Murale – malarskie strony architektury

2018

2(54)

DOI: 10.5277/arc180209

Karolina Jaklewicz*

Murale – malarskie strony architektury

Murals – artistic outside of architecture

Wstęp

Mural

jest powszechny i ogólnie dostępny. Jest obec-

ny zarówno w prestiżowych dzielnicach metropolii, jak

i w tzw. dzielnicach biedy. Mural może być głosem wła-

dzy i głosem społeczeństwa. Może być demokratyczny

i autorytarny. Może współdziałać z bryłą architektoniczną

lub jej szkodzić. Pojawia się spontanicznie jako reakcja/

dialog/komentarz do aktualnej sytuacji lub jest zaplano-

wany jako integralna część projektu architektonicznego.

Koegzystencja malarstwa i architektury bywa ryzykow-

na, ale wspólnota świadomie projektowana jest artefak-

tem o wysokiej artystycznej randze i silnym społecznym

oddziaływaniu. Włączenie architektów w sferę debaty

o muralu poprzez praktykę w okresie studiów otwiera ar-

chitekturze możliwości korzystania z plastyki, a plastyce

umożliwia obecność w przestrzeni publicznej.

Baza danych. Krótka historia muralu

Historia muralu zaczyna się w jaskiniach Chauve-

ta i Las coux – Zbigniew Herbert wspomina: Wracałem

z Lascaux tą samą drogą, jaką przybyłem, mimo że spoj-

rzałem, jak to się mówi, w przepaść historii, nie miałem

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar

chi tecture, Wrocław University of Science and Technology.

W tekście wymiennie stosuję pojęcia muralu i malarstwa ścien

nego, które w kontekście współczesności rozumiem jako malarską reali 

zację w lub na ciele architektonicznym, która została wykonana przez

profesjonalistów, powstała w czasochłonnych technikach malar skich

i nigdy nie jest zamierzoną dewastacją. Graffiti to zazwyczaj na zna

cza nie architektury wykonane szybką techniką, może być gestem artys

tycznym, choć często jest aktem wandalizmu.

Introduction

Mural

is common and generally accessible. It is pres-

ent both in prestigious metropolitan districts and in the

socalled districts of poverty. Mural can be the voice of

those in power and the voice of society. It can be demo-

cratic and authoritarian. It can interact with the architec-

tural body or do harm to it. It appears spontaneously as

a reaction/dialogue/comment on a current situation or it is

planned as an integral part of an architectural design.

Coexistence of art painting and architecture can be risky,

but the community which is deliberately designed be 

comes an artefact of a high artistic rank and a strong social

impact. The inclusion of architects in the sphere of the

mural debate through practice during the period of study-

ing opens possibilities of using plastic arts in architec ture

and enables plastic arts to be present in public space.

Database. A brief history of the mural

The history of the mural begins in the caves of Chauvet

and Lascoux as Zbigniew Herbert recalls, i.e. I was com-

ing back from Lascaux the same way I arrived, even

though I looked, as they say, into the chasm of history,

I did not have any feeling that I was coming back from

In the text, I use the concepts of mural and wall painting inter-

changeably, which in the context of modernity I understand as a painting

realisation in or on an architectural body, which was performed by pro-

fessionals, was created in timeconsuming painting techniques and is

never intended devastation. Graffiti is usually marking architecture,

which is performed with a quick technique, it can be an artistic gesture,

although it is often an act of vandalism.

96 Karolina Jaklewicz

wcale uczucia, że wracam z innego świata. Nigdy jesz-

cze nie utwierdziłem się mocniej w kojącej pewności:

jestem obywatelem Ziemi, dziedzicem nie tylko Greków

i Rzymian, ale prawie nieskończoności [1, s. 19]. Wra-

cam do odległych czasów paleolitu, bo pozostał w muralu

szczególny rodzaj pierwotności. Mural to bezpośrednie

malowanie na ścianie, naznaczanie terenu, komunikacja

ze stadem, przekazywanie informacji. Jednocześnie mu-

ral pełnił i nadal pełni funkcje estetyczne – humanizuje

przestrzeń urbanistyczną, pozwala na indywidualizowa-

nie architektury, wiąże odbiorcę z miejscem. Różnorod-

ność ideowa murali jest niezwykle rozpięta. Mamy do

czynienia z gestami rytualnymi, sakralnymi, edukacyj-

nymi, politycznymi, reklamowymi, propagandowymi,

estetycznymi, społecznymi. Równie bogata jest formalna

strona malarstwa ściennego i rozwija się nie mniej dy-

namicznie niż sztuka w ogóle. Do klasycznych technik

malarskich doszły w ostatnich latach ekrany, hologramy

czy projekcje rzucane na fasady

. Mając w pamięci dłu-

gą historię muralu, która prowadzi nas przez starożytną

Grecję i Rzym, średniowieczne, renesansowe i barokowe

kościoły, warto zatrzymać się na początku XX w. w Mek-

syku, gdzie rozwój monumentalnego malarstwa ścienne-

go (tzw. muralizm meksykański) zainicjowali w 1922 r.

David Alfaro Siqueiros, Diego Maria Prvera i Ose Cle-

mento Orozco publikacją El Manifesto de Sindicato du

Pintores, Escultores y Grabadores Revolutionarios de Me-

xico [2, s. 41]. Murale na wznoszącej porewolucyjnej fali,

szukające narodowej tożsamości i społecznie zaangażo-

wane wprowadzają malarstwo ścienne w nowy wymiar

publicznej obecności

. Południowoamerykańscy twórcy

swobodnie łączyli elementy kultury prekolumbijskiej

z europejskimi nurtami awangardowymi – futuryzmem,

kubizmem, surrealizmem. Mural wszedł w orbitę sztu-

ki, stał się powszechnie akceptowalną sztuką publiczne-

go użytku, a także narzędziem strategii marketingowych

współczesnych miast – w Polsce z tej linii promocyjnej

korzysta Gdańsk (Gdańska Szkoła Muralu), Łódź (Funda-

cja Urban Forms/Łódzkie Murale

) czy Wrocław (Festi-

wal Out of Something/BWA Wrocław). Spektakularnym

przykładem sukcesu malarstwa ściennego jest postać

anonimowego artysty Bansky’ego, który ze sztuki ulicy

uczynił przedmiot najwyższego kolekcjonerskiego pożą-

dania. Jak donosiło Polskie Radio na początku 2013 r.,

grafti Bansky’ego zostało skradzione z budynku w Lon-

dynie i wystawione na aukcji w Miami. Mieszkańcy są

w szoku i nie kryją złości z powodu usunięcia rysunku

i zatynkowania miejsca, w którym był – powiedział BBC

Na szczególną uwagę zasługują prace Krzysztofa Wodiczki

(ur. 1943), który wykonał ponad 80 projekcji wideo na budynkach uży

tecz ności publicznej. W swoich projekcjach Wodiczko poruszał waż ne

problemy społeczne, często demaskował pierwotne przeznaczenie bu 

dynków, zabierał krytyczny głos w istotnych debatach politycznospo

łecznych.

