig Hilberseimer, Le Corbusier & Pierre Jeanneret,

Ludwig Mies van der Rohe, Jacobus Johannes Pieter Oud, Hans Poelzig,

Adolf Rading, Hans Scharoun, Adolf Gustav Schneck, Mart M.A. Stam,

Bruno Taut, Max Taut [26].

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 41

Do tej pory budowano domy wyłącznie dla klienta indy-

widualnego, tu po raz pierwszy powstała idea budowy dla

teoretycznego odbiorcy masowego. W zaistniałej sytu-

acji, z założenia, oznaczało to, że to projektant będzie

kreował standardy i wzorce życia mieszkańców.

Dodatkowym efektem wystawy było zgrupowanie

w jednym miejscu wielu znaczących, zbuntowanych

przeciwko rutynie architektów, którzy nie zaprzestali wza-

jemnych

kontaktów nawet po wybudowaniu osiedla. Rok

później, jesienią 1928, wielu z nich uczestniczyło w zor-

ganizowanym na zaproszenie Hélène de Mandrot (na

zamku La Sarraz koło Lozanny) spotkaniu, na którym

założono CIAM [17, s. 246].

Następne wystawy Werkbundu powstawały w ciągu

kolejnych pięciu lat. Drugą była wystawa Kultury Współ-

czesnej w Brnie (1928), prezentująca osiedle Brünn,

znane również pod nazwą Nový Dům. Składało się ono

z 16 małych domków w zabudowie szeregowej, dwóch

jednorodzinnych, a także czterech willowych bliźnia-

ków zaprojektowanych przez dziewięciu zaproszonych

ar chitektów

. Kolejną wystawą Werkbundu była prezen-

towana podczas wystawy WUWA (Wohnung und Werk-

raum Ausstellung) we Wrocławiu (1929) kolonia domów

Grün eiche. Wystawa ta zorganizowana była w dniach

15.06–30.09.1929. Kolonia mieszkaniowa zawierała grupę

36 bu dynków zaprojektowaną przez 11 zaproszonych ar -

chitektów

W tym samym roku zaprezentowano w ramach

wystawy Die Gebrauchswohnung osiedle Dammer stock

w Karlsruhe (1929)

. W kolejnych latach: osie dle Eglisée

w Bazylei (1930)

, Neubühl w Zurychu (1931)

, Lainz

W skład zespołu wchodzili: Hugo Foltýn, Bohuslav Fuchs,

Jaroslav Grunt, Jiři Kroha, Miroslav Putna, Josef Štěpánek, Jaroslav

Styřiště, Jan Višek, Ernst Wiesner [23].

Układ ogólny założenia zaprojektowany został przez Adolfa

Radinga i Henryka Lauterbacha. Pozostali zaproszeni architekci to:

Theo Effenberger, Maurycy Hadda, Paweł Häusler, Paul Heim, Albert

Kempter, Emil Lange, Ludwik Moshamer, Hans Scharoun, Gustav Wolf

[14, s. 319–335].

Początkowo wystawa miała nosić nazwę Die Volkswohnung. Jest

to jedyne osiedle eksperymentalne powstałe w wyniku konkursu archi-

tektonicznego, do którego zaproszono lokalnych architektów oraz ośmiu

„obcych”, w tym: Richarda Dökkera, Waltera Gropiusa, Otto Heaslera,

Hansa Herkommera, Paula Mebesa, JJP Ouda, Franza Roecklego i Maxa

Schmechela (później za Ouda wzięli udział Caspar Maria Grod i Walter

Rihahn). Konkurs wygrał Gropius, drugie miejsce zajął Heasler.

Gropius zaproponował najlepsze typy budynków, a Heasler najlepszy

plan całości. Dlatego postanowiono, aby osiedle stało się kompilacją

tych dwóch propozycji. Konkurs rozpisano w lipcu 1928, pierwszą

część osiedla wybudowano w 1929 [6, pass.].

Wystawa WOBA (Wohnbauaustellung Wohnen und Bauen)

– 16.08–14.09.1930 – obejmowała 120 domów w 13 typach zaprojekto-

wanych przez 22 architektów szwajcarskich (Paul Artaria, Hermann

Baur, Hans Bernoulli, Maurice Braillard, Ernst F. Burckhardt, Karl

Egender, Frédéric Gilliard, Frédéric Godet, Arnold Hoechel, Hans

Hofmann, Adolf Kellermüller, August Künzel, Otto Meier, Paul Meyer,

Werner M. Moser, Ernst Mumenthaler, Paul Oberrauch, Emil Roth, Karl

Scherrer, Hans Schmidt, Adolf Steger, Hans von der Mühll) [8, s. 93].

Osiedle składało się z 30 budynków, zawierających łącznie 121

domów. W odróżnieniu od innych osiedli było zaprojektowane kolekty-

wnie przez grupę architektów CIAM (Paul Artaria, Hans Schmidt, Rudolf

Steiger, Werner Moser, Carl Hubacher, Emil Roth, Max E. Haefeli). Stało

się prototypem stylu współczesnej architektury w Szwajcarii [18, s. 117].

assumption was that it was the designer who would set

standards and patterns of life for the residents.

Additionally, the exhibition attracted in one place

many leading architects who were against routine solu-

tions and who remained in contact even after the housing

estate was completed. Next year, in the fall of 1928, many

of them participated in the meeting organized by Hélène

de Mandrot (at La Sarraz castle near Lozanne) where

CIAM was founded [17, p. 246].

Further exhibitions of the Werkbund were held over the

following five years. The second one was the exhibition of

Contemporary Culture in Brno (1928), presenting the

Brünn housing estate, also known as Nový Dům, which

included 16 small row houses, two single-family houses,

and four semi-detached houses designed by 9 in vited

ar chitects

. Another exhibition of the Werkbund was the

co lony of Grüneiche houses presented during the WUWA

exhibition (Wohnung und Werkraum Ausstellung) in

Wrocław (1929). The exhibition was organized on 15.06–

–30.09.1929. The housing colony included a group of

36 buildings designed by 11 architects

. The same year the

Dammerstock housing estate in Karlsruhe was presented

at Die Gebrauchswohnung exhibition (1929)

. Over the

next several years: the Eglisée housing estate in Basel

(1930)

, Neubühl in Zurych (1931)

, Lainz in Vienna

(1930–1932)

and the last housing estate Baba in Prague

The team included: Hugo Foltýn, Bohuslav Fuchs, Jaroslav

Grunt, Jiři Kroha, Miroslav Putna, Josef Štěpánek, Jaroslav Styřiště, Jan

Višek, Ernst Wiesner [23].

The general layout of the design was made by Adolf Rading and

Henryk Lauterbach. The other architects who were invited included:

Theo Effenberger, Maurycy Hadda, Paweł Häusler, Paul Heim, Albert

Kempter, Emil Lange, Ludwik Moshamer, Hans Scharoun, Gustav Wolf

[14, pp. 319–335].

Initially, the name of the exhibition was Die Volkswohnung. This

is the only experimental housing estate built as a result of an architec-

tural competition in which local as well as eight “outside” architects

were invited to participate, including: Richard Dökker, Walter Gropius,

Otto Heasler, Hans Herkommer, Paul Mebes, JJP Oud, Franz Roeckle

and Max Schmechel (later Oud was replaced with Caspar Maria Grod

and Walter Rihahn). Gropius won the competition, Heasler was second.

Gropius proposed the best type of buildings, whereas Heasler submitted

the best plan of the whole project. That is why it was decided that the

housing estate would be a compilation of those two proposals. The

competition was held in July 1928; the first part of the housing estate

was built in 1929 [6, pass.].

The WOBA exhibition (Wohnbauaustellung Wohnen und Bauen)

– 16.08–14.09.1930 – presented 120 houses in 13 types designed by 22

Swiss architects (Paul Artaria, Hermann Baur, Hans Bernoulli, Maurice

Braillard, Ernst F. Burckhardt, Karl Egender, Frédéric Gilliard, Frédéric

Godet, Arnold Hoechel, Hans Hofmann, Adolf Kellermüller, August

Künzel, Otto Meier, Paul Meyer, Werner M. Moser, Ernst Mumen thaler,

Paul Oberrauch, Emil Roth, Karl Scherrer, Hans Schmidt, Adolf Steger,

Hans von der Mühll) [8, p. 93].

The housing estate was composed of 30 buildings with 121

houses in total. Unlike other housing estates, it was designed collec-

tively by a group of architects from CIAM (Paul Artaria, Hans Schmidt,

Rudolf Steiger, Werner Moser, Carl Hubacher, Emil Roth, Max E.

Haefeli) and it became the prototype of contemporary style architecture

in Switzerland [18, p. 117].

The Werkbundsiedlung housing estate was located in Hietzing

district in Vienna. It comprised 76 houses designed by a record number

of 32 architects. The authors of the projects: Josef Frank, team leader

and the housing estate plan designer, Richard Bauer, Karl A. Bieber,

42 Małgorzata Bartnicka

w Wiedniu (1930–1932)

i ostatnie Baba w Pradze

(1932)

. Każda z tych prezentacji wnosiła coś nowego do

architektury, najwięcej pierwsza, najmniej ostatnia, choć

i ta miała znaczący udział w kształtowaniu kierunku roz-

woju zabudowy mieszkaniowej.

Nowe idee

Projektanci z początku XX w. byli przekonani

o ko nieczności rozwoju nowego sposobu myślenia o archi-

tekturze, w tym o zabudowie mieszkaniowej. Ich udziałem

stało się zrewolucjonizowanie budynku mieszkalnego.

Podstawowym założeniem było wyeliminowanie cias-

nej zabudowy obrzeżnej, czyli wyzbycie się zasad zabu-

dowy kamienicy czynszowej. Europa kontynentalna nie

przyjęła, jako ideału stylu, mieszczańskich domków jed-

norodzinnych z ogrodem. Prace szły w kierunku optymal-

nego rozwiązania zreformowanych mieszkań w budow-

nictwie wielorodzinnym, głównie wielopiętrowym

Pierwszy krok uczynił Metzendorf, który zaprojekto-

wał wewnętrzny układ mieszkania z uwzględnieniem

sposobu użytkowania przestrzeni, a nie wyłącznie z dosto-

sowaniem do schematu przestrzennego fasady. Prze ana-

lizował dodatkowo komunikację wewnętrzną jeszcze

w fa zie projektowej, łącznie z usytuowaniem mebli, które

od początku nanosił w projekcie. Był to nowy sposób

myślenia. Architekturę po raz pierwszy zaczęto kształto-

wać od wnętrza mieszkania, w następnej fazie projekto-

wano elewację i – poprzez architekturę – przechodzono

do nowych rodzajów przestrzeni miejskich [24].

