Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 in the context of contemporary needs of residents of Ukraine

A club building as a new place of relaxation

in the first half of the 20

century

Preservation of our architectural heritage is one of the

priorities of theoreticians and practitioners of architec-

ture. This refers not only to architectural objects com-

monly recognised as historic ones, but also to those which

were erected in the 20

century and which still perform

their old functions due to their “young” age although this

takes place in various economic and social conditions.

Not having the status of architectural monuments, they

are at best classed as valuable buildings and as such they

are not sufficiently protected, which often results in ill-

considered and uncontrolled redevelopments and, as

a con sequence, in changing their external appearance. In

Ukraine this problem can be particularly observed on the

example of buildings of workers’ clubs from the years

1920–1930, which until today serve as centres of “spend-

ing free time” that appeared in the territories of the former

USSR in the first half of the 20

century (Fig. 1–3).

According to Ukrainian researchers a “club” as an ar -

chi tectural form developed in harmony with the develop-

ment of the so called social institutes. This defines specific

requirements as to its architecture, in particular, re ferring

to the organisation of the internal space and decor. After

the October Revolution, workers’ clubs had a special place

among social institutions in Ukraine. The best architects

were invited to design them, which conditioned a high

level of functional and aesthetical solutions. This was

connec ted with the political situation and significant func-

2014

3(39)

DOI: 10.5277/arc140305

Małgorzata Milecka*, Viktor Myronenko*

Budynki klubów robotniczych z lat 1920–1930

w kontekście współczesnyh potrzeb mieszkańców Ukrainy

Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930

in the context of contemporary needs of residents of Ukraine

Budynek klubu jako nowe miejsce wypoczynku

w 1. poł. XX w.

Zachowanie dziedzictwa architektonicznego jest jed-

nym z priorytetowych zadań teoretyków i praktyków ar-

chitektury. Dotyczy to nie tylko obiektów architekto nicz-

nych powszechnie uznawanych za zabytkowe, ale także

i tych, które były wznoszone w XX stuleciu i które ze

względu na swój „młody” wiek nadal często pełnią daw-

ne funkcje, choć już w odmiennych warunkach gospo-

darczych i społecznych. Nie mając statusu zabyt ków ar-

chitektury, kwaliﬁ kowane w najlepszym przypad ku jako

cenna zabudowa, nie są dostatecznie chronione, co czę-

sto prowadzi do nieprzemyślanych i niekontrolowanych

przebudów, a w konsekwencji do zmiany ich wyglą-

du zewnętrznego. Na terenie Ukrainy problem ten doty-

ka w szczególności budynków klubów robotniczych z lat

1920–1930, które do dziś pełnią funkcję ośrodków „spę-

dzania wolnego czasu”, jakie pojawiły się na terenie daw-

nego ZSRR w 1. poł. XX w. (il. 1–3).

Według ukraińskich badaczy „klub” jako forma archi-

tektoniczna rozwijał się w harmonii z rozwojem tzw. insty-

tutów socjalnych. To określa specyﬁ czne wymagania co

* Wydział Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu Uniwersyte-

tu Przyrodniczego w Lublinie/Faculty of Horticulture and Landscape

Architecture, University of Life Sciences in Lublin.

** Wydział Architektury Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu

Budownictwa i Architektury/Faculty of Architecture, Kharkov State

Technical University of Civil Engineering and Architecture.

54 Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

Il. 1. Pałac Kultury „Piszczewik” w Charkowie (1927–1930, arch. A.W. Lineckij):

1 – widok ogólny (zdjęcie z 2000 r.), 2, 3 – fragmenty budynku od strony parku (zdjęcia z roku 2000) (fot. O. Deryabina)

Fig. 1. Palace of culture “Piszczewik” in Charków (Kharkiv) (1927–1930, arch. A.W. Lineckij):

1 – general view (photo from the year 2000), 2, 3 – fragments of the building, view from the park (photo from the year 2000) (photo by O. Deryabina)

321

Il. 2. Klub Przewoźników na Nowej Bawarii w Charkowie (Centrum Kulturalno-Biznesowe „Bawaria”) (lata 1929–1932, arch. M.S. Łuckij):

1 – widok ogólny (zdjęcie z 2011 r.), 2 – fragment budynku z boku od prospektu Ilicza (zdjęcie z 2011 r.),

3 – fragment budynku z boku (zdjęcie z 2011 r.), 4 – fragment południowego frontu (zdjęcie z 2011 r.),

5 – fragment północnego frontu (zdjęcie z 2011 r.) (fot. O. Deryabina)

Fig. 2. Club of Transport Agents in Nowa Bawaria in Charków (“Bawaria” a Cultural and Business Centre, Kharkiv) (1929–1932, arch. M.S. Łuckij):

1 – general view (photo from the year 2011), 2 – fragment of the building side from the Ilicz prospect (photo from the year 2011),

3 – fragment of the building from the side (photo from the year 2011), 4 – fragment of the south front (photo from the year 2011),

5 – fragment of the north front (photo from the year 2011) (photo by O. Deryabina)

42 53

Budynki klubów robotniczych z lat 1920–1930/Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 55

tions that these objects carried out, for example, as places

of propaganda and creation of a “new culture”. This period

is therefore characterised by the emergence of a concept

of a club and formulation of its objectives and tasks, while

in architecture by the formation of typological features

characteristic of buildings which served this purpose.

Present-day situation of club buildings

and palaces of culture in Ukraine

The network of union clubs existing today in Ukraine is

a unique heritage whose value is often underestimated and

which evidences the difficult history of this country.

However, due to a number of reasons, both economic and

social ones, the condition of these structures leaves a lot to

be desired, similarly to the scale of activities that are con-

ducted there, i.e. centres of daily relaxation for residents

of cities. As a consequence, a need arises to provide in -

sight into designing and constructing the workers’ clubs in

or der to adapt them to modern conditions of maintenance.

do jego architektury – a w szczególności organiza cji prze-

strzeni wewnętrznej i wystroju. Po rewolucji paź dzier-

nikowej wśród instytucji społecznych kluby ro botnicze

zajęły na Ukrainie szczególne miejsce. Do ich projekto-

wania zapraszani byli najlepsi architekci, co wa run kowało

wysoki poziom rozwiązań funkcjonalnych i este tycznych.

Związane było to z sytuacją polityczną i is totnymi funk-

cjami, jakie w tym zakresie obiekty te peł niły, między in-

nymi jako miejsca propagandy i budowy „nowej kultury”.