Na międzynarodową rangę meksykańskiego muralizmu wpłynęła

aktywna działalność prowadzona w USA (1931–1941) przez czołowych

przedstawicieli tego ruchu, którzy zrealizowali zamówienia m.in. w San

Francisco, Los Angeles, Detroit, Nowym Jorku [2, s. 42].

Fenomen obecności muralu w Łodzi jest obszernie i wnikliwie

opisany i zdokumentowany w [3].

another world. I have never been stronger in this soothing

certainty: I am a citizen of the Earth, a heir of not only

Greeks and Romans, but of almost infinity [1, p. 19]. I am

returning to the distant times of the Palaeolithic because

a special kind of primitiveness remained in the mural. The

mural is direct painting on the wall, claiming a territory,

communication with a herd, and transferring information.

At the same time, the mural fulfilled and still fulfils aes-

thetic functions – humanises the urban space, allows for

individualizing architecture, and connects a recipient with

a place. The ideological variety of murals is unusually

large. We deal with ritual, sacral, educational, political,

advertising, propaganda, aesthetic and social gestures.

The formal side of wall painting is equally rich and devel-

ops no less dynamically than art in general. For the last

few years, classic painting techniques have come to

include screens, holograms, and projections on the

facades

. Keeping in mind the long history of the mural

that leads us through ancient Greece and Rome, then

medieval, renaissance, and baroque churches, it is worth

stopping at the beginning of the 20

century in Mexico,

where the development of monumental mural painting

(the socalled Mexican muralism) was initiated by David

Alfaro Siqueiros, Diego Maria Prvera and Ose Clemento

Orozco’s publication El Manifesto de Sindicato du

Pintores, Escultores y Grabadores Revolutionarios de

Mexico in 1922 [2, p. 41]. Murals on the rising postre

volutionary wave, looking for national identity and being

socially engaged introduce wall painting into a new

dimension of the public presence

. South American artists

freely combined elements of preColumbian culture with

European avantgarde trends such as futurism, cubism,

and surrealism. The mural entered the orbit of art, became

a widely accepted art of the public use as well as a tool of

marketing strategies for modern cities – in Poland this

promotional line is used by Gdańsk (Gdańsk Mural

School), Łódź (Urban Forms Foundation/Łódź Murals

)

or Wrocław (Out of Something Festival/BWA Wrocław).

A spectacular example of the success of wall painting is

the figure of an anonymous artist named Bansky who

made the street art the subject of the greatest collectors’

desire. As reported by the Polish Radio at the beginning

of 2013, Bansky’s graffiti was stolen from a building in

London and put up for auction in Miami. Residents are

shocked and do not hide their anger at removing the draw-

ing and plastering the place where it was – reported Alan

Strickland to BBC, a municipal councilman at Haringey,

who is the leader of the social action for the return of the

graffiti. – The artist gave his work to the local community.

Particularly noteworthy are the works by Krzysztof Wodiczko

(born in 1943), who has performed over 80 video projections on public

utility buildings. In his projections, Wodiczko raised important social

problems, often unmasked the original purpose of buildings, and took

part in important political and social debates showing his criticism.

The intensive activity conducted in the USA (1931–1941) by the

leading representatives of this movement who executed orders in, inter

alia, San Francisco, Los Angeles, Detroit, New York influenced the

international rank of Mexican muralism [2, p. 42].

The phenomenon of the presence of murals in Łódź is exten-

sively and thoroughly described and documented in [3].

Murale – malarskie strony architektury /Murals – artistic outside of architecture 97

Alan Strickland, radny gminy Haringey kierujący spo-

łeczną akcją na rzecz zwrotu grafti. – Artys ta podaro-

wał swoją pracę lokalnej społeczności. Zabrano ją jej,

by sprzedać z ogromnym zyskiem – dodał [4]. Społeczna

obrona wspólnej wartości pokazuje, jaką rolę może od-

grywać mural w zacieśnianiu relacji między mieszkań-

cem a miastem.

Stan napięcia.

Relacje między architektem a muralem

Związek muralu i architektury to relacja pełna napięć,

niedopowiedzeń, ale też wsparcia i przyjaźni. Bo trud-

no ustalić, czy architektura pożąda muralu czy jest nim

potraktowana na siłę. Czy lubi być tłem? Czy chętnie

przyjmuje nowe tatuaże? Bo rzadko na etapie projektu

architektonicznego uwzględnia się obecność malarstwa.

Mural jest zazwyczaj wartością dodaną po czasie, gdy

okazuje się, że czegoś brakuje lub gdy historyczna archi-

tektura oferuje przypadkowo niezagospodarowaną ścianę

szczytową. Mural jest wtenczas estetycznym ratunkiem,

liftingiem starej, pomarszczonej ściany. Choć w Italii te

właśnie niemłode i niegładkie fasady stanowią o wyjąt-

kowym klimacie miejskich przestrzeni. Szorstkie, wysta-

wione na działanie słońca, wilgoci i czasu powierzchnie

budynków pod czułymi spojrzeniami turystów stają się

klimatyczne, piękne i takie włoskie. Wyciągnięte z kon-

tekstu byłyby zaniedbane, podniszczone i zupełnie nie-

stosowne. Ale genius loci czyni swoje i na południu

wspomniane mankamenty to zalety. We współczesnych

metropoliach – gładko od szkła. Fasady napięte, rysy

wyostrzone. Zero grawitacji. Ewa Rewers pisze: Skóra

– membrana budynku, lustrzana lub półprzeźroczysta,

podobnie jak skóra kobiety/mężczyzny powinna być, we-

dług reguł tego szczególnego wariantu oczekiwań spo-

łeczeństwa konsumpcyjnego, gładka, jedwabista, czysta,

lśniąca – świetlista. […] W skali miejskiej to domena

pozornie tylko bardzo odległych od tych pierwszych

technologii przekształcających starzejące się, „pomar

szczone”, kamienne bryły budynków w gładkie tae ścian

osłonowych – lustra przechwytujące światło słoneczne [5,

s. 120]. Szkliste powierzchnie to słaby partner malarstwa.