Istotą osiedli eksperymentalnych stało się, oprócz

sprawdzania nowych rozwiązań z zakresu architektury

i budownictwa, propagowanie nowego stylu życia.

Wszystkie oryginalne decyzje podejmowane były w opar-

ciu o zdobycze naukowe z zakresu nauk medycznych,

a także socjologii, którą członkowie Werkbundu bardzo

Osiedle zwane Werkbundsiedlung zlokalizowano w dzielnicy

Hietzing w Wiedniu. Składało się z 76 domów zaprojektowanych przez

rekordową liczbę 32 architektów. Autorzy projektów: Josef Frank, szef

zespołu i projektant planu osiedla, Richard Bauer, Karl A. Bieber, Otto

Breuer, Anton Brenner, Josef F. Dex, Max Fellerer, Helmut W. Freynsheim,

Hugo Gorge, Jacques Groag, Arthur Grünberger, Gabriel Guévékian,

Oswald Haerdtl, Hugo Häring, Josef Hoffmann, Clemens Holzmeister,

Julius Jirasek, Ernst Lichtblau, Adolf Loos, Walter Loos, André Lurcat,

Richard Neutra, Otto Niedermoser, Ernst Plischke, Gerrit Rietveld,

Margarete Schütte-Lihotzky, Walter Sobotka, Oskar Strnad, Hans A.

Vetter, Eugen Wachberger, Josef Wenzel, Oskar Wlach [5, pass.].

Kolonia 32 domów wybudowana na obrzeżach Pragi, w dziel-

nicy Dejvice. Składała się z wolno stojących budynków, głównie willi,

które musiały zostać opracowane zgodnie z życzeniem klientów.

Wstępny plan zakładał budowę 50 domów. Całość zespołu zaprojektował

Pavel Janák. Poszczególne budynki zaprojektowało 19 architektów:

Zdeněk Blažek, Otokar Fischel, Jaroslav Fišer, Josef Fuchs, Josef Gočár,

Antonin Heythum, Pavel Janàk, František Kavalir, František Kerhart,

Vojtěch Kerhart, Jan Evangelista Koula, Hana Kučerová Záveskă,

Evžen Linhart, Ladislav Machoň, Mart Stam, Oldřich Starý, František

Zelenka, Ladislav Žák [18, s. 198–199].

Podczas III Kongresu w Brukseli uznano, że mieszkania powin-

ny zostać lokalizowane przede wszystkim w domach wysokich, wie-

żowcach. Gropius opowiadał się za zabudową o wysokości 10–12 pię-

ter. Zupełnie sceptyczni do „mieszkań najmniejszych w wysokościow-

cach” byli Herbert Boehm i Eugen Carl Kaufman [18, s. 193].

(1932)

. Each of those presentations brought something

new to architecture, the first one brought the most, the last

one brought the least, though it still significantly affected

the direction of the development of residential buildings.

New ideas

At the beginning of the 20

century, the designers were

convinced of the necessity to develop a new way of think-

ing about architecture, including residential buildings.

They participated in the revolutionizing of the residential

building.

The basic assumption was that the compact peripheral

building development should be eliminated, meaning no

more tenements. The continental Europe did not accept

the idea of single-family houses with gardens for burghers

as the style ideal. The efforts focused on the optimum

design of the innovative apartments in multi-family,

mainly multi-story, buildings

The first step was taken by Metzendorf who designed

the apartment internal layout, taking into account the

space use and not only the adjustment to the space design

of the facade. Additionally, he analyzed the internal circu-

lation already at the design stage, including the location

of furniture which he included in the design right from the

start. It was a new way of thinking. Architecture was de -

signed for the first time from inside of the apartment; the

facade was designed in the next stage and then new types

of urban spaces were developed through architecture [24].

What became the essence of experimental housing

estates, apart from testing new solutions in architecture

and building, was promoting a new lifestyle. All original

decisions were made on the basis of scientific achieve-

ments in medicine as well as sociology, which the mem-

bers of the Werkbund found very interesting and which

they used, especially in designing urban developments.

The years when experimental housing estates were

built were the period when, as a result of crisis, architects

engrossed in the idea of the smallest apartment, i.e. they

Otto Breuer, Anton Brenner, Josef F. Dex, Max Fellerer, Helmut W.

Freynsheim, Hugo Gorge, Jacques Groag, Arthur Grünberger, Gabriel

Guévékian, Oswald Haerdtl, Hugo Häring, Josef Hoffmann, Clemens

Holzmeister, Julius Jirasek, Ernst Lichtblau, Adolf Loos, Walter Loos,

André Lurcat, Richard Neutra, Otto Niedermoser, Ernst Plischke, Gerrit

Rietveld, Margarete Schütte-Lihotzky, Walter Sobotka, Oskar Strnad,

Hans A. Vetter, Eugen Wachberger, Josef Wenzel, Oskar Wlach [5, pass.].

A colony of 32 houses built on the outskirts of Prague, in

Dejvice district. The project comprised free standing buildings, mainly

villas which had to be designed to meet the expectations of the clients.

The preliminary plan included the construction of 50 houses. The whole

development was designed by Pavel Janák. Individual buildings were

Fišer, Josef Fuchs, Josef Gočár, Antonin Heythum, Pavel Janàk,

František Kavalir, František Kerhart, Vojtěch Kerhart, Jan Evangelista

Koula, Hana Kučerová Záveskă, Evžen Linhart, Ladislav Machoň, Mart

Stam, Oldřich Starý, František Zelenka, Ladislav Žák [18, pp. 198–199].

During the 3

Congress in Brussels it was concluded that apart-

ments should be located primarily in high-rise buildings and skyscrap-

ers. Gropius advocated the idea of constructing buildings with 10–12

floors. Herbert Boehm and Eugen Carl Kaufman were totally skeptical

about the “smallest apartments in high-rise buildings” [18, p. 193].

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 43

się interesowali i wykorzystywali, zwłaszcza w projekto-

waniu układów urbanistycznych.

Lata powstawania osiedli eksperymentalnych stały się

czasem, w którym architekci, w związku z kryzysem,

przepełnieni byli ideą mieszkania najmniejszego, tzn.

znalezienia minimalnej powierzchniowo, maksymalnie

taniej przestrzeni, dającej możliwość wygodnego życia

mieszkańca. Myśl zrodziła się we wczesnych latach XX w.,

w 1929 stała się tematem przewodnim II Kongresu

Architektury Nowoczesnej (Die Wohnung für Existenz-

mi nimum) [13, s. 27–43]. Co prawda już mieszkania na

osiedlach robotniczych Metzendorfa odznaczały się

re dukcją powierzchni do niezbędnych wymagań użytko-

wych, a na problem ten zwracała również uwagę kolonia

małych mieszkań Hessian State na Mathildenhöhe pre-

zentowana na wystawie w Darmstadt w 1908

, ale dopie-

ro działania w latach późniejszych charakteryzowały się

szukaniem rozwiązań opartych na naukowych badaniach

socjologiczno-ekonomicznych, a także – czy może przede

wszystkim – biologiczno-higienicznych.

Nowy styl życia wyznaczany był przez nowy sposób

użytkowania przestrzeni. Bez wątpienia wszystkie pro-

jekty budynków eksperymentalnych odznaczały się pre-

cyzyjnie przemyślanymi rzutami. Zawarte w nich propo-

zycje zostały ukształtowane dwutorowo. Po pierwsze

mu siały sprostać wizji autora, po drugie – utrzymać roz-

sądny rachunek ekonomiczny. Rozwiązania, które być

może obecnie wydają się banalne, w tamtym czasie

w więk szości miały charakter rewolucyjny. Mieszkanie

uległo strefowaniu, często przy użyciu kondygnacji,

gdzie parter zajmowały kuchnia, pokój dzienny i pomiesz-

czenia gospodarcze (składzik, pralnia), a piętro przezna-

czone było na sypialnie, łazienkę, WC, suszarnię. W więk-

szoś

ci mieszkań można było zauważyć zwiększenie prze-

strzeni pokoju dziennego, który w kolejnych etapach sta-

wał się pomieszczeniem wielofunkcyjnym (jadalnia,

sa lon i pracownia). Wyposażony był tylko w niezbędne

meble: sofę, stół, biblioteczkę, krzesła i fotele. Osta tecz-

ny metraż za leżał od przewidywanej wielkości rodziny

[10, s. 339–348].

Znaczącą zmianą organizacji przestrzennej mieszkania

stało się ograniczenie do niezbędnego minimum kuchni,

ciągów komunikacyjnych oraz sypialni, szczególnie

w późniejszych realizacjach Werkbundu. Optymalizacja

przeprowadzona została po wnikliwej analizie funkcjono-

wania poszczególnych wnętrz. Każdy metr kwadratowy

był wykorzystany. Aby zaoszczędzić miejsce, stosowano

wbudowane meble. Zdarzało się, że powierzchnia po -

szcze gólnych pomieszczeń była ściśle określona. W Dam-

merstock, osiedlu, na który rozpisany był konkurs, zarów-

no układ, jak i wielkość poszczególnych pokoi były

dokładnie określone odgórnie przez organizatorów kon-

W skład zespołu architektów projektujących poszczególne

budynki wchodzili: Louis Mahr, Joseph Maria Olbrich, Joseph Ring,

Henry Walbe, Arthur Wienkoop, George Metzendorf. Po wystawie

osada została rozebrana i przeniesiona kilometr dalej na ulicę Erbacher

(od 1985 r. na liście zabytków) [24].

focused on finding the minimum area and as cheap as

possible space that would provide comfortable living

conditions. That idea emerged in the early 20

century

and in 1929 it became the keynote of the 2

Congress of

Modern Architecture (Die Wohnung für Existenzminimum)

[13, pp. 27–43]. Although the floor area of the apartments

in the workers’ housing estates in Metzendorf was already

reduced to the necessary required minimum, and that

problem was also noted in the colony of small apartments

in the Hessian State in Mathildenhöhe presented at the

exhibition in Darmstadt in 1908

, it was only years later

that effort was made to find solutions based on scientific

research, both sociological and economic as well as – or

maybe primarily – biological and hygienic.