Ten okres charakteryzuje się zatem stworzeniem koncep-

cji klubu, sformułowaniem jego celów i zadań, a w archi-

tekturze – kształtowaniem typologicznych cech właści-

wych budynkom takiego przeznaczenia.

Współczesna sytuacja budynków klubowych

i pałaców kultury na Ukrainie

Istniejąca na Ukrainie sieć klubów związkowych jest

dziś spuścizną unikatową, często o niedocenianych war-

tościach artystycznych, śladem trudnej historii tego kra-

Il. 3. Pałac Robotnika (Pałac Kultury Kolejarzy) w Charkowie (lata 1931–1932, arch. A.I. Dmitrijew):

1 – widok ogólny od ul. Kotłowa (zdjęcie z 2011 r.), 2 – fragment (zdjęcie z 2011 r.), 3 – fragment (zdjęcie z 2011 r.),

4 – widok ogólny od strony parku (zdjęcie z 2011 r.) (fot. O. Deryabina)

Fig. 3. Workman’s Palace (Palace of the Railway Employees) in Charków (Kharkiv) (in 1931–1932, arch. A.I. Dmitrijew):

1 – general view from Kotłow street (photo from the year 2011), 2 – fragment (photo from the year 2011), 3 – fragment (photo from the year 2011),

4 – general view from the park (photo from the year 2011) (photo by O. Deryabina)

432

56 Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

ju. Jednak z różnych przyczyn, zarówno ekonomicznych,

jak i socjalnych, stan tych obiektów pozostawia wiele do

życzenia, podobnie jak i skala prowadzonej w nich dzia-

łalności jako ośrodków wypoczynku codziennego dla

mieszkańców miast. W związku z tym powstaje potrze-

ba zgłębienia wiedzy dotyczącej projektowania i budowy

klubów robotniczych w celu dostosowania ich do współ-

czesnych warunków eksploatacji.

Na obecnym etapie budynki klubowe i budynki tzw.

pałaców kultury w zasadzie przestały być wykorzysty-

wa ne zgodnie ze swoim przeznaczeniem. Jedną z przy-

czyn jest inne rozumienie pojęcia wypoczynku oraz od-

mien ne formy organizacji czasu wolnego niż te, które

w przeszłoś ci oferowały kluby.

Druga przyczyna to drastyczne zmniejszenie ﬁ nanso-

wania w związku z nowymi warunkami ekonomiczny-

mi, co postawiło wiele klubów przed trudnym problemem

przetrwania. Bardzo prostą i popularną formą rozwiąza-

nia tego problemu stał się wynajem pomieszczeń. Jednak

takie „praktyczne” z punktu widzenia ekonomicz nego

rozwiązanie spowodowało powstanie innego problemu,

związanego z potrzebą, a nawet koniecznością przebu-

dowy wewnętrznych pomieszczeń, zasłonięcia fasady re-

klamami i szyldami, niemającymi nic wspólnego z daw-

ą funkcją i wartością architektoniczną budynku. Biorąc

pod uwagę to, że budynki klubów często są zabudową za-

bytkową, a nawet niekiedy uznawane są za tzw. pomniki

architektury, problem zachowania ich jako spuścizny kul-

turowej staje się niezwykle istotny, co w jakimś stopniu

potwierdza poziom zainteresowania nimi między innymi

przez turystów [1].

W celu właściwej ochrony tej grupy, budynki w pierw-

szej kolejności należy opisać i przeanalizować możliwo-

ści ich zagospodarowania. Istotne jest dokładne sprecy-

zowanie zarówno stanu bazy materialno-technicznej, jak

i potencjału kadrowego, zinwentaryzowanie urządzeń

klubowych i ocena organizowanych imprez. Oprócz tego,

żeby efektywnie ocenić teraźniejszość i przygotować pro-

gnozy dla jakiegoś klubu, potrzebna jest analiza sytuacji

społeczno-kulturalnej w konkretnym miejscu, oczekiwań

i potrzeb ludności oraz oceny przez społeczeństwo dzia-

łalności instytucji kulturalno-wypoczynkowych [2].

Poszukiwania programów dla klubów

w kontekście potrzeb społeczeństwa

w zakresie wypoczynku

W celu określenia optymalnego programu przestrzen-

nego pomieszczeń klubowych, a także poszukiwań no-

wych rozwiązań projektowych dla budynków klubowych

już w latach 80. XX w. przeprowadzono wiele konkursów.

Najbardziej radykalny był otwarty konkurs na nowe cen-

trum wypoczynkowe zorganizowany przez czasopismo

„Tydzień” w 1987 r.

Program i warunki tego konkursu miały dwa atu-

ty: pierwszy – do uczestnictwa zaproszono wszystkich

chęt nych, albowiem konkurs adresowany był nie tylko

do ar chitektów, i drugi – autorom dawano pełną swobo-

dę w wy borze typu obiektu. Uczestnikom zaproponowano

pracę w trzech kierunkach, a były to: projekt socjalny

At the current stage, club buildings and palaces of cul-

ture are basically no longer used in accordance with their

original purpose. This is partly caused by a new approach

to the notion of relaxation and differences in forms of

organising free time in comparison with that which the

clubs used to offer.

Another reason is connected with drastic reductions in

funding following new hard economic conditions which

many clubs had to cope with in order to survive. A simple

and popular form of solving this problem became the

rental of premises. However, this “practical” solution as

regards eco nomy brought about another problem con-

nected with the need or even necessity to redevelop the

interiors and to co ver the facade of a building with adver-

tisements and signboards that had nothing to do with the

former function and the architectural value of a given

building. Taking into account the fact that the club build-

ings often constitute a historic development or are some-

times even recognised as the so called monuments of

architecture, the problem of their preservation as cultural

heritage becomes extremely important, which is con-

firmed to some extent by the level of interest in these

buildings which is shown by, inter alia, tourists [1].

In order to protect the buildings from this group, they

must first of all be described in detail and possibilities of

their exploitation must be analysed. It is important to

determine the condition of the material and technical base

as well as the human resources potential, to take inventory

of the club equipment and to evaluate organised events.

Apart from this, in order to assess the current state and pre-

pare a forecast for a given club, we need to analyse the

so cial and cultural situation in a particular place, expecta-

tions and needs of residents as well as the society’s assess-

ment of activities of cultural and relaxation institutions [2].

