“Butterfly effect”

2015

3(43)

DOI: 10.5277/arc150308

Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska*

„Efekt motyla”

“Butterfly effect”

Po siedemdziesięciu latach od rozgrywającej się od

stycznia do początków maja 1945 r. tragicznej misji ob-

rony Wrocławia wiele wątków mających bezpośredni

lub pośredni wpływ na decyzję o strategii obrony miasta

po zostaje nadal w sferze badań źródłowych. Najcenniej-

sze z punktu widzenia wiarygodności przekazów są źród

ła

zawarte w dziesięciotomowym dziele Breslauer Apo ka lypse

1945 [1]. Kolejnym świadectwem tragedii miasta

stała się

praca Echolot: Fuga furiosa [2]. Obie mo no gra ﬁ e upadku

Wrocławia zostały zredagowane na pod sta wie nie pub li-

kowanych źródeł archiwalnych Bun desarchiv-Mi li tär-

archiv znajdujących się we Fry bur gu Bryz go wij skim, Im-

perial War Museum w Lon dy nie, alian ckich materia łów

dyplomatycznych i wywia dow czych. Ważnymi dokumen-

ta mi do oceny sytuacji miesz kań ców pozostałych w ob-

lę żo nym mieście stały się re lacje świadków, którzy na-

zy wali gauleitera Karla Hankego Henker von Breslau

(„siepaczem z Wroc ła wia”) [3, s. 200]. Świadkami historii

są nie tylko zmu sze ni do opuszczenia miasta zwykli mie -

szkańcy, ale także urzędnicy magistratu, urzędów pub-

licznych, funkcjonariusze partyjni podlegli Hankemu.

Cha rakterystycznym i niezwykle często pojawiającym się

motywem jest w tych relacjach uczucie przerażenia wy-

wołane metodami terroru stosowanymi przez gau lei tera.

Terroru, który w warunkach powszechnego już w upa -

dającej III Rzeszy morale bojowego stawał się nie sku-

tecz ny. „Demoralizujące uwagi” według tekstów źród ło -

wych były powszechne nie tylko wśród powołanych do

od działów Volksturmu, ale także często zdarzały w wy-

Seventy years after the tragic defense of Wrocław,

lasting from January till the beginning of May 1945, there

are many aspects having a direct or indirect impact on

the decision concerning the city defense strategy which

still remain in the source research sphere. The sources

included in the ten-volume work entitled Breslauer

Apokalypse 1945 are the most valuable from the point of

view of credibility of materials [1]. Another testimony

of the tragedy of the city was the study Echolot: Fuga

furiosa [2]. Both monographs describing the collapse

of Wrocław were prepared on the basis of unpublished

archival sources of Bundesarchiv-Militaerarchiv located

in Freiburg im Breisgau, the Imperial War Museum in

London, allied diplomatic and intelligence materials.

When assessing the situation of the inhabitants who re -

mained in the besieged town, some important documents

are accounts of eyewitness who called Gauleiter Karl

Hanke Henker von Breslau (“Hangman of Breslau”) [3,

p. 200]. The witnesses of history are not only ordinary

residents of the city who were forced to leave it, but

also ofﬁ cials of the municipality and public ofﬁ ces as

well as party functionaries subordinate to Karl Hanke.

In these reports a characteristic and unusually frequently

appearing motive is the feeling of dread caused by me-

thods of terror which were used by the Gauleiter. The

terror which became ineffective in the conditions of the

general decline of combat morale of the Third Reich.

“Demoralizing comments” according to the source texts

were commonplace not only among Volksturm troops

members, but happened also in statements of front

ofﬁ cers, military intelligence ofﬁ cers, clerks – they were

punished by death in front of a ﬁ ring squad preceded by

a “dishonour” procedure. I decided to have no mercy in

* Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wroc-

ławiu/The Eugeniusz Geppert Academy of Art and Design in Wrocław.

90 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

powiedziach oﬁ cerów frontowych, oﬁ cerów wywiadu

woj skowego, urzędników – karą za nie była śmierć przed

plutonem egzekucyjnym poprzedzona procedurą „hań-

by”. Postanowiłem porzucić wszelkie opory przed trak to -

wa niem z największą surowością tych, którzy pa ra liżują

albo szkodzą powszechnej woli walki, na skutek bez -

myślnych lub nieodpowiedzialnych działań [3, s. 272–273].