Ale w miastach wciąż nie brakuje tynku, betonu i cegły.

W miastach o niejednoznacznej strukturze urbanistycz-

nej, w miastach o przerwanej ciągłości architektonicz-

nohistorycznej, w miastach chaotycznie dobudowywa-

nych – w takich właśnie miastach szczególnie nie brakuje

miejsc dla murali. Architektura więc przyjmuje na siebie

nową malarską powłokę, mural osadza się na ścianie,

osadza się w pamięci przechodniów, staje się elementem

oswojonym i zaakceptowanym. Wrasta w tkankę i zaczy-

na odgrywać rolę. Wyniki badań naukowych przeprowa-

dzonych przez socjologów wyraźnie pokazują, że zanoto-

wano spadek wykroczeń kryminalnych w tych rejonach,

gdzie pojawiały się malowane ściany, wzrosła jednocze-

śnie aktywność i komunikacja społeczna [2, s. 46]. Jaka

jest jednak komunikacja między architektem a muralem?

Czy jeśli ma szanse, to uwzględnia obecność malarstwa

w swoim ostatecznym projekcie? Czy pozostawia los fa-

sady przypadkowi przyszłości? Klasycznym przykładem

It was taken from this community to sell it with a huge

pro fit – he added [4]. The social defence of the common

value shows the role the mural can play in tightening the

relationships between the resident and the city.

Condition of tension.

Relations between the architect and the mural

The relation of mural and architecture is the relation-

ship full of tensions, understatements, but also support

and friendship. Because it is difficult to determine wheth-

er architecture desires a mural or it is forced on it. Does it

like to be a background? Does it willingly accept new

tattoos? The presence of painting is rarely taken into con-

sideration at the stage of the architectural design. The

mural is usually a value which is added after some time

when it turns out that something is missing or when his-

toric architecture offers an accidentally undeveloped

gable wall. The mural is then an aesthetic remedy, a lift-

ing of an old and wrinkled wall. Although in Italy, these

very old and unsmooth facades create a unique atmo-

sphere of urban spaces. Surfaces of buildings, which are

rough, exposed to the sun, humidity, and time, become

climatic, beautiful, and so Italian due to tender looks of

tourists. Out of the context, they would be neglected,

worn out and completely inappropriate. But genius loci

has its impact and in the south, the abovementioned

drawbacks are advantages. In modern metropolises it is

smooth due to glass. Taut facades, sharpened silhouettes.

Zero gravitation. Ewa Rewers writes: Skin – the mem-

brane of a building, mirrorlike or semitranslucent, just

like the skin of a woman/man should be, according to the

principles of this particular variant of the consumer soci-

ety expectations, i.e. smooth, silky, clean, shiny – lumi-

nous. [...] On an urban scale, this is a domain, only seem-

ingly very distant from the first technologies, which

transforms aging and “wrinkled” stone bodies of build-

ings into smooth sheets of protective walls – mirrors that

capture sunlight [5, p. 120]. Glassy surfaces form a weak

partner of painting. But cities are still not short of plaster,

concrete and brick. In cities with an ambiguous urban

structure, in cities with interrupted architectural and his-

torical continuity, in cities chaotically developed – in such

cities, there are plenty of places for murals. Architecture,

therefore, assumes new painting coating, the mural is

placed on the wall, is embedded in the memory of

passersby, becomes a familiar and accepted element. It

grows into a tissue and begins to play a role. The results

of scientific research which was carried out by sociolo-

gists clearly show that there was a decrease in criminal

offenses in those areas where painted walls appeared, and

social as well as communication activities increased

simultaneously [2, p. 46]. What, however, is the commu-

nication between the architect and the mural? If s/he has

chances, does s/he take into consideration the presence of

painting in the final project? Does s/he leave the facade’s

fate to the future? A classic example of the organic co 

existence of architecture and painting are Friedensreich

Hundertwasser’s realisations in which the colour follows

the body creating a coherent visual concept. Undulating

98 Karolina Jaklewicz

organicznego współistnienia architektury i malarstwa

są realizacje Friedensreicha Hundert wassera, w których

kolor podąża za bryłą, tworząc spójny wizualny kon-

cept. Falujące powierzchnie inkrustowane mozaikami,

nasycone intensywnym kolorem to postmodernistyczna

odpowiedź na wiedeńską secesję. W odróżnieniu od rado-

snych, asymetrycznych i swobodnych form austriackiego

architekta, niezwykle majestatycznie prezentuje się archi-

tektoniczne malarstwo Jerzego Nowosielskiego. Szcze-

gólnym przykładem jest cerkiew, którą artysta stworzył

we współpracy z architektem Bogdanem Kotarbą w Bia-

łym Borze. Nowosielski myślał o niej jak o spełnionym

dziele kompletnym. Dziele, które jest mistrzowskim

połączeniem symboliki koloru, tradycji ikonogracznej

z duchem abstrakcji. Przejrzystość konstrukcji, harmonia

brył, szlachetność barw dowodzi, że rację miał skandy-

nawski architekt Juhani Pallasmaa, pisząc, że […] każde

wzruszające doświadczenie architektury jest wielozmy-

słowe [6, s. 51]. Wchodząc w przestrzeń cerkwi, zdecydo-

wanie czujemy, jak […] architektura wyzwala nas z objęć

teraźniejszości i pozwala nam doświadczyć powolnego,

uzdrawiającego przepływu czasu. Pozwala nam zobaczyć

i zrozumieć przemijanie historii i uczestniczyć w cyklach

czasu, których długość przekracza życie jednostki [6, s.