The new lifestyle was characterized by a new use

of space. Undoubtedly, all projects of experimental buil-

dings had carefully designed floor plans that included

proposals which complied with two types of assumptions.

Firstly, they had to follow the author’s vision and se con dly,

hey had to be economically reasonable. The solutions,

which today might seem banal, at that time were mostly

revolutionary. The apartment was divided into zones, fre-

quen tly corresponding to floors, with kitchen, living room,

and utility rooms (storage room, laundry room) on the

ground floor, and the bedrooms, bathroom, toilet, drying

room on the upper floor. Most apartments had visibly lar-

ger space in the living room which would gradually

become a multifunctional room (dining room, living room,

and study). It had only necessary furniture: sofa, table,

bookcase, chairs and armchairs. Its final floor area depend-

ed on the expected size of the fami ly [10, pp. 339–348].

The reduction of the kitchen, circulation paths, and

bed room to the necessary minimum, especially in later

designs by the Werkbund, greatly affected the organization

of the living space. It was optimized after a detailed ana-

lysis of the functioning of specific rooms. Every square

meter was used. Built-in furniture was used to save space.

It was not unusual that the floor area of individual rooms

was precisely set. In Dammerstock, the housing estate

whose design was selected through a competition, both

the layout and the size of individual rooms was precisely

imposed in advance by the competition organizers

During the last exhibition on the Baba housing estate, the

rooms were designed as units serving as many purposes

as possible in as a small space as possible, and they re -

sembled cabins on long distance ships. The rooms were

designed under the banner of technical progress: airplanes

and steamers. The solutions applied there were examples

of minimization and mass production. The kitchen, whose

The team of architects designing individual buildings included:

Louis Mahr, Joseph Maria Olbrich, Joseph Ring, Henry Walbe, Arthur

Wienkoop, George Metzendorf. After the exhibition the settlement was

disassembled and moved a kilometer away to Erbacher Street (inscribed

on the list of historic monuments in 1985) [24].

The competition was announced by the City Council in Karls-

ruhe, including the city mayor Julius Finter and the head of the planning

office Hermann Schneider who developed the comprehensive strategy

of the city growth. The assumptions required three types of apartments

with the floor area of 45, 57 and 70 m

[24].

44 Małgorzata Bartnicka

kursu

. W ostatniej odsłonie wystaw, na osiedlu Baba,

pokoje były projektowane jako jednostki spełniające

maksimum funkcji w możliwie minimalnej przestrzeni,

wzorowane na kabinach statków dalekomorskich.

Wnętrza były tworzone w kulcie idei postępu techniczne-

go: samolotu i parowców. Zastosowano tu przykłady mi -

nimalizacji i produkcji seryjnej. Kuchnia, która już

w Weissen hofie ograniczana była do niewielkich rozmia-

rów, miała przestać pełnić funkcję miejsca głównych spo-

tkań rodziny, stawała się zminimalizowanym laborato-

rium do tworzenia potraw (tzw. kuchnia frankfurcka).

W nowym myśleniu, w określaniu nowego stylu życia,

kobieta miała przestać spędzać całe dnie w kuchni.

Pokoje przewidywane były wyłącznie dla jednej osoby

i miały od 7 do 10 m

, tyle aby mieściła się tam sofa,

ścianka-półka na książki i rzeczy osobiste oraz rozkłada-

ne biurko. Te kabiny-pokoje spełniały funkcję zarówno

sypialni, jak i garderoby, miejsca odpoczynku i odosob-

nienia, na wzór kabiny na statku. Poszczególne pokoje

dostępne były z długiego, wąskiego na wzór pociągu

korytarza, zakończonego łazienką [24]. Łazienka położo-

na była zaz wyczaj w pobliżu ostatniej sypialni, doświe-

tlona przez światło naturalne, choć zdarzały się również

sytuacje lo kowania jej centralnie pomiędzy pokojami

sypialnymi i doświetlania górą. Dokładnie, w sposób bar-

dzo przemyślany rozplanowane zostały części gospodar-

cze, często kosztem stref reprezentacyjnych. Szczególną

uwagę zwracało np. połączenie suszarni z pralnią za

pomocą windy, np. w budynku Ouda w Weissenhofie [10,

s. 340].

Zastosowane rozwiązania wymuszały przyjęcie nowe-

go rodzaju mebli, gdyż stare po prostu nie mieściły się

w nowych mieszkaniach. Właściwie wszyscy projektanci

uważali, że wiekowe ozdobne meble należy zastąpić

(głównie szafkami), tak aby zwiększyć powierzchnię

użyt kową w małych pomieszczeniach. Projektowali je

zazwyczaj sami, zgodnie z przyjętą zasadą, że mają być

tanie i funkcjonalne.

Znaczącym novum, które dawało użytkownikom

olbrzymie możliwości, była zmienność zaproponowana

przez Ludwiga Mies van der Rohego. Umożliwiała ona

spełnienie potrzeby zmian oraz samodzielność w kreowa-

niu własnego wnętrza. Zaprojektowany przez niego trzy-

piętrowy blok, na osiedlu Weissenhof, składał się

z 24 apar tamentów, w których tylko klatka schodowa,

kuchnia, łazienka i WC były elementami stałymi.

Pozostałe fragmenty mieszkania podlegały dowolnemu

podziałowi według własnego uznania użytkownika przez

zastosowanie systemu lekkich przesuwnych przegród

z drewna, sklejki oraz różnej przejrzystości przegród

szklanych [18, s. 193]. Stosowany przez wielu architek-

tów system szkieletowy również pozwalał na sporą

modyfikację układów przestrzennych w kształtowaniu

Konkurs rozpisany przez Radę Miejską Karlsruhe, w tym bur-

mistrza Juliusa Fintera oraz szefa biura planowania Hermanna

Schneidera, który stworzył kompleksową strategię rozwoju miasta.

W założeniach wymagano trzech typów mieszkań o powierzchni 45, 57

i 70 m

[24].

size was significantly reduced already in Weissenhof, was

supposed to lose its function as a place of important fami-

ly meetings and become a minimized laboratory for fixing

meals (so called the Frankfurt kitchen). In the new think-

ing, when defining the new lifestyle, the woman was not

supposed to spend all day in the kitchen.

The rooms were designed exclusively for one person

and their floor area was 7–10 m

, big enough to provide

room for a sofa, bookshelf wall, personal belongings and

a folding desk. These cabin-rooms functioned as bed-

rooms, wardrobes, resting and solitary places – the same

as ship cabins. Individual rooms could be accessed from

a long and narrow, train-like corridor with a bathroom at

the end [24]. The bathroom was usually located close to

the last bedroom; it had natural light, though sometimes

it was also located centrally between bedrooms and then

it would have light from above. The utility rooms were

very carefully designed, often at the expense of repre-

sentative zones. Special attention was paid, e.g. to the

con nection between the drying room and the laundry

room with the use of a lift, e.g. in Oud’s building in

Weissenhof [10, p. 340].

The solutions which were applied required the use of

a new kind of furniture because old furniture would be

simply too big to fit in new apartments. Actually, all

designers believed that decorated furniture should be

replaced (mainly with cupboards) to increase the living

area of small rooms. Usually they designed them them-

selves in accordance with the adopted rule that they

should be cheap and functional.

The convertibility proposed by Ludwig Mies van der

Rohe which offered the users great possibilities was

a complete novelty. It enabled them to independently

create their own interior space to satisfy their needs. He

de signed a three-storied apartment building in the Weissen-

hof

housing estate with 24 apartments where only the

stair case, kitchen, bathroom and toilet were permanent

elements. The other parts of the apartment could be freely

divided by the user with the use of light, sliding partitions

made of wood or plywood and glass partitions with var i-

ous transparency rate [18, p. 193]. The skeleton-frame

system employed by many architects also enabled the

de signers to modify the space layouts in the apartments to

quite a large

extent. It is clearly visible in Rading’s build-

ing (WUWA) where each of eight apartments based on the

same skeleton-frame system has a different space layout.

In spite of a lot of effort it was not always possible to

predict or overcome the residents’ habits. It often hap-

pened that the individual parts of the apartment were used

in a completely different way than intended by their

designers, and it was not unusual that a lot of complaints

were made in that respect. It was supposed to prove that

the apartments did not meet the needs of the tenants [20,

pp. 271–275].

It is worth noting that the apartments on experimental

housing estates were supposed to be used in the future by

the working class, the masses, however, e.g. the houses

from Weissenhof had rooms for servants.

The ultimate objective of all new proposals in the

projects was to provide conditions to meet the basic bio-

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 45

logical needs of the residents, as well as the right of every

person to air, light, heat and peace [16, p. 87]. That objec-

tive was achieved in a few ways. First of all each apart-

ment had a balcony or a loggia. Frequently each apart-

ment had some space designed on a terrace where one

could eat meals in the summer or take an afternoon nap

Most apartments also had access to the space exposed to

the sun on the roof that was often partly roofed and had

wind screens on the sides [19, p. 11].

The access to sunlight in the late 1920

and early 1930

was one of the most crucial social postulates and an impor-

tant guideline of new architecture. It is most evident on the

Dammerstock housing estate whose regular linear urban

layout had a north–south orientation, deviated 8 de grees to

the west. Such an orientation guaranteed the apartments’

daylight from two sides – Ost–West besonnung.

The pre-

cise layout of the rooms provided daylight for the bed-

room – in the morning, and for the living room – in the

evening. That is why all bedrooms, kitchens, and bath-

rooms were exclusively oriented to the east, whereas liv-

ing rooms and balconies exclusively to the west

. The

small structural span provided optimum exposure, day-

light, and sunlight. The proposed design was consistent

with the idea of “no rooms without sunlight” [24]. The

balanced daylight from the west and east was supposed to

provide a solution to the catastro phic hygienic conditions

of the 19

-century apartments caused to a large extent by

poor daylight and insufficient ventilation.

Most buildings on the rather loosely laid out Weissenhof

housing estate also had a north–south orientation, de viated

8 degrees to the east. In particular it is visible in the build-

ings by Mies van der Rohe, Stam, Frank and Le Corbusier’s

semi-detached house. Only Oud oriented his building

east–west. The north–south orientation was not so rigor-

ously observed on other housing estates. Most buildings

in Wrocław deviate from the north to the east or to the

west by 30 degrees, and in Zurich their orientation is

closer to the east–west orientation, where the buildings

deviate 20 and 40 degrees from the east to the north.