Naj bardziej spektakularnym i jednocześnie z pro pa gan-

do we go punktu widzenia – w sytuacji w jakiej znaleźli

się obroń cy Festung Breslau – bezsensownym wyrokiem

była publiczna egzekucja zastępcy burmistrza Wrocławia

Wolf ganga Spielhagena

W relacjach wrocławskich oﬁ ar Festung Breslau po ja -

wia się często wątek „szaleństwa”, „megalomanii”, ok ru -

cieństwa i nienawiści wyczuwalnej w stosunku Han kego

do mieszkańców miasta. Krótką charakterystykę oso bo-

wości gauleitera konstruuje Richard Hargreaves [3, s. 201,

503] na podstawie źródeł z Breslauer Apokalypse 1945:

[...] w większości przypadków nie okazywał on swoim

oﬁ arom żadnego współczucia ani litości [...] w czasie

jego rządów stracono w mieście co najmniej 1000 osób.

Był w najlepszym razie niezręcznym mówcą, a zazwyczaj

w czasie swoich wystąpień publicznych wypadał po prostu

okropnie. Był apodyktyczny i często nadużywał swoich

stale rosnących uprawnień. Miał zbyt wygórowane po-

czu cie własnej wartości, był wyniosły, jego wystąpienia

były brutalne, miał zaciśnięte usta i mówił wymijająco,

był „kalką Hitlera” i człowiekiem, który bawił się w od-

gry wanie roli dyktatora [3, s. 271–273].

Ciekawym wątkiem w historii końca III Rzeszy jest

próba przeciwstawienia się rozkazowi „Neron” wydanemu

przez Hitlera w marcu 1945 r. Ale próby tej nie podjął Karl

Hanke, lecz jego przyjaciel Albert Speer. Wprowadzenie

w życie rozkazu „Neron” miało spowodować totalne

znisz czenie niemieckiej gospodarki, pozostawienie zwy-

cięz com dziedzictwa w postaci „spalonej ziemi”. Rozkaz

ten dotyczył nie tylko substancji związanej z przemysłem,

ale także z dziedzictwem kulturowym. Ostatnie miesiące

wojny to walka Speera – ministra przemysłu Rzeszy od-

powiadającego za realizację rozkazu – z gauleiterami,

któ rzy mieli zamiar ślepo wykonywać rozkazy Hitlera.

Kon frontacja postaw racjonalnej oceny sytuacji i ślepego

po słuszeństwa wobec tracącego kontakt z rzeczywistością

przełomu lat 1944/1945 wodza III Rzeszy to kolejny

wątek godny eksploracji.

Celem mojego artykułu jest próba ukazania – w sposób

czysto hipotetyczny – psychologicznych przesłanek, które

mogły być źródłem tragedii miasta. Ten, kto obawia się

honorowej śmierci, umiera w hańbie – cytat z wystąpienia

Hankego po egzekucji burmistrza Spielhagena stał się

mottem dla początku końca gauleitera – haniebnej uciecz-

ki z Festung Breslau [3, s. 41].

Karl Hanke znalazł się w kręgu moich zainteresowań

badawczych w 2003 r., w związku z otwarciem przewodu

doktorskiego, którego promotorem zgodził się zostać

Powodem była „defetystyczna” postawa, próba uratowania ro -

dziny oraz planowana przez Spielhagena zmiana miejsca pracy –

ucieczka do Berlina.

treating with the greatest severity those who paralyse or

harm the common will to ﬁ ght as a result of thoughtless

or irresponsible behaviours [3, pp. 272–273]. The most

spectacular and from the propaganda point of view – in the

situation of the defenders of Festung Breslau – senseless

sen tence was a public execution of the Wrocław deputy

mayor Wolfgang Spielhagen

Frequent motifs that appear in the accounts of Wrocław

victims of Festung Breslau are those of “madness”, “me-

galomania”, cruelty and hatred that could be sensed in

Hanke’s attitude towards the city inhabitants. A brief cha-

racteristics of the Gauleiter’s personality was pre sented

by Richard Hargreaves [3, pp. 201, 503] on the basis

of the sources from Breslauer Apokalypse 1945: [...] in

most cases he did not show any compassion or mercy

to his victims [...] at least 1000 people were executed in

the town during his rule. He was, at best, an awkward

pub lic speaker, usually he fared just awfully during his

pub lic speeches. He was apodictic and tended to abuse

his ever-increasing powers. He held himself in high self-

esteem, was haughty, his speeches were brutal, with his

lips clenched he spoke evasively and was “Hitler’s copy”

who played a dictator’s role [3, pp. 271–273].