Searching for programmes for clubs in the context

of needs of the society with regard to relaxation

In order to determine an optimal spatial programme for

club rooms and to look for new design solutions for club

buildings, starting from the beginning of the 1980

, many

competitions were held. The most radical one was an

open contest for a new relaxation centre organised by the

pe riodical “The Week” in 1987.

The programme and conditions of this contest had two

advantages: the first one – everyone was invited to par-

ticipate in it because the contest was addressed not only

to architects; the second one – authors were given com-

plete freedom in choosing an object type. The participants

worked in three directions, firstly, the social project of the

relaxation centre, i.e. a definition of the type of future

users, purposes and activities of the object; secondly,

elaboration of organisational issues, i.e. conditions in

which the object shall exist, how it will operate and what

its legal and economic status will be; finally, the architec-

tural and spatial scheme of the future building site was to

be characterised along with its volume, number of rooms,

decor and its inclusion into the city environment.

We can say that the most important result of the afore-

mentioned competition of “The Week” was the departure

Budynki klubów robotniczych z lat 1920–1930/Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 57

from one optimal idea for all conditions and places of

a universal building with cultural and relaxation func-

tions. As it was shown in the course of the contest, pro-

posals of many authors were characterised by a basic

departure from the traditional model of a club: a large

room + a club and functional part and they took advantage

of various “non-club” solutions. The programme assump-

tions requiring a search for a new type of space organisa-

tion forced the competition participants to resign from

well-known models. Moreover, this departure turned out

to be more radical than the authors of the programme

assumed – in the majority of the proposals the recreation

centre lacked not only its traditional element, i.e. a room

(with a stage or arena), but it was also “lost” in the city

environment at the same time losing its functional and

formal autonomy.

The competition proposals reflected the notion of the

recreation value existing in Ukraine at the end of the 20

century, places of its location, traditional urban units and

they attempted to answer the question which sort of centre

is more appropriate, namely, the general city centre or the

centre of a residential district which more and more fre-

quently becomes less popular than shopping mall recre-

ation centres. The participants’ offers included especially

health and sport complexes, amateur creativity centres

and places for interpersonal contacts. In this way, the

existing system of recreation buildings, organisational

forms of relaxation and types of activity was questioned

by practically all the participants, including architects.

Undoubtedly, this is an important indicator of a crisis

that modern club architecture in Ukraine is going through.

This crisis is confirmed by a decline in attendance and

popularity of these places. As the competition proved,

a new type of a club where people would spend their free

time must reconcile interests of a mass participant as well

as of an individual and also a modern organiser of free

time – an informal or formal leader. This sort of club must

receive an appropriate legal status and its spatial “incor-

poration” into the city tissue.

The participants placed a special emphasis on small

size objects. Considering a desire for intimacy combined

with a variety of the proposed decisions, we can conclude

that the sphere of spending free time is now at an initial

phase of its natural development. Along with art, this

sphere is a basic premise of the renewal of the Ukrainian

society and ongoing processes of reconstruction of aware-

ness and cultural needs.

Multi-functional solutions combining architecture with

the landscape developed with regard to recreation and

providing numerous and diverse possibilities of relax-

ation were recognised as progressive. It was considered

purposeful to develop spaces which were so far free, com-

positionally universal and accessible for formal and infor-

mal meetings, for groups of people who would like to

spend their free time together as well as for the organisa-

tion of exhibitions and mass events. Currently in typical

designs such areas are mostly presented as one space that

requires the so called revitalisation. Usage and adaptation

of the existing insufficiently developed structures for

relaxation purposes, e.g. basements, attics, extensions

centrum wypoczynku, czyli określenie dla kogo, do ja-

kich celów i zajęć tworzy się tę propozycję; opracowanie

zagadnień organizacyjnych, czyli wyznaczenie, w jakich

warunkach obiekt będzie istniał, jak będzie pracował, jaki

będzie miał status prawny i ekonomiczny; wreszcie pro-

ponowano sporządzić szkic architektoniczno-przestrzen-

ny przyszłej budowy, scharakteryzować jego kubaturę,

liczbę pomieszczeń, wystrój, włączenie się do środowi-

ska miejskiego.

Można powiedzieć, że najważniejszym wynikiem opi-

sanego konkursu „Tygodnia” było odejście od jednej

optymalnej dla wszystkich warunków i miejsc idei uni-

wersalnego budynku o funkcjach kulturalno-wypoczyn-

kowych. Przebieg konkursu wykazał, że dla wielu auto-

rów prezentowanych propozycji charakterystyczne było

zasadnicze odejście od tradycyjnego schematu klubu: sala

+ część klubowo-użytkowa i wykorzystanie różnych „nie-

klubowych” schematów. Założenia programowe wyma-

gające poszukiwania nowego typu organizacji przestrze-

ni zmuszały biorących udział w konkursie do rezygnacji

z dobrze znanych schematów. Jednak to odejście okazało

się bardziej radykalne, aniżeli zakładali to autorzy progra-

mu – w większości propozycji centrum wypoczynkowe

nie tylko straciło tradycyjny element – salę (ze sceną czy

estradą), ale i samo „ginęło” w miejskim środowisku, tym

samym tracąc swoją odrębność funkcjonalno-formalną.

Propozycje konkursowe odzwierciedlały obowiązują-

ce na Ukrainie u schyłku XX w. pojęcie o wartości wy-

poczynku, miejscach jego lokalizacji, tradycyjnych jed-

nostkach urbanistycznych, i starały się znaleźć odpowiedź

na pytanie, czy właściwsze jest ogólnomiejskie centrum,

czy też centrum dzielnicy mieszkaniowej, które coraz czę-

ściej ustępuje pod względem popularności centrom wy-

poczynkowym o charakterze galerii handlowych. Wśród

rodzajów ośrodków zaoferowanych przez uczestników

kon kursu szczególne miejsce zajęły kompleksy zdrowot-

no-sportowe, twórczoś

ci amatorskiej i kontaktów mię-

dzyludzkich. Tym sposobem istniejący system budowli

wypoczynkowych, form organizacyjnych wypoczynku

i rodzajów działalności został oprotestowany praktycz-

nie przez wszystkich uczestników, włączając architektów.

To niewątpliwie ważny wskaźnik kryzysu, który prze-

żywa współczesna architektura klubowa na Ukrainie.