In the case of these housing estates different solutions

are applied to provide the maximum possible exposure to

sunlight. The buildings on the housing estate in Zurich

were located on a south slope, and so all apartment

blocks, being located lower and lower, have access to

daylight from the south all day long. The terraced buil-

ding designed by Behrens in Weissenhof had a stepped

design, which provided a uniform exposure to sunlight for

individual rooms. Pavel Janák designed buildings on the

Baba housing estate with a checkered layout which addi-

tionally were located on a slope. Consequently, all units

had open spaces, perfect views, and sunlight [19, p. 13].

The terraces in the terraced tenement house with 12 apartments

[18, p. 193].

Naturally similar zoning solutions of the apartments in respect

of geographical orientation were also employed in other housing estates,

e.g. in the gallery-access apartment building designed by Paul Heim and

Albert Kempter at the WUWA housing estate in Wrocław (kitchens there

were west oriented) [22].

mieszkań przez projektanta. Dobrze jest to widoczne

w budynku Radinga (WUWA), gdzie każde z ośmiu

mieszkań opartych na takim samym szkielecie ma inny

układ przestrzenny.

Pomimo starań nie zawsze udawało się przewidzieć

lub przełamać przyzwyczajenia mieszkańców. Często

zdarzało się, że poszczególne partie mieszkania były

użytkowane zupełnie inaczej, niż to planowali projektan-

ci, i niejednokrotnie czyniono im z tego powodu zarzuty.

Dowodzono, że mieszkania nie odpowiadają potrzebom

lokatorów [20, s. 271–275].

Warto wspomnieć, że mieszkania osiedli eksperymen-

talnych miały być w przyszłości przeznaczone dla klasy

robotniczej, dla mas, ale jednocześnie w programie użyt-

kowym np. domów z Weissenhofu były przewidziane

pokoje dla służby.

Naczelnym celem wszystkich nowych propozycji

w projektach stało się zapewnienie możliwości zaspoko-

jenia podstawowych potrzeb biologicznych użytkowni-

ków, a także prawa każdego człowieka do powietrza,

światła, ciepła i spokoju [16, s. 87]. Realizowano go na

kilka sposobów. Przede wszystkim każdy apartament

miał balkon lub loggię. Niejednokrotnie każde mieszka-

nie miało przewidziane miejsce na tarasie, gdzie można

było spożywać posiłki w okresie letnim lub położyć się na

popołudniową drzemkę

. Większość mieszkań miała

rów nież dostęp do słonecznych przestrzeni na dachu,

który często był lekko zadaszony i osłaniany od wiatru

ekranami bocznymi [19, s. 11].

Dostęp do słońca na przełomie lat 20. i 30. stał się jed-

nym z najważniejszych postulatów społecznych oraz istot-

ną wytyczną kształtowania nowej architektury. Najbardziej

spektakularnie widać to na osiedlu Dam merstock, które-

go linijkowy układ urbanistyczny został zorien towany

w kierunku północ–południe, z odchyleniem 8 stopni na

zachód. Ustawienie to zapewniało dwustronne doświetle-

nie mieszkań – Ost–Westbesonnung. Precyzyjne rozpla-

nowanie pomieszczeń zapewniało oświetlenie rano sy -

pialni, a wieczorem pokoju dziennego. Stąd wszystkie

sypialnie, kuchnie i łazienki orientowane były wyłącznie

na wschód, salony i balkony wyłącznie na zachód

. Mała

głębokość traktu umożliwiała optymalną ekspozycję,

doświetlenie i nasłonecznienie. Zapro po nowany układ

był realizacją hasła „żadnego pomieszczenia bez słońca”

[24]. Zrównoważone oświetlenie z zachodu i wschodu

miało stać się odpowiedzią na katastrofalne warunki

higieniczne mieszkań wieku XIX spowodowane w dużej

mierze złym doświetleniem i niedostateczną wentylacją.

Na dość luźno rozplanowanym osiedlu Weissenhof

większość budynków była również zorientowana na pół-

noc–południe, z odchyleniem 8 stopni na wschód.

W szczególności widoczne jest to w budynku Miesa van

W tarasowym domu czynszowym, składającym się z 12 aparta-

mentów, autorstwa Petera Behrensa (Weissenhof) wymiar tarasów był

na tyle duży, aby pomieścić łóżko [18, s. 193].

Naturalnie podobne rozwiązania strefowania mieszkań w odnie-

sieniu do stron świata były stosowane również na innych osiedlach, np.

w galeriowcu Paula Heima i Alberta Kemptera na osiedlu WUWA we

Wrocławiu (tu kuchnie były proponowane od zachodu) [22].

46 Małgorzata Bartnicka

der Rohego, Stama, Franka i bliźniaku Le Corbusiera.

Jedynie Oud ustawił budynek na osi wschód–zachód. Na

in nych osiedlach orientacja północ–południe nie była tak

rygorystycznie przestrzegana. Większość budynków we

Wroc ławiu odchyla się od północy na wschód lub zachód

o 30 stopni, a w Zurychu bliżej im do układu wschód–

–zachód, gdzie budynki ustawiono z odchyleniem 20 i 40

stopni na północ od kierunku wschodniego.

W przypadkach tych osiedli stosowane są inne rozwią-

zania zapewniające maksymalnie możliwy dostęp pro-

mieni słonecznych. Na wspomnianym osiedlu w Zurychu

budynki zlokalizowano na południowym stoku, przez co

obniżająca się zabudowa dostarcza wszystkim blokom

całodziennego oświetlenia elewacji południowej. Sze-

regowy budynek Behrensa w Weissenhofie miał plan

us kokowy, co zapewniało równomierny dopływ światła

do poszczególnych pomieszczeń. Pavel Janák na osiedlu

Baba zastosował układ szachownicowy budynków, które

dodatkowo również zlokalizowane były na stoku. W wy -

niku czego wszystkie jednostki miały zapewnioną otwar-

tą przestrzeń, doskonałą widoczność oraz nasłonecznienie

[19, s. 13].

Zabudowa liniowa uznawana była w ówczesnym czasie

za dającą największe możliwości spełnienia postulatów

dosłonecznienia. Doświetlenie wschód–zachód tworzyło

takie same warunki świetlne we wszystkich po miesz cze-

niach. Uniknięto przez to hierarchiczności miesz kań, w od -

różnieniu

od sytuacji w istniejących wówczas roz

wiąza-

niach kamienic miejskich. W propagowanym no wym

układzie i przy tak lokalizowanych budynkach każdy

użytkownik miał zapewnione takie same warunki miesz-

kaniowe.

Znaczące nowości w wewnętrznych układach prze-

strzennych, w stosunku do innych osiedli eksperymental-

nych, wprowadzili architekci osiedla WUWA. Osiedle to

miało bardzo zróżnicowaną zabudowę – od jednorodzin-

nych willi, przez domy szeregowe, po zabudowę wieloro-

dzinną. Szczególnie ta ostatnia była niezwykle interesują-

ca pod względem użytkowym. Reprezentowały ją budy-

nek-wspólnota Adolfa Radinga (Volkswohn–hochhaus)

oraz – co było ewenementem na skalę światową – budy-

nek Hansa Scharouna dla osób samotnych lub bezdziet-

nych małżeństw. Obie propozycje zawierały przestrzenie

użytku wspólnego. Budynek Scharouna oprócz 48 małych

mieszkań (od 27 do 37 m

) oferował w łączniku wspólne

dla wszystkich lokatorów pomieszczenia restauracji

i kawiarni. W budynku Radinga zlokalizowane były

dodatkowo sklepy, pralnie i miejsca zabaw dla dzieci

[14, s. 330]. Propozycję nowych rozwiązań przedstawio-

no również na wystawie osiedla Eglisée. Wybudowano

tam wielorodzinny budynek galeriowy (Kellermüller

i Hoffmann), a także jako nowość – zabudowę typu back-

-to-back (Scherer i Meyer), która składała się z zestawio-

nych w prostokąt czterech mieszkań. To ostatnie rozwią-

zanie nie było później wykorzystywane ze względu na

niskie warunki higieniczne, związane głównie z brakiem

możliwości skutecznego wietrzenia [11, s. 294].

Przewietrzanie również stało się bardzo istotnym

czynnikiem wpływającym na ulepszanie nowoczesnych

mieszkań, zwłaszcza ze względu na profilaktykę przeciw-

The linear layout of the buildings was considered best

in satisfying the demands for sunlight. The east–west

or ientation provided the same daylight conditions for all

rooms. This eliminated the situation, which was typical of

the tenements in the city, where some apartments had bet-

ter exposure to sunlight than others. The same living con-

ditions were guaranteed to every resident of the buildings

located like that with the new layout that was promoted.

In comparison to other experimental housing estates,

the architects of WUWA applied important innovations in

respect of interior space layout. The housing estate pre-

sent

ed a

number of highly varied buildings

– including

ingle-family villas, row houses, and multi-family houses.

The last group was especially interesting in respect of its

usefulness. It was represented by the community-building

Hans Scharoun’s building designed for single people and

couples

without children – which was a worldwide phenom-

enon. Both proposals offered common elements. Apart from

48 small apartments (27–37 m

)

Scharoun’s building offered

rooms for a restaurant and a cafe shared by all tenants in the

onnection section. Additionally, shops, laundry rooms,

and playgrounds were located in Rading’s building

[14,

p. 330]. The proposal of new solutions was also presented at

the exhibition of the Eglisée housing estate. A multi-family

building with access balconies (Kellermüller and Hoffmann)

was built there as well as back-to-back houses (Scherer and

Meyer) – which was a novelty – consisting of four apart-

ments designed in a rectangle. That last solution was not

used later due to poor hygienic conditions connected

mainly with the lack of efficient ventilation [11, p. 294].

Ventilation also became a very important factor affect-

ing the improvement of modern apartments, especially in

order to prevent the spread of tuberculosis. It was manda-

tory to design apartments with natural ventilation. This is

why none of the presented housing estates could have

one-room apartments or apartments located only on one

side of the buildings.

The introduction of light and air radically affected the

facade appearance. There is one more issue, which is

frequently totally ignored, but worth noting; namely elec-

trification of the apartments that took place after 1910.