65]. Bycie w przestrzeni rozmalowanej przez Nowosiel-

skiego to przeżycie metazyczne. Czystość podziałów,

wyczuwalne echo rozwiązań neoplastycznych można

określić mianem sakralnego doświadczenia moderni-

zmu. Papież modernizmu – Le Corbusier – uważał, że

[…] architektura to zjawisko plastyczne. Plastyka to coś

co da się zmierzyć wzrokiem [7, s. 35]. Świątynia Nowo-

sielskiego i Koterby wykracza poza wzrok. Rozwiązania

plastyczne są kluczowym elementem tworzącym aurę

nadrzeczywistości, plastyka otwiera nas na miłoszowską

„drugą przestrzeń”. W tym wypadku współpraca malarza

i architekta przebiegła w pełnym porozumieniu. Inaczej

miała się relacja Le Corbusiera z Eillen Grey, projektant-

ką willi E1027 w RoquebruneCapMartin. Grey ceniła

Le Corbusiera, jednak uważała, […] że jego purystycz-

ne podejście do architektury, orientacja funkcjonalna są

zbyt radykalne [7, s. 173]. Le Corbusier, zaprzyjaźniony

z ówczesnym partnerem Grey, rumuńskim architektem

Jeanem Badovickim, był częstym gościem w ich nadmor-

skim domu letniskowym. Widok czystych, białych ścian

willi E1027 i wystroju wnętrza tak podobnego do jego

własnych projektów był dla architekta osobliwym prze-

życiem. Taki dom mógłby zbudować [7, s. 174]. Czuł się

jak u siebie. Dlatego jego gest z 1938 r. był dla właścicieli

posiadłości dużym zaskoczeniem. Le Corbusier uznał, że

higieniczna biel ścian wymaga zmiany. Ubrany jedynie

w charakterystyczne okulary, uzbrojony w pędzel nama-

lował na ścianach willi ogromne wizerunki kobiet w ero-

tycznych pozach. Figury, zdeformowane w kubistycznym

stylu, wypełniły osiem kompozycji zarówno wewnątrz,

jak i na zewnątrz budynku. Grey nazwała malowidła wan-

dalizmem i zażądała ich usunięcia. Sam autor był dumny

z efektów, rozpowszechniał zdjęcia pomalowanych ścian,

mówiąc, że […] wytryskują z nudnych, smutnych ścian,

na których nic się nie dzieje [7, s. 176]. Nazywał swo-

je dzieło „modernistycznym grafti”, które wprowadziło

surfaces which are inlaid with mosaics and saturated with

intense colours form a postmodernist response to the

Viennese secession. In contrast to the joyous, asymmetri-

cal, and free forms of the Austrian architect, the architec-

tural painting by Jerzy Nowosielski appears to be extraor-

dinarily majestic. A particular example is the Orthodox

church which the artist created in cooperation with the

architect Bogdan Kotarba in Biały Bór. Nowosielski

thought of it as a fulfilled complete work. The work that

is a masterful combination of symbolism of colour, ico

nographic tradition with the spirit of abstraction. Trans

parency of the structure, the harmony of bodies, and the

no bility of colours prove that the Scandinavian architect

Juhani Pallasmaa was right when he wrote that [...] every

moving experience of architecture is multisensory

[6, p. 51]. Entering the space of the Eastern Orthodox

church, we definitely feel how [...] architecture frees us

from the embrace of the present and allows us to experi-

ence a slow and a healing flow of time. It allows us to see

and understand the passing of history and participate in

time cycles that exceed the life of an individual [6, p. 65].

Being in the space painted by Nowosielski is a meta

physical experience. The purity of divisions, the percep 

tible echo of neoplastic solutions can be described as

a sacred experience of modernism. Pope of modernism –

Le Corbusier – be lieved that [...] architecture is a fine arts

phenomenon. Visual arts are something that can be mea-

sured by eyes [7, p. 35]. Nowosielski’s and Koterba’s

temple go beyond the sight. Artistic solutions constitute

a key element creating the aura of surreality and plastic

arts open us to Miłosz’s “second space”. In this case, the

cooperation between the painter and the architect took

place in full agreement. Le Corbusier’s relationship with

Eillen Grey, the designer of E1027 Villa in Roquebrune

CapMartin, was different. Grey valued Le Corbusier,

however she believed [...] that his purist approach to

architecture and functional orientation were too radical

[7, p. 173]. Le Corbusier, who was a friend of then Grey’s

Romanian architect Jean Badovicki, was a frequent visi-

tor in their seaside summer house. The view of clean and

white walls of E1027 Villa as well as the interior design

so similar to his own designs was a peculiar experience

for the architect. He would be able to build such a house

[7, p. 174]. He felt at home. Therefore, his gesture from

1938 was a big surprise for the owners of the property.

Le Corbusier decided that the hy gienic whiteness of walls

requires a change. Dressed in characteristic glasses only

and armed with a brush he painted huge images of women

in erotic poses on the walls of the villa. The figures, which

were deformed in a cubist style, filled eight compositions

both inside and outside the building. Grey called the

paintings vandalism and demanded their removal. The

author himself was proud of the effects and spread photos

of the painted walls saying that [...] they are ejaculating

from boring sad walls where nothing is happening

[7, p. 176]. He called his work “modernist graffiti” which

introduced a spiritual dimension into architecture. The

story of Le Corbusier, who considered modernist clean

surfaces too boring and decided to intervene with figura-

tive painting in a symbolic way, gives permission to

Murale – malarskie strony architektury /Murals – artistic outside of architecture 99

w architekturę wymiar duchowy. Historia Le Corbusiera,

który uznał modernistyczne czyste powierzchnie za zbyt

nudne i postanowił interweniować malarstwem gura-

tywnym w symboliczny sposób, daje przyzwolenie na

łączenie malarstwa ze współczesną architekturą. Przypa-

dek „architekta jutra” to świetny dydaktyczny problem

dyskusyjny.

Nowe murale w przestrzeni polskich miast

Murale bez wątpienia wpisały się we współczesny

obraz miasta. W jego zmienność, aktywność, różno-

rodność. Boom zapoczątkowany w pierwszej połowie

XX w. w Meksyku, rozwinięty później w Stanach Zjed-

noczonych i Europie nie słabnie

. Polska dołączyła do

pola rażenia street artem u progu XXI w.

W pierwszych

latach polskie murale powstawały jako formy „upięk-

szania” miast. Z biegiem lat poszerzyły się o tematykę

społeczną i polityczną. Wśród najnowszych prac warto

wyróżnić kilka propozycji. W kategorii muralu społecz-

nopolitycznego, na znak solidarności z czarnymi pro-

testami i ogólnopolskim strajkiem kobiet zrealizowany

został w Warszawie w 2016 r. (ul. Targowa) projekt Mar-

ty Frej. Namalowane w popartowskim stylu uczestnicz-

ki marszu chronią się pod parasolkami przed deszczem

spadających znaków symbolizujących prawo (§), nad

ich głowami transparent z hasłem „Martwa dziecka nie

urodzę”. W 2015 r. z okazji 250lecia teatru publiczne-

go w Polsce na ścianie Teatru Polskiego we Wrocławiu

(ul. Zapolskiej) powstał mural Generalnie dramat autor-

stwa kolektywu Dwa Zeta. Ironiczny projekt bazujący na

fotograi wnętrza przeciętnego mieszkania, z usychają-

cymi roślinami doniczkowymi i młodą kobietą osuniętą

w fotelu uchodził wówczas za dowcipną grę słów i obra-

zu w kontekście sukcesów wrocławskiej sceny. Dziś jest

niestety realnym hasłem opisującym obecny stan teatru.