Kryzys ten potwierdza się spadkiem popularności i fre-

kwencji w tego rodzaju miejscach. Jak pokazał konkurs,

nowy typ klubu do spędzania czasu wolnego musi po-

go dzić interesy uczestnika zarówno masowego, jak i in-

dy widualnego, oraz współczesnego organizatora czasu

wol nego – nieformalnego czy formalnego lidera. Taki typ

klubu musi otrzymać odpowiedni status prawny i swoje

przestrzenne „wcielenie” w tkankę miasta.

Uwaga szczególna uczestników była skupiona na

obiektach o małych gabarytach. Pragnienie kameralności,

róż norodności proponowanych decyzji pozwala twier-

dzić, że sfera spędzania czasu wolnego obecnie znajduje

się w początkowej fazie swojego naturalnego rozwoju.

Razem ze sztuką ta sfera jest podstawową przesłanką od-

nowy ukraińskiego społeczeństwa, zachodzących w niej

procesów przebudowy świadomości i potrzeb kultu-

ralnych.

58 Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

Za progresywne uznano rozwiązania wielofunkcyjne,

łączące architekturę z zagospodarowanym pod względem

rekreacyjnym krajobrazem, dające rozliczne i różnorodne

możliwości organizacji wypoczynku. Za celowe uznano

zagospodarowanie przestrzeni dotychczas wolnej, kom-

pozycyjnie uniwersalnej i dostępnej dla nieformalnych

i formalnych spotkań, pobytu grup chcących wspólnie spę-

dzić czas wolny, a także organizacji wystaw i imprez ma-

sowych. Obecnie, w typowych projektach, ob szary takie

prezentowane są najczęściej jako jedna przestrzeń wyma-

gająca tzw. rewitalizacji. Wykorzystanie i dosto sowanie

do wypoczynku istniejącej, nie dość dobrze zagospodaro-

wanej zabudowy, na przykład piwnic, strychów, wstawek

między budynkami mieszkalnymi, zabudowań podwórzo-

wych, ale także zaniedbanych placów, rynków, również

nieużytkowanych fabryk czy dworców wydaje się szansą

na trwałe ożywienie wymienionych struktur przestrzen-

nych. Reanimacja starego miejskiego środowiska (pasa-

ży, podwórek, parterów itp.) to nowe możliwości rozwoju

funkcji wypoczynkowych. Pojawiają się także okresowo

w krajobrazie miasta elementy znane od dawna – sezo-

nowe ruchome obiekty, takie jak sprzęt pływacki (statki,

łodzie, barki), pociągi, kolejki, tramwaje, ale także przy-

czepy, namioty itd. Wprowadzenie ich w przestrzeń mia-

sta wydaje się szansą na uatrakcyjnienie obszarów rekre-

acyjnych w oparciu o nowe (stare) obiekty. Na tym tle

klub jako zamknięta przestrzeń (obiekt budowlany) prze-

znaczona dla lokalnej wspólnoty traci swoje podstawy,

albo wiem wyraźne jest odejście od „galowych” imprez na

rzecz wypoczynku indywidualnego.

Indywidualizacja projektowania dla konkretnego miejs -

ca, pamiętanie o grupach socjalnych pominiętych przy or-

ganizacji – jak się wydawało dotychczas – dobrze urzą-

dzonych miejsc wypoczynku, nowe propozycje pro jektów

spędzania czasu wolnego dla tych grup, nowi aktywni go-

ście klubowego wypoczynku, wreszcie pracownik kul-

turalny – lider klubu, istnienie klubów amatorskich na

podstawie samoorganizacji oraz ich działalność – tak się

ry suje przyszłość w dziedzinie wypoczynku klubowego,

którego charakter musi uwzględniać współczesne wyma-

gania społeczeństwa. Pomimo nowych wyzwań stwarza

to ponowne szanse dla zarządów klubów – organizowanie

odpłatnych usług kulturalnych (koncerty, koła nauko-

we, dyskoteki, wideoteki, sale treningowe itd.) oraz pro-

mowanie grup indywidualnych i stowarzyszeń zajmują-

cych się organizacją wypoczynku i imprez kulturalnych.

Wyraźny jest wzrost różnorodności, z czytelnym odejś-

ciem od dawno przyjętego standardu, pompatycz nych

form i przejściem do bardziej indywidualnych form wypo -

czynkowych (rozrywkowych, sportowych, rekrea cyj nych).

Na pierwszy plan wysuwa się: rewitalizacja prze s trze ni pu-

blicznych, aktywizacja w tym procesie samo rzą du

oraz

tworzenie konkretnego adresu socjalnego i – co za tym

idzie – urbanistycznego. Wszystko to są pozytywne kie-

runki poszukiwań nowych form zagospodarowania histo-

rycznych struktur, które w obecnych formach wykorzy-

stania wypoczynkowego zdają się tracić swoją zasadność.

Do wątpliwych idei poszczególnych propozycji kon-

kur sowych można zaliczyć ideę generalnego ujęcia

wszyst kich form wypoczynku w jednej strukturze prze -

between residential buildings as well as neglected plazas,

market squares or unused factories or railway stations

seem a chance for sustainable recovery of these spatial

structures. A revival of the old city environment (arcades,

back yards, ground floors etc.) constitutes new possibili-

ties of development of recreational functions. From time

to time in the city landscape also appear elements that

have long been known – seasonal portable objects such as

swimming equipment (ships, boats, barges), trains, rail-

ways, trams as well as trailers, tents etc. Their introduc-

tion into the city space seems an opportunity to make

recreational spaces more attractive on the basis of new

(old) objects. Against this background, a club as a closed

space (construction facility) built for a local community

loses its grounds in the face of a distinct departure from

“gala” events for the good of individual leisure.

Individualisation of designing for a particular place,

bearing in mind the existence of social groups which were

omitted during the organisation of – as it seemed so far

– the well-furnished recreation places, new project pro-

posals of spending free time for these groups, new active

guests of club recreation, finally a cultural employee –

a club leader, the existence of amateur clubs based on

self-organisation and their activity – all this constitutes

the future of club recreation whose character is bound to

take into account the modern requirements of the society.

In spite of new challenges, this situation provides new

opportunities for the management boards of clubs to orga-

nise paid cultural services (concerts, scientific meetings,

discotheques, video-theques, work-out rooms etc.) and

promoting individual groups and associations that deal

with organising leisure and cultural events.