The electric light replaced old, kerosene or (more rarely)

gas lamps [2, pp. 15–24]. There were electric wires in

every apartment and even the smallest rooms were elec-

trically-lit. In order to avoid the glaring disproportion

between artificial and natural light and in order to prevent

the use of artificial lighting all day long, more daylight

had to be allowed in the apartments than earlier. To a large

extent it was because of electric light that large window

openings were introduced to architecture.

Large glazed areas served one more function: they pro-

vided view of the landscape and green areas from the apart-

ments, which was in compliance with the Behrens’ idea

from 1911

that “the garden is part of the house”

[4, p. 5].

Consequently, it should be designed as a continuation of

ar chitecture. The contact with nature and surrounding green

areas was a significant factor affecting the development

of new space. When designing the Dam mer stock housing

estate Gropius paid special attention to green areas

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 47

gruźliczą. Mieszkania obowiązkowo musiały być natural-

nie wentylowane. Z tego powodu we wszystkich propo-

zycjach osiedli nie wolno było projektować mieszkań jed-

noizbowych, a także lokalizować mieszkań po jednej

stronie elewacji.

Wprowadzanie światła i powietrza radykalnie wpłynę-

ło na zmianę elewacji. Warto dodatkowo wspomnieć

o zjawisku, na które nie zwraca się właściwie uwagi. Po

roku 1910 nastąpiła elektryfikacja mieszkań. Światło

elektryczne zastąpiło starą lampę naftową lub (rzadziej)

gazową [2, s. 15–24]. Każde mieszkanie oplotły przewo-

dy, nawet najmniejsze pomieszczenia uzyskały dostęp do

elektrycznej jasności. Aby nie być w rażącej dysproporcji

do oświetlenia sztucznego, i aby nie być przez całą dobę

zastępowane sztucznym, światło dzienne musiało być

dostarczane do wnętrza w większej ilości niż do tej pory.

To w dużej mierze światło elektryczne wniosło do archi-

tektury duże otwory okienne.

Duże przeszklenia miały jeszcze jedną funkcję: wpro-

wadzały do mieszkania krajobraz i zieleń, zgodnie z tezą

Behrensa, z 1911, że „ogród jest częścią domu” [4, s. 5].

W związku z tym powinien być tworzony jako kontynu-

acja architektury. Kontakt z przyrodą i otaczającą zielenią

był istotnym czynnikiem kształtowania nowej przestrze-

ni. Przy tworzeniu osiedla Dammerstock Gropius szcze-

gólną uwagę poświęcił zieleni międzyblokowej. Przy

osiedlach willowych każdy dom miał swój własny ogród

lub ogródki dachowe [12, s. 114–119].

Kolejnym istotnym celem wybudowanych przez Werk-

bund osiedli było propagowanie nowych rozwiąza

w za kresie konstrukcji i budownictwa. Sięganie po

nowości spowodowane było poszukiwaniem rozwiązań

prowadzących do obniżenia kosztów budowy. Architekci

upatrywali ich w zamianie rzemieślniczych metod budow-

nictwa na metody przemysłowe, w tym tworzenie ele-

mentów standardowych oraz stosowanie suchego monta-

żu. Często proponowane rozwiązania nie były wcześniej

sprawdzane i miało to nastąpić dopiero w użytkowaniu.

Zarówno rozwiązania materiałowe, jak i funkcjonalne

(czyli architektura i w pewien sposób mieszkańcy) pod-

dane zostały próbie czasu. Osiedle Eglisée miało stać się

przeglądem dotychczasowych rezultatów w zakresie bu -

dow nictwa mieszkaniowego, zarówno pod kątem tech-

nicznym, gospodarczym, jak i socjalnym [11, s. 294].

Szukano metod tanich i takich, które pozwolą budować

szybko. Szczególny nacisk kładziono na konstrukcje pre-

fabrykowane i płytowe. Właściwie wszystkie budynki

wys taw miały być przeznaczone do budowy seryjnej, ale

nie wszystkie zostały w taki sposób zaprojektowane. Naj-

bardziej korzystnym i owocnym rozwiązaniem okazało

się zastosowanie układu szkieletowego zarówno stalowe-

go, jak i żelbetowego wypełnianego płytami wielkofor-

matowymi. Właściwie tylko ten element zdał doskonale

egzamin. Konstrukcja ta była idealną odpowiedzią na

filozoficzne hasła nowej sztuki, która domagała się przej-

rzystości, jasności, przestrzeni i powietrza. Percepcja oto-

czenia zaczęła się opierać nie tylko na stabilnej materii,

ale również na rzeczach ulotnych i niematerialnych,

takich jak światło, powietrze, prędkość. Powstała przez to

nowa jakość – obiekt lekki jak powietrze. Według tej filo-

between apartment buildings. Every house on villa estates

had their own gardens or roof gardens [12, pp. 114–119].

Another important objective of the housing estates built

by the Werkbund was to promote new solutions in respect

of construction and building. New solutions were

ap -

plied because of the attempts to reduce building costs.

Architects believed those costs could be cut by re placing

manual building methods with industrial me thods, includ-

ing the development of standard elements and in-situ dry

assembly. The solutions which were offe red had not been

tested earlier and they were supposed to be tested only

when used. Both the materials and functional solutions,

that is architecture and in a way residents, were subjected

to the test of time. The Eglisée hou sing estate was to

become a review of the application of new solutions in the

scope of residential buildings, in respect of technical,

economic, and social aspects [11, p. 294].

What was searched for was cheap methods that would

guarantee quick building. Special attention was paid to

prefabricated and slab structures. Actually all exhibited

buildings were supposed to be mass-produced, but not all

of them were designed for that. The solution which proved

to bring most benefits was the skeleton-frame system both

made of steel and steel-reinforced concrete filled with

large slabs. In fact it was the only element that passed the

test brilliantly. The structure perfectly fit the philosophical

slogans of new art which demanded transparency, light,

space and air. The perception of the surroundings was

based not only on stable matter but also on such ephemeral

and intangible things as light, air, and speed. This provided

a new quality – an object as light as air. According to that

philosophy buildings should have thin delicate partitions

and rise in the air. The curtain walls, mostly made of

glass, became only supplementary at the expense of trans-

parency. The new aesthetics which was proposed did not

apply materials which would be associated with wealth

and luxury. According to the au thors materials should be

available to everybody, and the program of simplicity

without any decorations develo ped in that context [24].

Although the skeleton-frame structures passed the test

brilliantly, the filling of the walls proved difficult. Some

kinds of slabs which were used provided not only heat

and noise insulation but they were also impervious to air,

which in turn is why the rooms which were heated were

very stuffy [20, p. 274]. Soon after the construction of the

Dammerstock housing estate was completed, problems

with heating insulation and moisture protection appeared;

noise insulation was also imperfect. The first technical

defects emerged as quickly as 3 years after the housing

estate in Wrocław was completed [22]. Cracks appeared

in houses built with the use of poured concrete technology

within a year after their construction. All these defects

were explained by short construction time

. Right after

On the Dammerstock housing estate, the first 228 apartments

(out of 750 apartments which were planned) were built in 9 months;

Weissenhof was open to visitors after 4.5 months, its residents moved in

after 11 months; the first residents of the Nový Dům housing estate

moved in already after 6 months [24].

48 Małgorzata Bartnicka

zofii budynki powinny mieć cienkie, delikatne przegrody

i unosić się w powietrzu. Ściany osłonowe stawały się

jedynie dopełnieniem, w imię przejrzystości, najczęściej

szklanym. Zaproponowano nową estetykę, w której zre-

zygnowano z materiałów kojarzonych z bogactwem i luk-

susem. Według twórców materiał powinien być dostępny

dla wszystkich, to w tym kontekście powstał program

prostoty pozbawionej zdobnictwa [24].

O ile konstrukcje szkieletowe zdały doskonale egza-

min, o tyle wypełnienie ścian sprawiało trudności. Nie-

które rodzaje używanych płyt nie tylko izolowały od cie-

pła i dźwięków, lecz także nie przepuszczały powietrza,

przez co w ogrzewanych pokojach było bardzo duszno

[20, s. 274]. Na osiedlu Dammerstock wkrótce po za koń-

czeniu budowy pojawił się problem z ochroną ciepl ną

oraz zabezpieczeniem przed wilgocią, niedoskonała była

również izolacja akustyczna. We Wrocławiu już trzy lata

po wybudowaniu zauważono pierwsze wady tech niczne

[22]. W budynkach wykonanych techniką lanego betonu,

w niecały rok po budowie, pojawiły się rysy. Wszystkie

te wady składane były na karb krótkiego okresu budo-

. Zaraz po powstaniu osiedla Weissenhof stwierdzo-

no, że należy odczekać i sprawdzić, czy zastosowane

ma teriały wytrzymają próbę czasu, oraz jaki jest stosu-

nek oszczędności czasu do jakości materiałów i czy to się

opła ca [19, s. 272].

Wiele przyjętych założeń nie wytrzymało praktyki

realizacyjnej, szczególnie szybkość budowy oraz taniość

Wprowadzone technologie nie zostały w owym czasie

wsparte przemysłem, stąd koszty powstania budynków

okazywały się wyższe niż przy technologii tradycyjnej.

Poszukiwanie sposobów obniżenia kosztów nie ogra-

niczało się wyłącznie do strony techniczno-budowlanej

budynków. Podjęte zostały również decyzje w zakresie

projektowym. Oszczędności dotyczyły zazwyczaj ograni-

czenia komunikacji, np.: Rading wszystkie mieszkania

skomunikował jedną klatką schodową, Scharoun przewi-

dział jeden korytarz obsługujący dwa rzędy dwupoziomo-

wych mieszkań na trzech piętrach [24]. Jednoznacznie

stwierdzono również, że nie ma możliwości realizowania

tanich mieszkań bez racjonalnego rozwiązania sposobu

zabudowy całych dzielnic mieszkaniowych. Ogólny plan

Baby jest do dzisiaj uważany za bardzo dobry w porów-

naniu z irracjonalnym i mylącym planem Weissenhofu

[19, s. 12].

Nie wszystkie osiedla miały charakter czysto ekspery-

mentalny pod względem konstrukcyjno-budowlanym.