W kategorii promocji sztuki świetnie funkcjonuje wro-

cławski cykl murali z 2016 r. na podstawie prac Stani-

sława Dróżdża. Autorką projek tu jest Małgorzata Dawi-

dek. W monu mentalnej skali za prezentowano Optimum

z 1967 r. (ul. Hubska, wyk. Gra tektura), Zapominanie

z 1967 r. (ul. Legnicka, wyk. Kolektyf) oraz Czasoprze-

strzennie z 1969 r. (ul. Legnicka, wyk. Gratektura),

przypominając o nowatorskich rozwiązaniach wrocław-

skiej sztuki lat 70. XX w.

Inny typograczny mural to

łódzki hołd złożony Władysławowi Strzemińskiemu zre-

alizowany przez Opiemme w ramach Festiwalu 4 Kultur

w 2016 r. Krój liter stworzony przez Strzemińskiego zo-

stał wykorzystany jako element dekoracyjny, pojawiają cy

się na froncie budynku szkoły podstawowej (ul. Bojow-

ników Getta Warszawskiego), na powierzchni schodów,

Do popularyzacji murali w Stanach Zjednoczonych oraz w Euro

pie przyczyniły się zarówno kwestie estetyczne, jak i wielo funkcyjność

murali. Zaczęto wykorzystywać ich potencjał prospołeczny, infor ma

cyjny, edukacyjny [2, s. 43].

O wzlotach i upadkach polskiej sztuki ulicy z autorami murali

rozmawia Sebastian Frąckiewicz w [8].

Wrocławskie murale zlokalizowane w innej części miasta (w pob

li żu skrzyżowania ul. Sienkiewicza i Wyszyńskiego) precyzyjnie oma

wia Marcin Proch w [9].

combine painting with modern architecture. The case of

the “architect of tomorrow” is a great didactic discussion

problem.

New murals in the space of Polish cities

Murals undoubtedly became part of the modern image

of the city as well as of its changeability, activity, and

diversity. The boom that began in the first half of the 20

century in Mexico and later developed in the United

States and Europe is still on

. Poland joined the field of

destruction with street art at the beginning of the 21

cen-

tury

. During the first years, Polish murals were created

as forms of “embellishing” cities. Over the years, murals

began to include social and political issues. Among the

latest works, it is worth highlighting several projects. In

the category of social and political murals, Marta Frej’s

project was carried out in Warsaw in 2016 (Targowa

Street) as a sign of solidarity with the black protests and

a national women’s strike. The participants of the march,

painted in the popart style, are protected by means of

umbrellas from the rain of falling signs symbolising the

law and above their heads there is a banner with the slo-

gan “I will not give birth to a child if I am dead”. In 2015,

on the occasion of the 250

anniversary of the public the-

atre in Poland a mural Generally drama was painted by

the collective Dwa Zeta on the wall of the Polski Theatre

in Wrocław (Zapolskiej Street). An ironic project, which

was based on a photograph of the interior of an average

apartment with withering potted plants and a young numb

woman in the armchair, was then considered to be a witty

game of words and images in the context of the successes

of the Wrocław scene. Today, unfortunately, it is a real

slogan describing the current state of the theatre. In the

category of art promotion, the Wrocław mural cycle,

which is based on the works of Stanisław Dróżdż, is very

wellfunctioning. The author of the project is Małgorzata

Dawidek. Optimum from 1967 (Hubska Street, performed

by Grafitektura), Forgetting from 1967 (Legnicka Street,

performed by Kolektyf) and Time and space from 1969

(Legnicka Street, performed by Grafitektura) were pre-

sented on the monumental scale recalling innovative

solutions of the Wrocław art of the 1970s

. Another typo-

graphic mural is the Łódź tribute to Władysław Strze 

miński, which was realised by Opiemme as part of the

4 Cultures Festival in 2016. The typeface, which was cre-

ated by Strzemiński, was used as a decorative element on

the front wall of the primary school building (Bojowników

Getta Warszawskiego Street), on the surface of stairs, on

the frame surrounding the calligram presenting a herring

on the back facade as well as on the elements which were

The aesthetic issues as well as the multifunctionality of murals

contributed to the popularisation of murals in the United States and in

Europe. Their prosocial, information and educational potential began to

be used [2, p. 43].

Frąckiewicz talks about the ups and downs of Polish street art

with the authors of murals in [8].

Wrocław murals, which are located in another part of the city

(near the intersection of Sienkiewicza and Wyszyńskiego Streets), are

precisely discussed by Proch in [9].

100 Karolina Jaklewicz

ramie okalającej kaligram przedstawiający śledzia na

tylnej elewacji, a także elementach namalowanych na

chodnikach wokół szkoły. Ornament zaprojektowany

z alfabetu Strzemińskiego nadał budynkowi unikatowy,

nowoczesny charakter, silnie związany z historią Łodzi.

Do historii sztuki nawiązuje także zlokalizowany w Gdań-

sku (ul. Skarżyńskiego) mural autorstwa Piotra Szwabe

Memling (2017)

. Wśród murali pełniących funkcje de-

koracyjne warto wymienić ścianę Galerii Krakowskiej.

W konkursie zorganizowanym w 2013 r. wygrał projekt

Justyny PosieczPolkowskiej. Mural nawiązuje do kra-

kowskiego art déco, łączącego sztukę góralską z ostro

ciętym kubizującym rysunkiem, i płaskorzeźby związanej

z krakowskim środowiskiem artysty – Jana Szczepkow-

skiego – deniuje Agnieszka Łakoma, plastyk Krakowa

[11]. Kameralny, dekoracyjny w najlepszym słowa tego

znaczeniu mural pojawił się w 2016 r. we wrocławskiej

bramie w kamienicy (ul. Hubska). Brama do wszystkie-

go autorstwa NeSpoon wykorzystuje motyw tradycyjnej

ludowej koronki. Subtelna graka jest specjalnie doświe-

tlona, tworząc zaskakująco przytulny klimat w tym dość

zaniedbanym rejonie miasta.