We can distinctly see an increase in diversity with

a clear departure from old standards, pompous forms and

a transition to more individualised forms of recreation

(en tertainment, sport, relaxation), including first of all

re vitalisation of public spaces, encouraging local govern-

ments to join in and creating a concrete social address and

– as a consequence – an urban one as well. All this adds

up to positive directions of searching for new forms of

development of historic structures which in the present-

day forms of their use for recreation purposes seem to

lose their identify.

Among the doubtful ideas of the particular competition

proposals we can mention the idea of a general approach

to all forms of relaxation in one spatial structure (regard-

less of the fact whether it is located in a city or a village,

the centre or the suburbs). In this unique and as it would

appear an “ideal”, through its versatility, cultural centre

we truly have all possible types of recreational activities

(spectacles, services) for each age group of users, how-

ever, it must be stressed that in these proposals we can

notice a specific idea of manipulating the “consumer” of

recreation and his interests, dominated by the idea of

overall control and rationing free time. These solutions

were considered as architecturally antiquated, undemo-

cratic and unprofessional.

It must also be emphasised that the public opinion

expressing its views on assumptions and results of the

contest gave a clear signal that architectural and urban

Budynki klubów robotniczych z lat 1920–1930/Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 59

strzen nej (bez różnicy: czy to miasto, czy wieś, centrum,

czy peryferie). W takim jedynym, wydawałoby się „ideal -

nym” przez swą wszechstronność centrum kultu ralnym

są co prawda wszystkie możliwe rodzaje zajęć rekre-

acyjnych (widowisk, usług), dla każdej grupy wiekowej

użytkowników, jednak – co należy zauważyć – w propo-

zycjach tych wyraźna jest swoista idea manipulowania

„konsumentem” wypoczynku, jego interesami, zdomino-

wana ideą ogólnej kontroli i reglamentacji czasu wolne-

go. Rozwiązania takie uznano za nienowoczesne, niede-

mokratyczne i nieprofesjonalne architektonicznie.

Należy także wskazać, że opinia publiczna wyrażająca

swoje zdanie na temat założeń i wyników konkursu jas-

no dała sygnał, że architektoniczne i urbanistyczne pro-

pozycje nie mogą zawierać ostatecznej odpowiedzi na py-

tanie o niezbędne typy instytucji wypoczynkowych. One

tylko wskazują progresywną tendencję poszukiwania róż-

nych jego wariantów i ta tendencja zbiega się ze specjal-

nymi badaniami i prognozami rozwoju typów instytucji

wypoczynkowych, a także programami fachowych kon-

kursów, które są co jakiś

czas przeprowadzane. W ich wy-

niku często nie potwierdza się idea „znaczącej” fasady,

o reprezentacyjnej kubaturze przez analogię z kultowy-

mi budowlami, wznoszonymi w 1. poł. XX w. Zarówno

klub w dawnej jego formie, jak i proponowane w nim spo-

soby wypoczynku w całości należą do innej technologicz-

nie i formalnie architektury.

I tak propozycje konkursowe pokazują kilka perspek-

tywicznych kierunków poszukiwań architektonicznych.

Wynika z nich, że im bardziej neutralne rozwiązanie ar-

chitektoniczne, tym bardziej uniwersalne wykorzystanie

wielofunkcyjnych pomieszczeń. Tu pojawiło się wyod-

rębnienie dwóch kierunków kompozycyjnych – stworze-

nie zamkniętego wnętrza typu salonu i stworzenie otwar-

tych przestrzeni, tarasów, platform, pomostów. Przykład

takiego rozwiązania przedstawia projekt, w którym czte-

ry niezależne od siebie przestrzenie (dla młodzieżowych

grup nieformalnych) łączą się za pomocą schodów z am-

ﬁ teatrem – miejscem spotkania się wszystkich grup mło-

dzieży; czy projekt, który proponuje w centrum zespołu

ulokować wielofunkcyjną przestrzeń do organizowania

pokazów (mody, sztuki). W kolejnym projekcie miejsca

dla widzów znajdują się naprzeciwko siebie, co ma sprzy-

jać socjo-kulturalnej integracji grup uczestników.

Rozwiązania konkursowe „klubów” w opracowa-

niach instytutów moskiewskich pod koniec XX w.

Pod koniec XX w. został przeprowadzony także pro -

fesjonalny konkurs architektoniczny w celu zapro jek-

towania wówczas już nowatorsko pojmowanych klubów

typu wypoczynkowego. Do konkursu zostały zaproszo-

ne trzy moskiewskie instytuty projektowe: Centralny In-

stytut Badaw czo-Naukowy i Projektowy im. B.S. Miezin-

cewa, Instytut Projektowy „Giproteatr” oraz Cen tralny

Naukowo-Badawczy i Projektowy Instytut „Graż dan siel-

stroj”. Koncepcja programowo-użytkowa klubu będące-

go przedmiotem konkursu była opracowana w Central-

nym Instytucie Badawczo-Naukowym i Projektowym

im. B.S. Miezincewa. Zakładała połączone budynki klu-

proposals cannot contain a final answer to the question of

indispensible types of recreation institutions. They only

indicate a progressive trend to search for various alterna-

tives of this institution and this trend coincides with spe-

cial research and forecast of the development of types of

recreation institutions as well as programmes of profes-

sional contests that are held from time to time. As a result,

they rarely confirm the idea of “significant” facade of

representative volume by analogy with cult structures

which were put up during the first half of the 20

century.

Both the club in its old form as well as the forms of relax-

ation suggested in it belong entirely to architecture that

totally differs technologically and formally.

And so the contest proposals they indicate several

perspective directions of architectural research. It fol-

lows from them that the more neutral are the architec-

tural solutions, the more universal is the usage of multi-

func tional rooms. Here we can notice the emergence of

two compositional directions, i.e. creating a closed

lounge-type interior and creating open spaces, terraces,

platforms and bridges. An example of this solution is

presented in a design in which four independent spaces

(for informal youth groups) are connected by means of

stairs with an amphitheatre – a meeting place for all the

youth groups; or another design which suggests locating

a multi-functional space for holding shows (of fashion or

art) in the centre of the complex. In yet another design

seats for the audience are facing each other, which is sup-

posed to fa cilitate socio-cultural integration of participat-

ing groups.