Osiedle WUWA powstało w myśl nowych metod budow-

lanych, ale tylko tych, które zostały już wcześniej wypró-

bowane [22]. Nawet tytuł wystawy w Dammerstock Die

Na osiedlu Dammerstock pierwsze 228 (z planowanych 750)

mieszkań wybudowano w 9 miesięcy; Weissenhof udostępniono do

zwiedzania po 4,5 miesiąca, zasiedlenie nastąpiło po 11; na osiedlu

Nový Dům pierwsi mieszkańcy pojawili się już po 6 miesiącach [24].

Prawie wszystkie wystawy nie były ukończone na czas.

Większość budynków przekroczyła założone budżety kilkukrotnie, co

przekładało się później na wysokość czynszów. Np. Bruno Taut

(Weissenhof) próbował wybudować bardzo tani, proletariacki dom, ale

przekroczył planowany budżet trzykrotnie [26].

the Weissenhof housing estate was built, it was deter-

mined that some time must pass to check if the materials

which were used would stand the test of time, to measure

the time saving rate to the quality of the materials, and to

see if it pays off [19, p. 272].

A lot of accepted assumptions failed their implementa-

tion in practice, especially those connected with quick

and cheap building

. The technologies which were em -

ployed at that time were not supported by industry and

consequently the construction costs of the buildings pro-

ved higher than those built with the use of traditional

technology.

The search for ways of reducing costs was not limited

only to technical and construction aspects. Some deci-

sions were also made in respect of design. Savings usual-

ly regarded circulation restrictions, e.g.: Rading designed

one staircase for all apartments, Scharoun designed one

corridor for two rows of two-level apartments on three

floors [24]. Furthermore, it was decided that it was impos-

sible to build cheap apartments with no rational develop-

ment of whole residential districts. The general plan of the

Baba housing estate is even today considered to be very

good in comparison to the irrational and messy plan of

Weissenhof [19, p. 12].

Not all housing estates were strictly experimental in

respect of design and construction. The WUWA housing

estate was developed according to new building methods,

but only those which had been proven earlier [22]. Even

the name of the exhibition in Dammerstock – Die

Ge brauchs wohnung (useful apartment) – emphasized that

it was not an experiment but implementation of proven

innovations. Actually only the housing estate in Stuttgart

was a completely “spontaneous” development.

The last stage of the experiment involved the users.

They were supposed to test the apartments and see if they

are fit for living and if they meet new expectations.

Assuming that new living spaces might not be liked by

their residents, the only reasonable solution was selected

– the housing estates were occupied for some time after

the

exhib

ition exclusively by tenants (except for the Baba

housing estate) and only after several years they were

sold.

Apart f

rom the innovative materials the f

unctionality

of the rooms, their arrangements, and the degree to which

their innovativeness was adopted were also tested. The

re sidents’ comments were supposed to be used to draw

conclusions for the future. Their experience was supposed

to be the basis of the future determination which apartment

plans really meet the contemporary needs [20, p. 272].

Individual housing estates were designed with varying

standards. Theoretically, all of them were intended for the

masses. In practice, however, the Dammerstock housing

estate was the only housing estate for people with the

lowest income. The differences between the apartments

resulted from the size of the family and not from social

Almost none of the exhibitions were completed on time. Most

buildings exceeded their budgets several times, which later affected rent

rates. E.g. Bruno Taut (Weissenhof) tried to build a very cheap prole-

tariat house but he exceeded the planned budget threefold [26].

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 49

Gebrauchswohnung (mieszkanie użyteczne) podkreślał,

że to nie był eksperyment, tylko zastosowanie sprawdzo-

nych nowości. Właściwie zupełnie „żywiołowe” było

wy łącznie osiedle w Stuttgarcie.

Ostatnim ogniwem eksperymentu był użytkownik. To

on miał testować mieszkanie, sprawdzać, czy nadaje się

do życia i czy spełnia postawione przed nim nowe zada-

nia. Zakładając, że nowe przestrzenie mieszkaniowe

mogą nie spodobać się ich mieszkańcom, wybrano jedy-

ne rozsądne rozwiązanie – osiedla po wystawie przez

pewien czas były przeznaczane wyłącznie pod wynajem

(oprócz osiedla Baba), a dopiero w późniejszych latach

sprzedawane. Oprócz rozwiązań materiałowych spraw-

dzana była funkcjonalność pomieszczeń, ich układ oraz

stopień przyswojenia nowości. Uwagi mieszkańców

miały posłużyć do wyciągnięcia wniosków na przyszłość.

To na podstawie ich doświadczeń miano w przyszłości

określić, które plany mieszkań odpowiadają naprawdę

współczesnym potrzebom [20, s. 272].

Poszczególne osiedla zaprojektowane zostały w różnym

standardzie. Teoretycznie wszystkie miały być przeznaczo-

ne dla mas. W rzeczywistości osiedlem przewidzianym dla

osób o najniższych dochodach było jedynie Dammerstock.

Zróżnicowanie apartamentów wynikało tam z wielkości

rodziny, a nie ze statusu społecznego [6, s. 137]. Osiedle

Neubühl zawierające 200 apartamentów (od 35 do 118 m

)

przeznaczone było dla dobrze sytuowanych przedstawi-

cieli klasy średniej [18, s. 84]. Najwyższy standard pre-

zentowały Weissenhof i Baba. Ostatecznie pierwszymi

najemcami właściwie wszystkich osiedli eksperymental-

nych stali się ludzie młodzi, reprezentujący różne grupy

artystyczne

muzycy, pisarze, malarze, graficy, architekci

lub przedstawiciele klasy średniej: naukowcy czy urzędni-

cy wyższego szczebla. To, że znaczną część tych osiedli

zasiedlali artyści, spowodowało, że weszły one w podwój-

nej roli do kultury krajów, w których powstały.

Taki naturalny dobór mieszkańców podyktowany był

częs to wysokością czynszów, kosztem utrzymania, jak

również trudnością z wynajęciem tych mieszkań ówczes-

nemu przeciętnemu mieszczańskiemu mieszkańcowi.

Były dwa budynki, w których nikt nie chciał mieszkać,

nawet jako najemca: oba domy Le Corbusiera w Weissen-

hofie. Były one co prawda najdroższe, ale nie to było

głównym powodem problemów. Najbardziej krytykowa-

no otwartą przestrzeń, której nie dawało się podzielić,

zatem zmuszała ona do „nieustającego współżycia

wszystkich domowników” [20, s. 275]. Ten nowy model

życia powodował opór i nie dawał możliwości wynajęcia

willi

. W domu Petera Behrensa w Weissenhofie pokój

stołowy miał 6 drzwi i łą czył się bezpośrednio z kuchnią

i sypialnią [12, s. 115]. W zasadzie źle były tolerowane

wszystkie nowości osiedli eksperymentalnych, poczyna-

jąc od rozmieszczenia pomieszczeń we wnętrzu, przez

umeblowanie, na białej elewacji kończąc. Lokatorom nie

odpowiadało wyposażenie, uskarżali się na wilgotność,

brak miejsc składowania.

Nawet obecnie bliźniak Le Corbusiera nie jest użytkowany jako

mieszkanie, mieści się tam (od 2002 r.) muzeum Weissenhofu [26].

status [6, p. 137]. The Neubühl housing estate with 200

apartments (35–118 m

) was intended for well-off middle

class citizens [18, p. 84]. Weissenhof and Baba offered

the highest standard. Ultimately, the first tenants of virtu-

ally all experimental housing estates were young people,

representing different artistic groups: musicians, writers,

painters, graphic designers, architects or middle class

citizens: scientists or higher lever officials. As most of

their residents were artists, the housing estates served

double purposes in the culture of the countries where they

were built.

Such a natural selection of the residents was often

determined by rent rates, the cost of maintenance, and the

difficulty in renting these apartments to average city resi-

dents. There were two houses where nobody wanted to

live, even as a tenant: both designed by Le Corbusier in

Weissenhof. Although they were indeed most expensive,

it was not the main reason of the problem. The biggest

criticism regarded the open space which could not be

divided, so consequently it forced “all residents to live

together all the time” [20, p. 275]. This new model of life

triggered objection and it was impossible to rent the

villa

. The living room in Peter Behrens’ house in

Weissen hof had 6 doors and it was connected directly

with the kitchen and bedroom [12, p. 115]. Actually all of

the innovations of the experimental housing estates were

badly tolerated, including the arrangement of rooms, fur-

niture, and white color of the facade. The tenants did not

like the furnishings, they complained about moisture and

the lack of storage space.

In many buildings, in compliance with the idea to

introduce the “landscape into apartments”, whole glazed

walls were used on the south as well as on the north side.

Complaints were made that due to their size no shutters

could be used, which is why the apartments were too hot

in the summer and too cold in the winter. In general it was

believed that the apartments had too much light and thus

they were “uninhabitable” [12, p. 115]. Contrary to the

architects’ intentions some rooms had curtains, blinds,

louvers or awnings [20, p. 275]. Virtually all houses pre-

sented at the experimental exhibitions had some mistakes,

imperfections and despite the promoted idea of healthful

apartments many architects compromised the require-

ments of hygiene only to achieve a lower price [11,

p. 294].

The architecture of housing estates was not appreciated

either. The opinions about the Weissenhof housing estate

were not favorable already at the moment of its develop-

ment. The City Council announced that the objective,

according to which the model residential houses for mass

production were supposed to be selected, was not

achieved. Other complaints regarded the fact that Mies

allowed his architects too much freedom in designing and

the assumptions of standardization were not followed.

Le Corbusier deviated from the typical model most as he

presented a bizarre apartment with suspended, costly,

Even today the semi-detached house of Le Corbusier is not used

as an apartment; it has been the Weissenhof museum since 2002 [26].

50 Małgorzata Bartnicka

W wielu budynkach zgodnie z hasłem wprowadzania

„krajobrazu do mieszkania” zastosowano całe szklone

ściany zarówno od strony południowej, jak i północnej.

Zgłaszane były zarzuty, że ze względu na ich rozmiar nie

mogły one posiadać okiennic, przez co w lecie zbytnio się

nagrzewały, a w zimie były za zimne. Ogólnie uważano,

że wnętrza są zanadto zalane światłem i przez to „nie-

mieszkalne” [12, s. 115]. W niektórych lokalach, wbrew

intencjom architektów, założono zasłony, żaluzje lub mar-

kizy [20, s. 275]. Właściwie wszystkie budynki wystaw

eksperymentalnych miały jakieś błędy, niedoskonałości

i pomimo głoszonych haseł zdrowego mieszkania wielu

architektów zrezygnowało z wymagań higieny na korzyść

niskiej ceny [11, s. 294].