Mural w procesie kształcenia

studentów architektury

Od kilku lat w ramach prowadzonych przeze mnie za-

jęć „kolor w architekturze” realizuję ze studentami archi-

tektury murale. Zadanie to ma kilka ważnych aspektów.

Architekt to człowiek indywidualny i zbiorowy jednocze-

śnie, pracujący sam i w zespole, potraący łączyć wie-

le problemów w jednej bryle. Tok studiów koncentruje

się głównie na pracy indywidualnej. Wspólna realizacja

muralu jest więc przełamaniem tej tendencji i przygo-

towaniem młodych projektantów do późniejszych prac

zespołowych. Jedno z najciekawszych odkryć najnow-

szych badań mówi o tym, że uczymy się nie samodzielnie,

lecz przede wszystkim od siebie nawzajem, a nasze mó-

zgi w sposób szczególny są do tego przystosowane. Do-

świadczenie zmysłowe nie jest indywidualne, ale wspólne

– pisze Nicholas Mirzoeff [12, s. 106]. Studenci wspólnie

zatem zaczynają pracę nad projektem. Pierwszy punkt to

zbadanie terenu, inwentaryzacja i zdeniowanie potrzeb

architektury. Debatujemy o pomysłach, potem przychodzi

czas na zebranie materiałów źródłowych, pierwsze od-

ręczne szkice koncepcyjne. Malarstwo nie może działać

przeciwko bryle – nie powinno konkurować z jej integral-

ną cielesnością. Moją dydaktyczną intencją jest oswojenie

przyszłych architektów z myślą o możliwej koegzystencji

architektury i koloru, zależy mi na zaszczepieniu odwa-

gi, ale i wyczucia w stosowaniu malarskich interwencji.

Piotr Szwabe tak opisuje swoją pracę: Malujemy fragment przed

stawiający ważenie dobrych dusz. Na obrazie jest strona dobra i zła, ja

wy brałem tę dobrą, choć w tle będzie parę małych postaci, które zwią 

zane są ze złym światem i bardzo chciałyby dostać się na dobrą stronę.

To nawiązanie przede wszystkim do świata polityki. Będzie ko lo rowo,

ale mam nadzieję, że ta praca da do myślenia pewnej części gdańszczan.

Mural będzie złożony z pikseli. Będzie miał nowoczesną formę, zbliżoną

do grafiki komputerowej. Bez sensu byłoby robić kopię tak doskonałego

dzieła, które wyszło spod ręki Memlinga [10].

painted on the sidewalks around the school. The orna-

ment, which was designed on the basis of the Strzemiński

alphabet, gave the building a unique and modern charac-

ter which was strongly connected with the history of

Łódź. The mural Memling by Piotr Szwabe (2017), which

is located in Gdańsk (Skarżyńskiego Street), also refers to

the history of art

. Among murals performing decorative

functions, it is worth mentioning the wall of Galeria

Krakowska (shopping centre). In the competition, which

was organised in 2013, the project by Justyna Posiecz

Polkowska won. The mural refers to the Cracow art deco

which combines highlander art with a cubist figure that is

cut sharply, and the basrelief connected with the artist’s

Cracow environment – Jan Szczepkowski – defines

Agnieszka Łakoma, a Kraków artist [11]. An intimate

mural, decorative in the best sense of this word, appeared

in 2016 at one of the Wrocław gates in a tenement house

in Hubska Street. The gate to everything by NeSpoon uses

the traditional folk lace motif. The subtle graphics are

specially illuminated, creating a surprisingly cosy atmo-

sphere in this pretty neglected area of the city.

Mural in the process of

educating students of architecture

For several years, I have been conducting murals with

students of architecture as part of my classes “colour in

architecture”. This task has several important aspects. The

architect is an individual and collective person at the same

time, who works alone as well as in a team and is able to

combine many problems in one body. The course of stud-

ies concentrates mainly on individual work. Joint imple-

mentation of the mural is thus breaking this trend and

preparing young designers for future team work. One of

the most interesting discoveries of the latest research is

that we learn independently, but first of all from one

another, and our brains are adapted to this in a particular

way. Sensory experience is not individual but common

– writes Nicholas Mirzoeff [12, p. 106]. Students there-

fore start working on the project together. The first point

is the exploration of the area, inventory and then defini-

tion of the needs of architecture. We discuss ideas, then

the time comes to collect the source materials and to make

the first handdrawn conceptual sketches. Painting cannot

act against the body – it should not compete with its inte-

gral corporeality. My didactic intention is to familiarise

future architects with the idea of the possible coexistence

of architecture and colour, I care about instilling courage,

but also intuition in using painterly interventions. The

purpose of the classes is to prepare adepts of architecture

Piotr Szwabe describes his work in the following way: We are

painting a fragment depicting the weighing of good souls. There is

a good and bad side in the picture, I chose the good one, although in the

background there will be a few small characters connected with the bad

world and they would like to get onto the right side. This is a reference

primarily to the world of politics. It will be colourful, but I hope that this

work will provide food for thought to a certain part of the inhabitants of

Gdańsk. The mural will be composed of pixels. It will have a modern

form and similar to the computer graphics. It would be pointless to make

a copy of such a great work that was created by Memling [10].

Murale – malarskie strony architektury /Murals – artistic outside of architecture 101

Celem ćwiczeń jest przygotowanie adeptów architektury

do planowania malarskich rozwiązań (własnych lub we

współpracy z artystami) już na etapie projektowym. Dla-

tego ważne jest przejście całej ścieżki – od projektu do

realizacji. Grupowe malowanie monumentalnych kompo-

zycji to świetna okazja do wykształcenia dobrych zasad

współpracy – szacunku, umiejętności logistycznego my-

ślenia, ale nade wszystko satysfakcji z efektów wspólnej

pracy. Do tej pory studenci zrealizowali cztery projekty

malarstwa ściennego we Wrocławiu: Kompozycję geome-

tryczną (il. 1) na dziedzińcu Wydziału Architektury PWr

(w związku z przebudową dziedzińca mural został nie-

dawno usunięty), 70 lat Politechniki Wrocławskiej – trzy

kompozycje wewnątrz budynku Wydziału Architektury,

Kompozycję architektoniczną i Mechaniczne ptaki (il. 2)

w Bibliotece Wydziału Architektury, Klasycy sztuki (il. 3)

w Galerii Sztuki Socato, ZPAP o. Wrocław. Kompozy-

cja geo metryczna z 2015 r. powstała według projektu

Patryka Ślusarskiego. Układ składał się z dynamicznie

przecinających się pasów, ułożonych warstwowo. Efekt

przestrzenności został uzyskany dzięki wprowadzeniu in-

nej barwy dla każdej z pięciu warstw. Każdej warstwie

przyporząd

kowano konkretny kolor. Zastosowano tech-

nikę tradycyjnego przeniesienia projektu poprzez odręcz-

ne rozrysowanie na siatce według wyliczonych punktów.