Competition solutions of “clubs” in studies

of Moscow institutes at the end of the 20

century

At the end of the 20

century a professional architec-

tural contest was held in order to present innovatively

understood recreational type of clubs. Three Moscow pro-

ject institutes were invited to participate, namely, B.S.

Mie zincew Central Research & Scientific and Design In -

stitute, Project Institute “Giproteatr” and Central Research

& Scientific and Design Institute “Grażdansielstroj”. The

program and functional concept of the club which was the

subject of the contest was elaborated in B.S. Miezincew

Central Research & Scientific and Design Institute. It

assumed a combination of a recreational type of club

buildings, namely, a club-lounge for 200 persons, a sport

& relaxation centre for 500 persons, a club with the so

called universal restaurant for 750 persons and a club

offering space for universal use for 700 persons.

Here is a short presentation of how it was realised in the

prepared designs. A club-lounge was proposed for re si-

dential estates and villages with the population ex ceeding

500 residents. The central universal space of the area of

260 m

was equipped with an arena, a projection room,

a fireplace with a relaxation area, while near the lounge

a room for storing furniture was planned along with the

possibility to locate video equipment there. Regardless of

the small size of the object, it was made a home to club

rooms for various circles of interests, with one of them –

a household workshop room – designed as a kitchen for

60 Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

preparing meals and servicing a bar, a small lounge and

also a large lounge during big family meetings or holidays.

Taking into account such a small size, the areas of all the

auxiliary rooms have to be kept to a minimum. Hence

the general room area was determined to be 500 m

In the proposal by A. Piestrow team the lounge was

designed in the shape of a rotunda. The whole composi-

tion in this solution is made more dynamic by a right-

through corridor with stairs placed outside the building

leading to a flat roof – a relaxation terrace.

The design elaborated by the team of S. Karpow from

B.S. Miezincew Central Research & Scientific and De -

sign Institute was built on a dynamic contraposition of the

simplest geometric figures – a triangle lounge, a cylindri-

cal ramp, and a fence made of cubic grating. The sharp-

ness of the contrasting forms is united here with the

original functional solution which constitutes a small-size

building introduced into the space whose functional pro-

gramme was located on three levels.

The design proposal prepared by the team of J. Gal pie-

rinoj from B.S. Miezincew Central Research & Scientific

and Design Institute was made in the form of a separate

pa vilion, i.e. a block extension which is possible to be

developed in various conditions both in the urban and in

the rural environment. It is achieved by an outline of the

building which changes depending on conditions and it is

supplemented by rich ornamentations of the facade. The

lounge is treated as an integral area. Its central part is

lowered and it can be used as a stage for dancing, concerts

or performances.

In the design by N. Prianisznikow and A. Tomski a few

spatial ideas are combined, i.e. an intersection, an amphi-

theatre and a spiral. The club space is arranged by the

authors in free structures of sloping roofs (with tiles) with

occasional gaps in the form of balconies and terraces. Four

square blocks are situated around a small atrium with an

upper bay. There is a fireplace in the atrium base. From the

fireplace, levels of separate club rooms go up spirally and

the space is realised by means of the following motto

“from relaxation by the fire to the heights of amateurism”.

The roof available for use is divided into specialist areas

(for children, for viewing, for adults’ relaxation, as a danc-

ing terrace for teenagers and as an amphitheatre). A stage

design effect appears in the inte riors – each level is located

0.8 m higher than the previous one and at low levels it

constitutes a kind of a club stage. People can go around the

building spirally from the bo ttom to the top.

“Giproteatr” presented three designs of club lounges.

In the proposal by A. Biergier a cohesively planned octa-

gon of the lounge is surrounded by auxiliary rooms from

two sides. This design is distinguished by simplicity and

briefness of solutions. Contrary to this, a club-lounge by

Ngujen Czitchan (a student from Vietnam) is presented in

a sharp setting of forms and centrifugal elevation of stairs

leading to turrets. The composition is built on the inter-

section of a square body connected with another one,

more elongated and prismatic, located under a sloping

roof. This two-piece arrangement and opposing “indenta-

tion” of two volumes were especially popular in works by

“Giproteatr”. However, in this particular case such

bowe typu wypo czynkowego: klub-salon na 200 osób,

kompleks sporto wo-rekreacyjny na 500 osób, klub z tzw.

rekreacją uniwer salną na 750 osób oraz klub oferujący

przestrzeń do uniwersalnego wykorzystania na 700 osób.

Oto krótka prezentacja, jak zostało to zrealizowane

w przygotowanych projektach. Dla osiedli mieszkanio-

wych i wiejskich ośrodków z liczbą ludności nie mniej-

szą niż 500 mieszkańców był zaproponowany klub-salon.

Centralną przestrzeń uniwersalną o powierzchni 260 m

wyposażono w estradę, salę projekcyjną, kominek z miej-

scem wypoczynkowym, przy salonie zaplanowano po-

mieszczenie do składowania mebli, przewidziano także

możliwość rozmieszczenia urządzeń wideo. Nie zważa-

jąc na małe gabaryty obiektu, tutaj umieszczono sale kół

zainteresowań, jedna z nich – sala gospodarstwa domowe-

go – została potraktowana jako kuchnia do przygotowa-

nia posiłków i obsługuje bar, mały salonik, również po-

mieszczenie dużego salonu podczas spotkań rodzinnych

czy świątecznych. Biorąc pod uwagę niewielkie gabaryty,

wszystkie powierzchnie pomieszczeń pomocniczych trze-

ba sprowadzać do minimum. Ustalono zatem powierzch-

nię ogólną pomieszczenia na mniej więcej 500 m

W propozycji zespołu A. Piestrowa pomieszczenie salo-

nu zaprojektowano w kształcie rotundy. Dynamizm kom-

pozycji nadaje w tym rozwiązaniu korytarz na przestrzał

z odsuniętymi od budynku schodami, który pro wadzi na

płaski dach – taras przeznaczony do odpo czynku.

Kompozycja zespołu S. Karpowa z Centralnego In-

stytutu Badawczo-Naukowego i Projektowego im. B.S.

Miezincewa zbudowana została na dynamicznym prze-

ciwstawieniu najprostszych ﬁ gur geometrycznych – trój-

kątnego salonu, cylindrycznej pochylni, ogrodzenia z krat

sześciennych. Ostrość przeciwstawiania form jednoczy

się tu z oryginalnym funkcjonalnym rozwiązaniem, jakie

stanowi wprowadzanie do przestrzeni niewielkiego pod

względem kubatury budynku, którego program użytkowy

ulokowano na trzech poziomach.