One interesting aspect in the history of the end of the

Third Reich is an attempt to oppose the “Nero” order

that was issued by Hitler in March 1945. This attempt,

how ever, was not made by Karl Hanke but by his friend

Albert Speer. The implementation of the “Nero” order

was supposed to cause the total destruction of the Ger-

man economy by leaving “scorched earth” as heritage to

victors. This order referred not only to the industrial fa ci-

lities but also to cultural heritage. The last months of the

war were characterized by a ﬁ ght conducted by Speer –

the Reich minister of industry responsible for the order’s

implementation – with gauleiters who intended to obey

Hitler’s orders blindly. The confrontation of these two

attitudes, i.e. a rational assessment of the situation and the

blind obedience to the Third Reich leader who was losing

touch with the 1944/1945 reality constitutes another as-

pect worth being explored.

The purpose of my article is an attempt to show – in

a purely hypothetical way – psychological reasons that

could be the source of the tragedy of the city. He who fears

death with honour, dies in dishonour – this quotation from

Hanke’s speech after the execution of mayor Spielhagen be -

came a motto for the beginning of the end of the Gau leiter

– a dishonourable escape from Festung Breslau [3, p. 41].

Karl Hanke appeared in the circle of my research

interests in 2003 in connection with the opening of the PhD

prog ram whose supervisor was Professor Janusz Dobesz.

The ﬁ rst piece of advice that the Professor gave me was

the following: Writing must give you a pleasure or at least

some fun. The issue of “fun” – especially in the context of

the theme of the future dissertation – seemed slightly con-

troversial to me. However, after several seminar meetings

The reason was a “defeatist” attitude, an attempt to save the

family and Spielhagen’s intention to change the workplace as he planned

to do through his escape to Berlin.

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 91

prof. Janusz Dobesz

Pierwsza zasada, którą przekazał mi

Profesor, brzmiała następująco: Pisanie musi ci sprawiać

przyjemność albo przynajmniej bawić. Kwestia „zaba wy”

– szczególnie w kontekście tematu przyszłej dyserta cji

– była dla mnie nieco kontrowersyjna. Jednak po kil ku

seminaryjnych spotkaniach nabrała nowego znaczenia

– tajemnicy, którą mogę odkryć, wątku, który mogę roz-

winąć, sytuacji, którą mogę wykreować, a następnie pod-

dać weryﬁ kacji podczas kwerendy źródłowej. Taka kon-

cepcja pracy była bliska cenionej przeze mnie anglo sas kiej

metodologii badania środowiska kul tu ro wego. Pozwalała

ukazać obiekt w jak najszerszym kontekście, rozwinąć

kontrowersyjne hipotezy i bronić ich z wykorzystaniem

dostępnych źródeł, dawała autorowi szansę na dużą sa-

modzielność.

Moją pierwszą publikacją i jednocześnie pierwszą

pró bą zmierzenia się z biograﬁ ą Karla Hankego był ar -

tykuł Wrocławska rezydencja gauleitera Karla Hanke [4]

opisujący historię budowy wrocławskiej służbowej re zy-

dencji gauleitera Dolnego Śląska, przy ulicy Akacjowej

17/19 (Akazien Alle)

. Podczas kwerend źródłowych,

a także podczas prywatnych rozmów z wrocławianami

prze konałam się, jak nikła była znajomość faktów z ży-

cio rysu człowieka, który dowodząc obroną Festung Bres-

lau, doprowadził do zagłady miasta. W powszechnej świa-

domości gauleiter Karl Hanke funkcjonuje tylko jako kat

miasta. Praktycznie nie spotkałam się z przejawami chęci

bliższego poznania biograﬁ i tego człowieka, poznania

okoliczności i przesłanek, którymi kierował się podczas

obrony miasta, stosując strategię „spalonej ziemi”

. Wroc-

ław, który w sierpniu 1944 r. został ogłoszony twierdzą,

był od 16 lutego 1945 r. bezlitośnie niszczo ny równocześ-

nie przez niemiecką załogę i przez artyleryjski ostrzał

ok rą żających miasto wojsk 1. Frontu Ukraińskiego pod

dowództwem marszałka Iwana Koniewa. Walki w ruinach

twierdzy trwały aż do 6 maja – Berlin upadł wcześniej.