Architektura osiedli mieszkaniowych też nie spotkała

się z odpowiednim uznaniem. Już w momencie powstania

osiedla Weissenhof opinie nie były pochlebne. Rada Mias-

orzekła, że cel, zgodnie z którym miano wyłonić wzor-

cowe typy zabudowy mieszkaniowej, nadające się do se -

ryjnego budowania, nie został osiągnięty. Zarzucano też,

że Mies dał zbyt dużo swobody swoim architektom, oraz

że założenia standaryzacji nie zostały wykorzystane.

Najdalej od wzorca typowości obiektu odszedł Le Cor-

busier, który zaproponował mieszkanie dziwaka ze swemi

wiszącymi, kosztownemi, betonowymi szafami, pudłami

łóżek oraz korytarzami, przez które przesuwać się można

tylko bokiem [12, s. 115]. W lokalnej prasie Paul Bonatz

napisał, że Mies i inni projektują słynne już nieobiektywne

artystycznie, wulgarne i amatorskie kostki, które bardziej

przypominają przedmieścia w Jerozolimie niż w Stutt gar-

cie

[24]. Osiedle to nazywano potem „małą Jerozolimą”

lub „wioską arabską”. Również w polskiej prasie pojawi-

ły się głosy krytyczne, już w 1927 autor sprawozdawcze-

go artykułu z ironią określa wystawę jako „rewelacyjną”,

powołując się na krytykę redaktora naczelnego „Wasmuths

Monatshefte für Baukunst” Wernera Hegemanna [12,

s. 114]. Wystawę skrytykowali też przedstawiciele Szkoły

Stuttgarckiej, która opierała się na tradycjonalizmie.

Kilka lat później (1933) na zlecenie rządu III Rzeszy wy -

budowali oni konkurencyjne, poprawne politycznie, tzn.

zgodne, według ówczesnych władz, z niemiecką tradycją

drewniane osiedle Kochenhof. W 1939 miasto zgodziło

się na sprzedaż budynków osiedla Weissenhof państwu,

tym samym wyraziło zgodę na jego rozbiórkę. Plany te

nie zostały urzeczywistnione wyłącznie ze względu na

wybuch II wojny światowej. Również w Karlsruhe, po

przejęciu władzy przez narodowych socjalistów, od 1934

zaczęły powstawać w pobliżu osiedla nowe domy ze spa-

dzistymi dachami.

Wyjątkowo pozytywnie została przyjęta przez prasę

bran

żo wą

i codzienną wystawa w Dammerstock. Szczegól-

nie dobrze oceniano „bezkompromisową” realizację linii

zabudowy w kierunku północ–południe. Ale wśród ludno-

ści płaskie dachy i długie pierzeje ulicy były odebrane bar-

dzo nieprzyjaźnie, osiedle otrzymało obraźliwe miano

Jammer stock [3, s. 263]

. Współcześnie osiedle to jest jedną

z najatrakcyjniejszych dzielnic mieszkaniowych Karlsruhe.

Jammer (niem.) – nędza, niedola, płacz.

concrete closets, bedroom boxes and corridors to walk

through only sideways [12, p. 115]. Paul Bonatz wrote in

the local press that Mies and others design already famous

artistically unobjective, vulgar and amateur cubes which

resemble the suburbia in Jerusalem more than in Stuttgart

[24]. That housing estate was later called “Little Jeru-

salem” or “Arab Village.” Criticism was also expressed in

Polish press where already in 1927 the author of a review

described the exhibition ironically as a “revelation,” allu-

ding to the criticism of Werner Hegemann, the editor-in-

-chief of “Wasmuths Monatshefte für Baukunst” [12,

p. 114]. The exhibition was also criticized by the repre-

sentatives of the Stuttgart School which relied on tradi-

tionalism. A few years later (1933) they were commis-

sioned by the government of the Third Reich to build

a competitive, politically correct, i.e. in the opinion of the

authorities according to the German tradition, housing

estate in Kochenhof made of wood. In 1939, the city

agreed to sell the buildings on the Weissenhof housing

estate to the state, consequently agreeing to its demoli-

tion. These plans were not implemented only because of

the breakout of World War II. Similarly in Karlsruhe, after

na tional socialists came to power, new houses with

pitched roofs started to appear after 1934 near the hous-

ing estate.

The exhibition in Dammerstock was exceptionally

well received by the professional as well as daily press.

The “uncompromising” housing development north–

–south was especially well assessed, however, people

considered flat roofs and long row housing projects to

be highly unfriendly and the housing estate was nick-

named Jammerstock [3, p. 263]

. At present that housing

estate is one of the most attractive residential districts of

Karls ruhe.

The critics of the Baba housing estate claimed that it

did not provide any solution to the housing problem in

a changing society but it was a monument of bourgeoisie,

and the flat roofs as well as ribbon windows were banal

[19, p. 11].

All housing estates were described as “white functio-

nalism” and they were considered to be a “utopian vision

of self-sufficient residential houses ideally surrounded by

garden-cities.” It was presumed that their ultimate value

would be determined to the same extent by what would be

rejected as by what would become the permanent heritage

of residential building [19, p. 274]. Additionally, it was

noted that it was good that those buildings were con-

structed in spite of the financial losses suffered by the

cities because they are highly significant for future archi-

tecture – they demonstrate how houses for ordinary citi-

zens should not be built [21, pp. 314–318].

The housing exhibitions were a short episode in the

history of residential building that lasted only for five

years. The houses built for the exhibitions were part of

an ex periment. One of its objectives was to check their

durability. It could have been presumed that they would

be temporary structures, however, most of them still stand

Jammer (ger.) – poverty, misery, wailing.

Zapomniane wzorce, wypaczone idee / Forgotten rules, distorted ideas 51

today. All of them have become valuable cultural herit-

age. They testify to the early achievements of the archi-

tects who later contributed to the image of modern world

architecture. Unfortunately, their appreciation came too

late. Insufficient care frequently resulted in irreversible

interventions, changes, and remodeling. Right after the

war none of the housing estates was under any protection,

and their renovations began only in the 1970

s22

. In 1979,

the Dammerstock housing estate was restored and the

greatest inconveniences were removed. Some of the

rooms which were no longer needed (boiler room, fuel

storage room) were converted and their loggias (if

required) were connected with the living room. The rota-

tion of residents decreased after these modernizations.

Weissenhof was inscribed on the UNESCO World

Cultural Heritage List in 2004. The last Werkbund exhibi-

tion, Baba in Prague, was appreciated only after 1989.

Actually it was little known until the moment when com-

munism collapsed. For many years Neubühl was on the

UNESCO list, however, only since 2010 it has been for-

mally under conservation protection.

It is difficult to determine to what degree the basic

ideas of those years have been forgotten. It may seem

impressive that the whole idea came down to a num-

ber of apartment blocks built in many countries after

1945. What was left of those old ideas after the war was

actually only the idea of building quickly with the

use of prefabricated elements and ill-intentioned egali -

tarianism.

Building in later years drifted more and more away

from the original ideas whose message was lost. Against

all appearances, the demand for sun, air, light, which

is one of the main precepts of the Athens Charter,

whose underlying idea was the intention to improve hy -

gienic conditions, has been also disappearing over the

last years.

The variation which was promoted and applied by the

members of CIAM when they demanded “sun and light”

should be clearly stressed. At present, with more and

more unfavorable changes in Polish regulations, there is

still hope for light but not so much for sun [1, pp. 19–23].

Translated by

Tadeusz Szałamacha

In 1944, bombs destroyed 10 buildings on the Weissenhof hous-

ing estate. After the war, there was no consent to rebuild them. Different

houses, in a completely different style and character, were built on vacant

plots. The ones that survived the war were subjected to uncontrolled

remodeling even after they were listed as historic monuments in 1956.

A real breakthrough for the housing estate came on its 50

anniversary

(1977) when the first protective measures were taken. Its restoration was

initiated by the Freunde der Weissenhofsiedlung foundation. The unfa-

vor

able

changes stopped only after the general renovation was conducted

in 1981–1987 – w hen all changes made after the war were eliminated. At

present 30 000 people visit the Weissenhof housing estate every year [25].

Osiedlu Baba oponenci zarzucali, że nie jest ono pro-

pozycją rozwiązania problemu mieszkaniowego w zmie-

niającym się społeczeństwie, tylko pomnikiem burżuazji,

a płaskie dachy i pasek okien są banalne [19, s. 11].

Wszystkie osiedla określane były mianem „białego

funkcjonalizmu” i uważane za „utopijną wizję samowy-

starczającego domu mieszkalnego w idealnym otoczeniu

miast-ogrodów”. Przyjęto, że ostateczna ich wartość bę -

dzie polegać na tym, co zostanie odrzucone, w równym

stopniu jak na tym, co stanie się stałym dorobkiem

budownictwa mieszkaniowego [19, s. 274]. Dodatkowo

zaznaczano, że dobrze, iż te budynki powstały, pomimo

znacznych strat finansowych miast, ponieważ mają one

ogromne znaczenie dla przyszłej architektury – pokazują,

w jaki sposób nie należy budować domów dla zwykłych

obywateli [21, s. 314–318].

Wystawy mieszkaniowe były krótkim epizodem histo-

rii budownictwa mieszkaniowego – trwał on tylko pięć lat.

Wy budowane na wystawę budynki tworzone były w ra -

mach eksperymentu. Jednym z celów było sprawdzenie,

na ile są trwałe. Można było przypuszczać, że będą swego

ro dzaju obiektami tymczasowymi, ale w większoś ci ist-

nieją do tej pory. Wszystkie stały się wysoko cenionym

dzie

dzictwem

kulturowym. Są świadectwem wczes nych

dokonań architektów, którzy później wpływali na wizeru-

nek nowoczesnej architektury światowej. Niestety uznanie

przy szło dość późno. Niejednokrotnie brak dostatecznej

uwagi doprowadził do nieodwracalnych ingerencji, zmian

przebudów. Bezpośrednio po wojnie żadne z osiedli nie

podlegało jakiejkolwiek ochronie, remonty rozpoczęto

dopiero w latach 70. XX w.