Propozycja projektowa zespołu J. Galpierinoja z Central-

nego Instytutu Naukowo-Badawczego i Projektowego im.

B.S. Miezincewa została wykonana w formie oddzielnego pa -

wilonu

, tj. bloku – dobudówki, możliwej do realizacji w róż-

norodnych warunkach, zarówno miejskiego, jak i wiejskie-

go środowiska. Realizowane jest to poprzez zmieniający się

w zależności od uwarunkowań zarys budynku, który dopeł-

niają bogate zdobienia fasady. Salon traktowany jest jako ob-

szar integralny. Ma obniżone centrum – może ono być wy-

korzystane jako scena do tańca, koncertów czy przedstawień.

W założeniu kompozycji N. Prianisznikowa i A. Tom-

skiego łączy się kilka idei przestrzennych: skrzyżowania,

amﬁ teatru i spirali. Klubową przestrzeń autorzy aranżu-

ją w wolnych strukturach pochyłych dachów (krytych da-

chówką), z rzadkimi przerwami w postaci balkonów i ta-

rasów. Cztery kwadratowe bloki znajdują się dookoła

nie wielkiego atrium z górnym wykuszem. W pod stawie

at rium znajduje się kominek. Od niego spiralą wznoszą się

poziomy oddzielnych pomieszczeń klubu, przestrzeń rea-

li zuje się dewizą „od wypoczynku przy ognisku do wyżyn

amatorstwa”. Udostępniony do użytku dach podzielony jest

na specjalistyczne powierzchnie (dla dzieci, widokową, do

wypoczynku dla dorosłych, werandę taneczną dla nasto -

Budynki klubów robotniczych z lat 1920–1930/Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 61

latków, amﬁ teatr). We wnętrzu pojawia się efekt scenogra-

ﬁ czny – każdy poziom o 0,8 m lokuje się wyżej od dru -

gie go i przy niskich poziomach stanowi rodzaj sceny klu-

bo wej. Budynek można obejść od dołu do góry spiralnie.

„Giproteatr” przedstawił trzy projekty salonów klubo-

wych. W propozycji A. Biergiera spoisty w planie oś-

mio bok salonu jest obudowany z dwóch stron pomiesz-

cz eniami pomocniczymi. Propozycję wyróżnia prostota

i la koniczność rozwiązań. Przeciwnie do tego, klub-salon

Ngujena Czitchania (studenta z Wietnamu) przedsta wiony

jest w ostrych ustawieniach form, odśrodkowym wynosze-

niu schodów prowadzących do wieżyczek. Kom pozycja

zbudowana jest na przecięciu kwadratowego korpu su po-

łączonego z bardziej wyciągniętym pryzma tycznym, ulo-

kowanym pod pochyłym dachem. Ta dwuczęś ciowość

i przeciwstawne „wcięcie” dwóch kubatur były w pracach

„Giprotieatru” szczególnie popularne. W opisanym przypad-

ku jednak tak silne przeciwstawienie funkcjonalnie jest nie-

dostatecznie uzasadnione i dość nieprzyjazne wizualnie [3].

Idea klubu wobec współczesnych potrzeb

mieszkańców Ukrainy

Warto dodać, że w związku ze swoistą dewaluacją idei

klu bu wypoczynkowego w latach 2005–2010 były prze-

pro wadzone przez studentów wydziałów architektury na

Uk rainie pilotażowe badania socjologiczne, których ce-

lem było wyjaśnienie najbardziej pożądanych rodzajów

działalności klubowej, zebranie danych o popularnoś ci

wy poczynku klubowego pośród różnych kategorii wie-

ko wych (badania dotyczyły młodzieży oraz ludzi wieku

śred niego) i określenie koniecznego zestawu pomieszczeń

do przeprowadzenia pracy kulturalno-oświatowej. Po ka-

zały, że wśród młodzieży przeważa pragnienie stwo rze -

nia centrum młodzieżowego, budowy bazy turys tycznej,

sal dyskotekowych, zwiększenia liczby kawiarni i bistro

z możliwością ulgowego lub bezpłatnego podłączenia się

do Internetu. Wśród ludzi wieku średniego pożądanymi

okazały się nast

ępujące aspekty pracy klubowej:

– nauka pracy na komputerze – 62,3% respondentów,

– kursy języków obcych – około 55,0% badanych,

– nauka tańca towarzyskiego i współczesnego – 55,0%

(ten rodzaj usługi najbardziej pożądany jest przez kobie-

ty – 37,4%, mężczyźni – 17,5%),

– kursy kroju i szycia – 30,0% badanych (w grupie po-

wyżej 40 lat liczba chętnych jest o 10–15% wyższa),

– nauka gry na instrumentach muzycznych – 30,0%,

– ogólnie przygotowanie sportowe – 20,2% (chcących

uprawiać sport jest dwukrotnie więcej wśród mężczyzn

niż wśród kobiet),

– wycieczki i rajdy do miejsc historycznych – 18,4%

respondentów,

– kursy ogrodnictwa i kwiaciarstwa – 15,1%,

– nauka rysunku i innych rodzajów sztuki użytkowej –

14,3% respondentów.

W badaniach tych dość wysoki odsetek osób (65%)

zgadza się ponosić koszty za zaproponowane usługi. Wy-

niki powyższe zdają się potwierdzać akceptację dla ist-

nienia formy klubów i domów kultury. Okazało się, że

klub nadal może odpowiadać za ważne dla społeczeń-

a strong functional contrast is not sufficiently justified

and it looks rather unfriendly [3].

The club idea with regard to contemporary needs

of residents of Ukraine

It is worth adding that in connection with a specific

devaluation of the idea of a recreational club in the years

2005–2010 some pilot sociological research was carried

out by students of faculties of architecture in Ukraine

aimed at determining the most desirable types of club

activities, collecting data on the popularity of club recre-

ation among various age categories (the research referred

to youth and middle aged persons) and finally defi ning

a set of rooms which would be necessary to conduct cul-

tural and educational activity. The research showed that for

young people the most desirable forms include youth cen-

tres, tourist facilities, discotheques and increasing the

number of cafes and bistros with the possibility of cheaper

or free connection to the Internet. Middle aged people

mostly pointed to the following aspects of club activities:

– learning to use the computer – 62.3% of the respon-

dents,

– foreign language courses – circa 55.0% of the re -

spondents,

– learning ballroom and modern dance – 55.0% (this

type of service is the most desirable among women –

37.4%, men – 17.5%),

– sewing courses – 30.0% of the respondents (in the

age group above 40 this number is 10–15% higher),

– learning to play musical instruments – 30.0%,

– general sports activities – 20.2% (twice as many

men want to practice sports than in the case of women),

– trips and outings to historical places – 18.4% of the

respondents,

– gardening and floristry courses – 15.1% of the

respondents,

– drawing and other kinds of decorative art courses –

14.3% of the respondents.

