Architecture of industrial complexes of the Central Industrial Region (COP) in south-east Poland 169
and legal conditions of the recent years made these facto-
ries stop production processes and change their functions
and if there is no interest in further investment activity
of a given structure, it is abandoned which leads to its
technical death. This is what happens with the majority
of the industrial complexes discussed here. Fragmenta-
tion of these complexes which is introduced in order to
create new consistent forms of usage mostly leads to un-
controlled devastation of the buildings and physical de-
struction of those which are not needed at a given point
in time [10].
The residential buildings which accompany the facto-
ries change owners and forms of management. They un-
dergo thermo-renovation processes; roof covers as well as
window woodwork are replaced with the materials which
do not belong to the time at which the buildings were
erected. Divisions of windows are changed, risalits and
other architectural elements that are covered with heat in-
sulation materials disappear. Through the employment of
modern colours, facades of many buildings change their
articulation.
During the recent decades, right before our eyes, the
Polish architectonic style of the interwar modernism in its
regional variants has been disappearing. The architecture
of such structures, diverse as regards their size, form and
nishing materials, frequently associated with the features
of native ‘national’ architectural art, is changing its ap-
pearance and function, with no sign of respect from the
local communities.
In my opinion, it is high time we took some system ac-
tions aimed at protecting our architectural heritage dating to
the time of the rebirth of Poland. The technical condition of
the interwar buildings, despite the fact that they are already
seventy years old, is evidence of the high level of building
culture (which was lost under the Communist regime), high
technological quality as well as the employment of innova-
tive functional and spatial solutions which can still serve as
a model of rational space formation until today.
References
[1] Dzieje Lublina, Vol. II, S. Krzykała (ed.), Wydawnictwo Lubelskie,
Lublin 1975.
[2] Dziennik Nr 21 Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 5
czerwca 1923 roku.
[3] Garbacz D., Narodziny, Stalowa Wola 1937–1939, Stalowa Wola
2005.
[4] Juchnowicz B., Szkice o państwowej Fabryce Amunicji w Skarżysku-
-Kamiennej w latach 1922–1939, typescript.
[5] KaczuraW., Struktura przestrzenna miasta Chełma, Chełm 1997.
[6] Kierek A., Rozwój gospodarczy Lublina w latach 1918–1939, [in:]
Dzieje Lublina, Vol. II, S. Krzykała (ed.), Wydawnictwo Lubelskie,
Lublin 1975.
[7] Kuncewicz A., Paprocki A., Opis techniczny do szkicu rozbudowy
miasta Chełma, 1926.
[8] Kotarba Z.P., 1924–2004. Monografia Zakładów Metalowych
MESKO S.A., Skarżysko-Kamienna 2004.
[9] Koziejowski W., Chełm – „Dyrekcja”, Studium historyczno-
-urbanistyczne, Vol. I., 1988.
[10] Przesmycka E., Problemy konserwacji architektury modernistycznej
w Polsce, Wiadomości Konserwatorskie nr 26/2009, Warszawa 2009,
pp. 415–426.
[11] Przesmycka E., Pytlarz E., Chełm – „Nowe miasto”, modernistyczne
założenie urbanistyczne, Teka Komisji Architektury, Urbanistyki
i Studiów Krajobrazowych, PAN/O Lublin, Vol. IVA, Lublin 2008,
pp. 244–260.
[12] Radzik T., W latach dwudziestolecia międzywojennego, [in:] Lublin
dzieje miasta, Vol. II. XIX i XX wiek., Lublin 2000.
[13] Stańkowski M., Myśliwiec M., Stalowa Wola, Architektura sztan-
da ro wej Inwestycji COP-u, Libra 2008, p. 28.
Architektura zespołów przemysłowych Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP)
w Polsce południowo-wschodniej
W artykule przybliżono niektóre wybrane realizacje z obszaru Cen-
tralnego Okręgu Przemysłowego (COP) i pokazano charakterystyczne
cechy zarówno ich form architektonicznych, techniki wznoszenia, jak
i układów urbanistycznych. Do analizy wybrano reprezentatywne przy-
kłady z miast obszarów A, B, C, tj. z Lublina, Skarżyska-Kamiennej,
Ostrowca Świętokrzyskiego, Chełma Lubelskiego i Stalowej Woli.
Omówiono wybrane przykłady zabudowy związanej z tworzącym
się okręgiem przemysłowym w okresie 1918–1939. Realizując program
COP, w Polsce międzywojennej rozpoczęto i dokończono budowę wielu
zakładów przemysłowych. Po doświadczeniach wojny polsko-sowieckiej,
w roku 1921 powstała koncepcja zlokalizowania polskiego przemysłu
zbrojeniowego w tzw. trójkącie bezpieczeństwa – w widłach Wisły i Sanu.
W latach 1923–1929 w Polsce udało się zbudować kilka zakładów prze-
mysłu zbrojeniowego na terenach staropolskiego zagłębia przemysłowego.
Budowa tzw. COP stała się największym przedsięwzięciem gospodar-
czym Rzeczpospolitej. Oceniając dziś realizację tych zamierzeń, można
stwierdzić na wielu przykładach pozostałych jeszcze obiektów, iż był to
proces kompleksowej przebudowy sposobu życia wielu mieszkańców.
Budowie zakładów przemysłowych w COP towarzyszyło budownictwo
mieszkaniowe dla ich pracowników. Łącznie zbudowano lub rozpoczęto
budowę około 7100 budynków mieszkalnych. Wznoszono zarówno kolo-
nie mieszkaniowe dla robotników, jak też osiedla dla kadry urzędniczej.
Towarzyszące fabrykom osiedla mieszkaniowe lokalizowano w ich pobliżu
tak, aby pracownicy mieli blisko do pracy. Formy układów urbanistycznych
osiedli i ich wyraz architektoniczny nawiązywał do zespołów fabrycznych.
Techniki wznoszenia uwzględniały najnowsze rozwiązania konstrukcyjne,
ale jednocześnie respektowały miejscowe tradycje i materiały budowlane.
W artykule omawiono przykłady zabudowy COP powstałe w Polsce połu-
dniowo-wschodniej oraz przedstawiono ich stan zachowania.
Key words: Central Industrial Region (COP), industrial architecture,
housing, modernism
Słowa kluczowe: Centralny Okręg Przemysłowy (COP), architektura
przemysłowa, budownictwo mieszkaniowe, modernizm