Ucieczka z miasta jeszcze przed kapitulacją – okryty ta -

jem nicą odlot z lotniska powstałego po wyburzeniu kwar-

tałów zabudowy obecnego placu Grunwaldzkiego – koń-

czył wrocławski wątek biograﬁ i Karla Hankego.

W poszukiwaniu historii

Artykuł jest próbą subiektywnej interpretacji jednego

z autentycznych wątków z prywatnego życia Karla Han -

kego i powiązania go z decyzją o zniszczeniu hi sto rycz-

nego – ponad siedemsetletniego miasta, którego miał zo-

stać obrońcą.

Starałam się odpowiedzieć na pytanie, jakie przy czy -

ny zadecydowały o tym, że urzędnik partyjny bez do-

świadczenia wojskowego, wieloletni osobisty sekretarz

Willa została w 2008 r. wpisana do gminnej ewidencji obiektów

zabytkowych, obecnie jest remontowana i adaptowana na obiekt

hotelowy.

Pierwszym opublikowanym w Polsce dokumentem obrony

Festung Breslau był pamiętnik księdza Paula Peikerta [5], w którym pod

datami dziennymi odnajdujemy kolejne etapy zagłady miasta. Do lat 90.

XX w. był to jedyny dostępny tekst, tym bardziej cenny, że pisany przez

Niemca.

it acquired a new meaning – a mystery that I can discover,

a topic I can develop, a situation I can create and then ve -

rify during the source query. This research concept was

close to the Anglo-Saxon methodology of cultural en-

vironment research, which I appreciated a lot. It enabled

me to show an object in the broadest possible context,

to develop controversial hypotheses and to defend them

using the existing data sources and it also gave a chance

to be independent as an author.

My ﬁ rst publication and at the same time the ﬁ rst

attempt to deal with Karl Hanke’s biography was the article

Wrocław residence of Gauleiter Karl Hanke [4] describing

the history of building the Wrocław ofﬁ cial re sidence of

Lower Silesia Gauleiter situated at 17/19 Aka cjowa Street

(Akazien Alle)

. During the source que ries, as well as

during individual conversations with Wro cław inhabitants,

I learned that the knowledge of the bio gra phical facts

about the man who, while commanding the defense of

Festung Breslau, led to the destruction of the city, was very

limited. In the general awareness of the society Gauleiter

Karl Hanke functions only as the hangman of the city. In

practice I have never encountered any manifestations of

willingness to know the biography of this man or to learn

about the circumstances and rea sons which led to the

defense of the city during which he used the strategy of

scorched earth’

. Wrocław, which was declared a fortress

in 1944, since 16

February 1945 was at the same time

ruthlessly destroyed by the German army and by the

artillery shelling of the First Ukrainian Front Army under

the command of marshal Ivan Koniev, which besieged the

city. Battles in the ruins of the fortress lasted until May 6

– Berlin surrendered earlier than that. The escape from the

city before the capitulation – a mystiﬁ ed departure from

a makeshift airport which was built after demolishing the

development quarters of the present Grunwaldzki Square

– ended the Wrocław aspect of Karl Hanke’s biography.

In search of a story

The article is an attempt at a subjective interpretation

of one of the authentic aspects of Karl Hanke’s private life

and then linking it with the decision to destroy the over

seven-hundred-year old historical city, of which he was

to be a defender.

I tried to answer the question of reasons lying behind

the fact that a party ofﬁ cial with no military experience,

a longtime personal secretary of Joseph Goebbels, Mi ni-

ster of State in the Ministry of Propaganda of the Third

Reich was in August 1939 immediately delegated to the

line troops on the Polish border and then after returning

from the front at the turn of 1941 took up the post of

In 2008 the villa was entered into the municipal register of

historical buildings and it is currently being renovated and adapted for a

hotel

The first document of the defence of Festung Breslau which was

published in Poland was the diary of Father Paul Peikert [5], where we

can find the subsequent destruction stages of the city under particular

dates. Until 1990

it was the only available text and all the more valuable

due to the fact that it was written by a German.