Użyto taśm

malarskich do odseparowania malowanych

for planning painting solutions (their own or in coopera-

tion with artists) already at the design stage. Therefore, it

is important to walk along the whole path – from a design

to its implementation. Group painting of monumental

compositions is a great opportunity to develop good prin-

ciples of cooperation, i.e. respect, logistic thinking skills,

but above all satisfaction from the effects of working

together. So far, students have completed four wall paint-

ing projects in Wrocław, i.e. Geometric composition

(Fig. 1) in the courtyard of the Faculty of Architecture of

PWr (Wrocław University of Science and Technology)

(due to the remodelling of the courtyard, the mural was

recently removed), 70 years of Wrocław University of

Science and Technology – three compositions inside the

building of the Faculty of Architecture, Architectural

composition and Mechanical birds (Fig. 2) in the Library

of the Faculty of Architecture, Classics of art (Fig. 3) in

Socato Art Gallery, ZPAP Wrocław. Geometric composi-

tion from 2015 was created according to Patryk Ślu

sarski’s design. The composition consisted of dynami-

cally intersecting strips which were arranged in layers.

The effect of spatiality was obtained due to the applica-

tion of a different colour for each of the five layers. Each

layer has a specific colour assigned. The technique of

traditional transferring the project by freehand drawing

on the grid according to the calculated points was applied.

Il. 1. Patryk Ślusarski,

Kompozycja geometryczna,

Wydział Architektury PWr,

ul. B. Prusa, Wrocław 2015

(fot. P. Ślusarski)

Fig. 1. Patryk Ślusarski,

Geometric composition,

Faculty of Architecture

Wrocław University of Science

and Technology,

B. Prusa Street, Wrocław 2015

(photo by P. Ślusarski)

102 Karolina Jaklewicz

i niemalowanych powierzchni. Zaczęto od pomalowania

ściany na kolor najjaśniejszej warstwy, która w efekcie

jest najbliższa widzowi. Każdego kolejnego dnia nakła-

dano następną warstwę, tworząc przestrzenny splot pa-

sów. Aby nadać muralowi jeszcze bardziej przestrzenny

charakter, studenci posłużyli się farbą w sprayu i do-

malowali cienie między warstwami. Już w trakcie prac

ruch wokół muralu gęstniał, przechodnie coraz częściej

przystawali, mural zaczął przyciągać. Efekt został osią-

gnięty – podwórko uzyskało niepowtarzalny charakter,

mural zdynamizował przestrzeń, nasycone barwy dodały

energii. W dniu ukończenia mural stał się tłem dla wie-

lu seles, pierwszego wizualnego wytworu nowej, miej-

skiej kultury młodych, które jest tak ważnym zjawiskiem

nie dlatego, że jest czymś nowym, lecz właśnie dlatego,

że mieści w sobie, rozwija, poszerza i wzmacnia długą

historię autoportretu [12, s. 44]. Mural wpisał się więc

w trend autoportretowania na wyjątkowym tle. Z portre-

tem w odmiennej formie studenci zetknęli się przy pro-

jekcie innego muralu. Galeria Sztuki Socato, z siedzibą

w zabytkowej kamienicy przy placu Solnym, zamówi-

ła mural do jednej z arkad we wnętrzu. Mural miał od-

zwierciedlać współczesny program galerii, jednak nie

Paint tapes were used to separate painted and unpainted

surfaces. They started to paint the wall with the brightest

layer, which as a result, is closest to people passing by.

Every next day, another layer was applied, creating the

spatial entanglement of strips. To give the mural a more

spatial character, the students used spray paint and paint-

ed shadows between the layers. Already during the work,

there were more people around the mural, passersby

more and more often stopped by it and the mural began to

attract them. The effect was achieved – the yard obtained

a unique character, the mural dynamized the space, and

saturated colours added energy. On the day of completion,

the mural became a background for many selfies, the first

visual creation of a new urban culture of young people,

which is such an im portant phenomenon not only because

it is something new, but because it contains, develops,

expands, and strengthens a long history of the selfportrait

[12, p. 44]. The mural therefore blended in with the self

portrait trend against a unique background. Students

learnt about portrait in a different form when designing

another mural. Socato Art Gallery, with its seat in a his-

toric tenement house at Plac Solny (Salt Square), ordered

a mural for one of the arcades in the interior. The mural

Il. 2. Katarzyna Kusińska, Mechaniczne ptaki, Biblioteka Wydziału Architektury PWr, ul. B. Prusa, Wrocław 2016

(fragment projektu i fragment muralu) (fot. A. Gryglewska)

Fig. 2. Katarzyna Kusińska, Mechanical birds, Library of Faculty of Architecture, PWr, B. Prusa Street, Wrocław 2016

(fragment of project and fragment of mural) (photo by A. Gryglewska)

Murale – malarskie strony architektury /Murals – artistic outside of architecture 103

was supposed to reflect the modern program of the gal-

lery, but not to compete with the presented exhibitions

which oscillate around the broadly understood abstrac-

tion. In the course of work, the project by Łukasz Misztal

was chosen, which used portraits of remarkable artists of

the 20

century. The images of artists, which presented

the maximum synthesis of, inter alia, Katarzyna Kobro,

Wła dysław Strzemiński, Alina Szapocz nikow, Pablo Pi 

casso, Le Corbusier were arranged in two rows and cropped

in such a way that they slightly overlap one another filling

the arcade field. The mural was applied by means of

a projector, and then painted according to the outline

drawn. One colour was use, i.e. grey. In spite of such lim-

ited formal means, the final effect is sufficiently full. A gal-

lery of “impossible” selfies was created because none of

the heroes had a chance to take a picture with a smart-

phone. Now they met on the common wall, which in turn

became the “wall” for the next selfportraits made by the

shopping mall visitors.