. W 1979 r. odres taurowano

osiedle Dammerstock, gdzie najpoważniejsze niedogodno

ś-

ci zostały usunięte. Część zbędnych już pomieszczeń (kot-

łownia, skład opału) przekształcono, loggie w razie potrze-

by włączono w obszar salonu. Po tych modernizacjach

zmniejszyła się rotacja mieszkańców. Weissenhof wpisano

na Listę Światowego Dzie dzictwa Kulturowego UNESCO

w 2004. Ostatnia wystawa Werkbundu, Baba w Pradze,

uzyskała uznanie dopiero po 1989. Właściwie do momentu

upadku komunizmu była mało znana. Neubühl przez wiele

lat znajdowało się na liście UNESCO, ale dopiero od

2010 znalazło się formalnie pod ochroną konserwatorską.

Trudno stwierdzić, jak bardzo zapomniane zostały pod-

stawowe apele tamtych lat. Można odnieść wrażenie, że

cała idea sprowadziła się do szeregu bloków wybudowa-

nych w wielu krajach po roku 1945. Z tych dawnych pomy-

słów po wojnie pozostało właściwie tylko hasło szybkiego

budowania z prefabrykatów oraz źle pojęty egalitaryzm.

Na osiedlu Weissenhof w 1944 r. wybuchy bomb zniszczyły

10 bu dynków. Po wojnie nie było zgody na ich odbudowanie. Na wol-

nych działkach powstały inne domy w zupełnie innym stylu i charakte-

rze. Te, które przetrwały wojnę, podlegały niekontrolowanym przebudo-

wom, nawet po wciągnięciu ich na listę zabytków w 1956. Punktem

zwrotnym losu osiedla było 50-lecie założenia (1977), kiedy rozpoczę-

to pierwsze działania ochronne. Odbudowę zainicjowała fundacja

Freunde der Weissenhofsiedlung. Niekorzystne zmiany zatrzymał

dopiero remont generalny wykonywany w latach 1981–1987 – wtedy

zlikwidowano wszelkie przekształcenia wprowadzone po wojnie.

Obecnie osiedle Weissenhof co roku odwiedza 30 000 osób [25].

52 Małgorzata Bartnicka

Budownictwo lat późniejszych coraz bardziej odchodzi-

ło od idei pierwowzorów, zagubione zostało ich przesłanie.

Wbrew pozorom również takie wezwanie jak słońce, po -

wietrze, światło, jedna z głównych tez Karty Ateńskiej,

u której podstaw leżała chęć poprawy warunków higie-

nicznych, w ostatnich latach również ulega zatraceniu.

Bibliografia/References

[1] Bartnicka M., Wczoraj, dziś i jutro w promieniach słonecznych (?),

„Czasopismo Techniczne” 2010, z. 15, „Architektura”, z. 7-A2,

cz. 2, 19–23.

[2] Bartnicka M., Źródła światła, nowe możliwości, nowe zagrożenia,

„Zeszyty Naukowe Politechniki Białostockiej. Architektura” 2007,

z. 20, 15–24.

[3] Behne A., Dammerstock, [w:] W. Fischer (red.), Zwischen Kunst

und Industrie. Der Deutsche Werkbund, Dva, Monachium 1987.

[4] Behrens P., Der moderne Garten, Pückler-Gesellschaft, Berlin

1981 (oryg. 1911).

[5] Frank J., Die Internationale Werkbundsiedlung, A. Schroll&Co.,

Wien 1932.

[6] Franzen B., Die Siedlung Dammerstock in Karlsruhe 1929:

zur Vermittlung des Neuen Bauens, Jonas Verlag, Marburg 1993.

[7] Giedion S., Przestrzeń, czas i architektura. Narodziny nowej tra-

dycji, PWN, Warszawa 1968.

[8] Ingbermen S., ABC: International constructional constructivist

architecture 1922–1939, MIT Press, Cambridge 1994.

[9] Isaacs R.R., Walter Gropius. Der Mensch und sein Werk, t. 1,

Mann, Berlin 1983.

[10]

J.J.N., Osiedle eksperymentalne na wystawie mieszkaniowej w Stutt-

garcie, „Architektura i Budownictwo” 1927, z. 11–12, 339–346.

[11] Karżewski J., Współczesna architektura szwajcarska, „Archi-

tektura i Budownictwo” 1930, z. 8, 291–320.

[12] Lauterbach A., Wystawa budowlana w Stuttgarcie, „Architektura

i Budownictwo” 1928, z. 3, 114–119.

[13] Mumford E., The CIAM discourse on urbanism, 1928–1960, MIT

Press, Cambridge 2000.

[14] Norwerth E., Wystawa mieszkaniowa we Wrocławiu, „Architektura

i Budownictwo” 1929, z. 9, 319–336.

[15] Siebenbrodt M., Koncepcje światła w Haus am Horn, „Auto-

portret” 2008–2009, z. 25–26, 23–27.

[16] Syrkus S., II Międzynarodowy Kongres Architektury Współczesnej,

„Architektura i Budownictwo” 1929, z. 11–12, 87–88.

[17] Syrkus S., Informacja o IV-ym Międzynarodowym Kongresie

Architektury Nowoczesnej, „Architektura i Budownictwo” 1933,

z. 8, 246–254.

[18] Teige K., The Minimum Dwelling, MIT Press, Cambridge 2002.

[19] Templ S., Baba. Die Werkbundsiedlung Prag. The Werkbund hous-

ing estate Prague, 1932, Birkhäuser, Basel 1999.

[20] Toeplitz T., O wystawie w Stuttgarcie, „Architektura i Budow-

nictwo” 1928, z. 7, 271–275.

[21] Toruń L., Budownictwo mieszkaniowe na zachodzie, „Architektura

i Bu dow nictwo” 1929, z. 8, 314–318.

[22] Urbanik J., Wrocławska wystawa Werkbundu WUWA 1929–2009,

Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław 2009.

[23] www.archiweb.cz [Rosa, Martin, Kolonie Nový dům] [accessed:

10.2011].

[24] www.deutscherwerkbund-nw.de [Deutscher Werkbund Nordrhein

– Westfalen. Zur Geschichte des Werkbund. 1907 – heute]

[accessed: 10.2011].

[25] www.weissenhof2002.de [Die Häuser der Weissenhofsiedlung]

[accessed: 10.2011].

[26] www.weissenhof.ckom.de [Die Weissenhofsiedlung Stuttgart]

[accessed: 10.2011].

Streszczenie

Na przełomie XIX i XX w. dostrzeżono, że zaangażowanie człowieka w pracę zależy od jego warunków bytowych, samopoczucia psychicznego

oraz stanu zdrowotnego. Niepomierny wpływ miały na to warunki mieszkaniowe. Istotą wzmożonego budownictwa mieszkaniowego, w tym czasie,

stało się poszukiwanie rozwiązań pozwalających na szybkie i tanie tworzenie zabudowy dla wciąż napływających nowych mieszkańców miast. Jedno-

cześnie mieszkania te miały być zdrowe, w szczególności zapewniać dostęp słońca, powietrza i światła. Równolegle propagowano nowe propo

zycje

konstrukcyjne i materiałowe. Pomysły te i dokonania eksponowane były podczas wystaw mieszkaniowych. Częścią pokazu stawały się, pecjalnie na

nie wybudowane, eksperymentalne osiedla mieszkaniowe. Zaprojektowane w nich modelowe mieszkania były w późniejszym okresie przeznaczone

do wynajęcia. Najbardziej znane stały się osiedla zaprojektowane i wybudowane pod patronatem Werkbundu: Weissenhof (1927, Stuttgart), Nový Dům

(1928, Brno), WUWA (1929, Wrocław), Eglisée (1930, Bazylea), Neubühl (1931, Zurych), Lainz (1932, Wiedeń) i Baba (1932, Praga). Wiele z zapro-

ponowanych w nich rozwiązań weszło, w latach późniejszych, do kanonu budownictwa mieszkaniowego, choć nie zawsze zgodnie z pierwotnymi

ideami twórców. W obecnych czasach modyﬁ kacje w przepisach budowlanych wskazują na postępujące lekceważenie zaproponowanych w dawnych

latach wzorców. Najbardziej zagrożony jest, uzyskany na początku XX w., dostęp każdego mieszkania do promieni słonecznych.

Słowa kluczowe: budownictwo mieszkaniowe, osiedla eksperymentalne, światło słoneczne

Abstract

At the end of the 19

century it was noticed that one’s work efﬁ ciency highly depends on the life conditions, psychological well being and general

health. One of the crucial factors contributing to the well being are the immediate living conditions. At the time, intense and growing building develop-

ment motivated by the increasing inﬂ ux of population into towns and cities, relied on quick and cost effective solutions. These new ﬂ ats and buildings

were to

be ‘health-conscious’ – providing a lot of light, air and sun. At the same time, new structural solutions and technologies, as well as new materials,

were

being developed. All these latest solutions were shown in building exhibitions and trade fairs. There were many experimental housing

develop-

ments designed and presented at various trade fairs. Later on, ﬂ ats from such new developments were sold and let. Most famous are those designed and

built by Werkbund: Weissenhof Estate (1927, Stuttgart), New House – Nový Dům (1928, Brno), WUWA (1929, Wrocław), WOBA – Eglisée (1930, Basel),

Neubühl (1931, Zurich), Werkbundsiedlung (1932, Vienna) and Baba (1932, Prague).

Many of the new solutions and innovative ideas used in these de-

velopments have been later used on a bigger scale in public housing estates developments; many times these ideas have been misunderstood, distorted

or mis-applied. Curre

ntly, new building regulations show almost complete disregard of these initial ideas and rules. The idea of the provision of accu-

rate sunlight conditions in a ﬂ at, is the one that seems to be most disregarded and even endangered in the current building regulations and procedures.

Key words: housing developments, experimental housing estates, sunlight

Warto tu dobitnie podkreślić propagowane i stosowane

przez członków CIAM zróżnicowanie, gdy domagali się

„światła i słońca”. W obecnych czasach, przy postępują-

cych niekorzystnych zmianach przepisów w Polsce, jest

jeszcze szansa na światło, ale już niewielka na słońce

[1, s. 19–23].

Zapomniane wzorce, wypaczone idee. Nowatorstwo przełomu lat 20. i 30. XX w. – co po nim zostało

Małgorzata Bartnicka

doi:10.5277/arc130104

Streszczenie