92 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

Josepha Goebbelsa, minister stanu w Ministerstwie Pro-

pagandy III Rzeszy został w sierpniu 1939 r. błyskawicz-

nie oddelegowany do wojsk liniowych na granicy z Pol ską,

aby po powrocie z frontu na przełomie 1940/1941 r. objąć

stanowisko gauleitera we Wrocławiu. Kolejne py ta nie

dotyczyło aktu niesubordynacji w stosunku do roz kazów

Ministra Przemysłu i Uzbrojenia Rzeszy Al ber ta Speera,

w sytuacji gdy funkcjonowanie w ramach totalitarnego

systemu III Rzeszy było zdeterminowane bezwzględnym

posłuszeństwem. Postępowanie wbrew zarządzeniom,

le kceważenie instrukcji czy jakakolwiek indywidualna

de cyzja graniczyła z samobójstwem

[6]. Rozkaz z koń-

ca 1942 r. był skierowany do gauleiterów i nakazywał

ochronę obiektów zabytkowych uszkodzonych podczas

na lotów aliantów.

Barbara W. Tuchman w pracy Szaleństwo władzy. Od

Troi do Wietnamu przedstawiła tezę, że charakter de ter-

minuje przeznaczenie [7, s. 14]. Postacie historyczne,

które stały się podmiotami jej badań, to ludzie naznaczeni

destrukcyjnymi cechami charakteru. Przed czytelnikiem

przesuwa się barwna galeria socjopatów, którzy dzięki

swoim umiejętnościom manipulacji ludźmi, okrucieństwu,

chciwości, egoizmowi i kompleksom tworzyli polityczną

mapę świata. Dramatis personae tej historii to zaczadzone

władzą jednostki, które deprawują otoczenie poprzez

oso bisty przykład bezkarności, jaką daje władza. Nad tą

osobliwą „galerią” unosi się paradygmat bezwzględności

jako nieodłącznej cechy władzy

. Tuchman, kończąc jeden

z rozdziałów swojej książki – nie podając jednak źródła

cytatu – pisze tak: Powiedziano kiedyś, że gdyby można

było zamienić w rolach Hamleta i Otella, nie doszłoby do

żadnej tragedii. Hamlet natychmiast przejrzałby Jagona,

a Otello ani chwili nie wahałby się zabić króla Klaudiusza

[...] domysły mają swój czar, lecz to rzeczywiste działania

tworzą historię [7, s. 288].

Materiałami źródłowymi, na podstawie których przy-

go towałam kalendarium wydarzeń determinujących eta-

py życia bohaterów tej historii, są opracowania pa-

miętni ków oraz pamiętniki polityków III Rzeszy i osób

po wią za nych z nimi towarzysko. Cytowane w nich ma -

Jest możliwa jeszcze jedna hipoteza, biorąca pod uwagę tzw.

spisek gauleiterów z lat 1941–1942. Polegał on na samowolnej

interpretacji przez prawie wszystkich gauleiterów zarządzeń Speera

dotyczących postępowania z substancją zabytkową w bombardowanych

przez aliantów niemieckich miastach. Zarządzenie zezwalało na

wyburzenia zniszczonych obiektów zabytkowych tylko wtedy, gdy ich

rekonstrukcja i odbudowa znajdowała się w planach programu mo -

dernizacji miast III Rzeszy. Ponieważ fundusze przeznaczone na te cele

były przekazywane do budżetu gauleiterów, w ich interesie było za -

wyżanie kosztów przedsięwzięcia [6, s. 380–381, przyp. 7, s. 391].

Podczas lektury książki – wydanej w Polsce dopiero w 1992 r.