Quite a high percentage of the respondents (65%) are

prepared to cover the costs of these services. These results

seem to confirm the social approval of the existence if this

form of clubs and cultural centres. It turned out that a club

can still fulfil tasks which are important for the Ukrainian

society. In this aspect the sociological research results are

recognised as an indicator of regulating cultural and rec-

reational activities of these institutions taking into account

social participation.

The sociological research is supposed to help each

cultural institution team in creating optimal conditions for

further activity. The following aspects were mentioned as

factors influencing possibilities of further use of the exist-

ing club buildings:

– old-fashioned forms of club work,

– low level of funding,

– lack of modern universal rooms.

In the light of the obtained results we can conclude

that material values of clubs and palaces of culture have

chances to preserve and continue the old forms of orga-

nising free time, but it must involve taking into con-

62 Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

sideration new conditions along with the promotion of

new forms of relaxation enabling the individual de -

velopment of particular users and also facilitating in -

tegration processes of the society and promoting mass

culture without propaganda or demagogy. However, this

will require enormous investments and efforts in order

to protect this valuable but forgotten heritage, which is

also extremely difficult to deal with and for many rea-

sons troublesome.

Translated by

Bogusław Setkowicz

stwa ukraińskiego zadania. I w tym sensie wyniki badań

so cjo logicznych uznane zostały za wskaźnik regulowania

działalności kulturalno-wypoczynkowej instytucji, przy

uwzględnieniu partycypacji społecznej.

Badania socjologiczne skłaniały do tego, aby pomóc każ -

demu zespołowi instytucji kultury wytworzyć optymalne

warunki do dalszej pracy. Wskazano jednocześ nie, iż

wśród

czynników mających wpływ na możliwość wyko rzystania

istniejących budynków klubowych trzeba wy mienić:

– przestarzałe formy pracy klubowej,

– niski poziom ﬁ nansowania,

– brak nowoczesnych uniwersalnych pomieszczeń.

Takie wyniki analiz pozwalają sądzić, że material-

ne wartości klubów i pałaców kultury mają szanse na za-

chowanie i kontynuację dawnych form organizacji cza-

su, ale już w nowych warunkach, przy promocji nowych

form wypoczynku, pozwalających na rozwój indywidu-

alny jednostek, a także umożliwiających integrację spo-

łeczeństwa i promocję kultury masowej, bez propagandy

i demagogii. Wymagać to będzie jednak ogromnych in-

westycji i zajęcia się tym zgoła zapomnianym, ale wartym

ochrony dziedzictwem – wypada dodać – niezwykle trud-

nym i z wielu względów kłopotliwym.

Bibliografia /References

[1] Orłowskij A., Taki dokument jest bardzo potrzebny – o opracowaniu

prawnego statusu instytucji klubowych, „Kultura Ukraińska” 1991,

nr 1, 35.

[2] Chudiakow S.I., Przyszłość instytucji wypoczynkowych: odwrotna

strona medalu, Zwiastun Biblioteka, Moskwa 2004.

[3] Miłaszewskaja J.K. i in., Kluby, Wydawnictwo Strojizdat 1980.

Streszczenie

Ochrona wzniesionych w XX stuleciu obiektów architektonicznych, które ze względu na swój „rodowód” często są trudnym dziedzictwem, w obecnych

warunkach społecznych stanowi złożony problem konserwatorski. Artykuł prezentuje próby zagospodarowania, a zatem ochrony przed znisz czeniem

właśnie takiej grupy obiektów, określanych powszechnie w krajach dawnego bloku socjalistycznego mianem pałaców, czy też klubów kultury. Nam

każdorazowo kojarzy się to z wielkim gmachem, jaki stanął po II wojnie światowej w centrum Warszawy, odmieniając na lata jej wizerunek. Ten „dar

zaprzyjaźnionego narodu” kłuje w oczy Polaków, ale jednocześnie jest uznawany za sporą atrakcję turystyczną wśród zagra nicz nych gości. W Polsce

mamy jeden taki obiekt, ale na terenie Ukrainy problem dotyka bardzo licznej grupy tzw. klubów robotniczych z lat 1920–1930, które do dziś w różny

sposób pełnią funkcję ośrodków „spędzania wolnego czasu”, analogicznie do tych, jakie pojawiły się na terenie dawnego ZSRR w 1. poł. XX w. Artykuł

prezentuje próby adaptacji „klubów robotniczych” do nowych warunków na Ukrainie.

Słowa kluczowe: Ukraina, architektura 1. poł. XX w., kluby robotnicze, wypoczynek

Abstract

Protection of architectural objects erected in the 20

century, which due to their origins are often perceived as a difficult heritage, in the current social

conditions constitutes a complex restoration problem. The article outlines attempts to develop and therefore protect from devastation this group of struc-

tures which in the countries of the former Eastern Bloc were commonly referred to as palaces of culture or cultural clubs. In the minds of Poles they are

usually associated with the enormous edifice that was built after the Second World War in the centre of Warsaw changing its image for years. This “gift

from a befriended nation” is a poke in the eye of the Polish people but at the same time it is recognised as a big tourist attraction by visitors from abroad.

Although this is the only structure of this type in Poland, in the territory of Ukraine this problem affects a large number of the so called workers’ clubs

built in the years 1920–1930, which until today in various ways perform the function of centres of “spending free time”, similarly to those which appeared

in the former USSR in the first half of the 20

century. The article present attempts at adaptation of “workers’ clubs” to new conditions in Ukraine.

Key words: Ukraine, architecture of the first half of the 20

century, workers’ clubs, relaxation

Buildings of workers’ clubs from the years 1920–1930 in the context of contemporary needs of residents of Ukraine

Małgorzata Milecka, Viktor Myronenko

doi:10.5277/arc140305

Abstract