Summary

Implementations of wall paintings that function in pub-

lic spaces prove that joint activities on the border of art

and architecture have a deep significance. History has

embedded a mural in the urban space and modern artists

have included wall painting in the space of social and cul-

tural dialogue. Murals not only increase the aesthetic

value – wall actions have become a visible voice, a public

information exchange, and a manifestation or consolida-

tion of the collective memory. Familiarising future archi-

tects with the possibility of incorporating artistic solu-

tions into an architectural design may in the future result

in new realisations on the scale of the aforementioned

Orthodox church in Biały Bór. Architects can use the

mural consciously as an emphasis on the idea of a building,

konkurować z prezentowanymi wystawami, które oscylu-

ją wokół szeroko pojętej

abstrakcji. W toku prac wyłonio-

no zwycięski projekt Łu

kasza Misztala, wykorzystujący

portrety wybitnych twór ców XX w. Doprowadzone do

maksymalnej syntezy po dobizny m.in. Katarzyny Kobro,

Władysława Strzemiń skiego, Aliny Szapocznikow, Pabla

Picassa czy Le Cor bu siera, ułożone w dwóch rzędach,

wykadrowane w taki

spo sób, że jedne lekko zachodzą na

drugie, wypełniły pole arkady. Mural został naniesiony za

pomocą rzutnika, następnie malowany według odrysowa-

nego konturu. Użyto jednego koloru – szarości. Mimo tak

ograniczonych środków formalnych efekt końcowy jest

wystarczająco pełny. Powstała galeria „niemożliwych”

seles, bo żaden z bohaterów nie miał szans na zrobienie

sobie zdjęcia smartfonem. Teraz spotkali się na wspólnej

ścianie, która z kolei stała się „ścianką” dla kolejnych au-

toportretów, robionych przez gości galerii.

Podsumowanie

Funkcjonujące w przestrzeniach publicznych realiza-

cje malarstwa ściennego dowodzą, że wspólne działania

na styku sztuki i architektury mają głęboki sens. Histo-

ria osadziła mural w przestrzeni miejskiej, a współcześni

artyści włączyli malarstwo ścienne w przestrzeń dialogu

społecznokulturowego. Murale nie tylko podnoszą walo-

ry estetyczne – działania naścienne stały się widzialnym

głosem, publiczną wymianą informacji, manifestacją czy

utrwalaniem zbiorowej pamięci. Oswajanie przyszłych

architektów z możliwością włączenia rozwiązań plastycz-

nych w projekt architektoniczny może w przyszłości skut-

kować nowymi realizacjami na miarę wspomnianej cer-

kwi w Białym Borze. Architekci mogą wykorzystać mural

świadomie, jako podkreślenie idei budynku, zwłaszcza

gdy projektują architekturę nieobojętną publicznie. Ze

względu na swoją podwójną naturę mural będzie efektem

Il. 3. Łukasz Misztal, Klasycy sztuki, Galeria Sztuki Socato, plac Solny, Wrocław 2017

(projekt i realizacja) (fot. M. Bobko)

Fig. 3. Łukasz Misztal, Classics of art, Socato Art Gallery, Solny Square, Wrocław 2017

(project and mural) (photo by M. Bobko)

104 Karolina Jaklewicz

Streszczenie

W artykule przedstawiono przykłady z historii murali wskazujące na pozytywne przejawy współobecności malarstwa i architektury, ze szczególnym

uwzględnieniem relacji między architektem a muralem. Omówiono również proces dydaktyczny mający na celu przygotowanie przyszłych architek-

tów do włączania murali (własnego autorstwa lub zamówionych u artystów) w przestrzeń architektury już na etapie projektowania. Przywołane są

także współczesne realizacje w przestrzeni publicznej, które stanowią dobre przykłady koegzystencji malarstwa i architektury.

Słowa kluczowe: mural, przestrzeń publiczna, projektowanie

Abstract

In the article examples from the history of murals are discussed which point to the positive manifestations of the coexistence of painting and archi-

tecture, with special attention to the relation between the architect and the mural. The didactic process is also discussed with the aim of preparing

future architects to incorporate murals (either authored or commissioned by artists) into the architectural space already at the design stage. Examples

of mural paintings found in public space are also cited, constituting good examples of coexistence of painting and architecture.

Key words: mural, public space, design

Bibliografia /References

[1] Herbert Z., Barbarzyńca w ogrodzie, Zeszyty Literackie, Warszawa

2004.

[2] Bąkowska M., Współczesne malarstwo ścienne w przestrzeniach

architektonicznych i urbanistycznych, praca doktorska, Wydział Ar-

chitektury PWr, Wrocław 2000.

[3] GralińskaToborek A., KazimierskaJerzyk W., Doświadczenie sztu-

ki w przestrzeni miejskiej, Galeria Urban Forms 2011–2013, Expe-

rience of Art in Urban Space, Urban Forms Gallery 2011–2013.

[4] https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/785680,Wycieligrafti

wrazztynkiemiwystawilinaaukcji [accessed: 28.11.2017].

[5] Rewers E., Postpolis. Wstęp do lozoi ponowoczesnego miasta,

Instytut Architektury, Kraków 2005.

[6] Pallasmaa J., Oczy skóry, Instytut Architektury, Kraków 2012.

[7] Flint A., Le Corbusier. Architekt jutra, WAB, Warszawa 2017.

[8] Frąckiewicz S., Żeby było ładnie. Rozmowy o boomie i kryzysie

street artu w Polsce, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2015.

[9] Proch M., Wrocławska minigaleria murali, „Architectus” 2016,

Nr 4(48), 106–113.

[10] http://muralegdanskzaspa.pl/kolekcja/piotrszwabememling/

[accessed: 28.10.2017].

[11] http:/krakow.linformacje128801,1342,komunikat,krakowskie_

murale__nowa_trasa_turystyczna.html [accessed: 28.10.2017].

[12] Mirzoeff N., Jak zobaczyć świat, Karakter, Muzeum Sztuki Nowo-

czesnej w Warszawie, Kraków–Warszawa 2016.

zarówno spontanicznych, jak i planowanych działań.

Obie te formy są niezbędne dla zdrowego funkcjonowa-

nia przestrzeni publicznych. Warto jednak zainwestować

w edukację architektów, aby ta zaplanowana linia murali

była na najwyższym poziomie artystycznym i poza wy-

woływaniem wrażenia potrała także wyrażać.

especially when designing architecture that is not indiffer-

ent to the public. Due to its dual nature, the mural will be

the result of spontaneous as well as planned activities.

Both of these forms are necessary for the healthy func-

tioning of public spaces. However, it is worth investing in

the education of architects so that this planned mural line

was at the highest artistic level and, apart from making an

impression, was also able to express something.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Murale – malarskie strony architektury

Karolina Jaklewicz

doi:10.5277/arc180209

Streszczenie