– początkowo zaskakujący wydawał mi się fakt pominięcia przez Tuch-

man tak klasycznych przypadków „szaleństwa lub bezmyślnej przekory

władzy”, jak casus Adolfa Hitlera w latach 1933–1945. Au torka z eru-

dycyjną brawurą opisała okrucieństwa popełniane przez an tycznych

boha terów Wschodu i Zachodu, zanalizowała czarne tajemnice pa -

piestwa, przywołała anglosaskich generałów wojny secesyjnej oraz

kosz mary lokalnych wojen po 1945 r. Wydaje się, że szaleństwa władzy

na zis towskiej lat 1939–1945 oglądane z perspektywy lat 80. XX w.

miały już niski potencjał badawczy – wykorzystany w niezliczonych

tomach prac naukowych, które ukazały się od lat 60. XX w.

Gauleiter in Wrocław. Another question referred to the

act of insubordination in relation to the orders of the

Minister of Industry and Reich Armaments Albert Speer

in the situation when the functioning under the totalitarian

system of the Third Reich was determined by absolute

obedience. Acting against directives, disregarding in struc-

tions or any other individual decision was on the brink of

suicide

[6]. The order from the end of 1942 was addressed

to Gauleiters, imposing protection of historical buildings

which were damaged during air raids by the allies.

Barbara W. Tuchman in her work Madness of power.

From Troy to Vietnam presented the thesis that destiny is

determined by character [7, p. 14]. Historical ﬁ gures that

constituted the subject of her research were people mar-

ked with destructive features of character. The reader can

ob serve a colourful gallery of sociopaths who thanks to

their skills of manipulating human beings, cruelty, greed,

selﬁ sh ness and complexes formed a political map of the

world. Dramatis personae of this story are represented

by individuals poisoned by power who corrupt the en vi -

ronment through their personal example of impunity that

power gives. A paradigm of cruelty as an integral feature

of power hovers over this peculiar “gallery”

. Tuch man,

when ending one of the chapters of her book – with out

indicating the source of the quote – writes: It was once

said that had it been possible to replace the roles of Ham-

let and Othello, there would not have been any tra gedy.

Hamlet would immediately see Iago through and Othello

would not hesitate a moment to kill King Claudius [...]

speculations do have their charm, but it is real actions

that make history [7, p. 288].

The source materials, on the basis of which I prepared

a calendar of events that determined the life stages of the

heroes of this story, consisted of diaries and memoirs

of politicians of the Third Reich and persons socially

connected with them. The archival materials, which are

cited there, are currently in the German state archives in

Koblenz and Berlin

. Selected monographic publications

There is another possible hypothesis, which takes into con-

sideration the so-called gauleiters’ plot from the years 1941–1942. It

consisted of an arbitrary interpretation of Speer’s regulations by almost

all gauleiters, which regulation dealt with the treatment of the historical

substance in German cities bombed by the Allies. The regulation per-

mitted demolition of destroyed historical buildings only when their re -

construction and restoration was included in the modernization program

plans of the Third Reich cities. Since the funds allocated for these

purposes were transferred to the budget of gauleiters, it was in their

interest to inflate the costs of the enterprise [6, pp. 380–381, ft. 7, p. 391].

While reading the book – which was not published in Poland

before 1992 – what surprised me at first was the fact that Tuchman

omitted such classical cases of “madness or mindless contrariness of

power” as casus of Adolf Hitler in the years 1933–1945. With erudite

bravado, the author described cruelties committed by ancient heroes of

the East and the West, then she analyzed dark secrets of the papacy,

mentioned Anglo-Saxon generals of the American Civil War and

nightmares of local wars after 1945. It seems that the madness of the Nazi

government in the years 1939–1945 viewed from the perspective of the

1980

already had a low research potential as it had been exhausted in

countless volumes of research papers that appeared since the 1960

This article is one of the drafts prepared with a view to a larger

form. I am sharing my thoughts on this subject later on. I realise that

a few of the topics which are only hypothetically outlined here can be

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 93

te riały archiwalne znajdują się obecnie w pań stwo-

wych niemieckich archiwach w Koblencji i Berlinie

Ma te riałem uzupełniającym realia środowiska stały się

wy brane publikacje monograﬁ czne pojawiające się la-

wi nowo na rynku wydawniczym od lat 90. XX w. Do

spe

cjalnie założonego folderu „Hanke” traﬁ ały fragmenty

roz mów, opinie, cytaty z pamiętników osób będących

w la tach 1933–1945 w najbliższym otoczeniu Kancelarii

Rze szy. Postać Karla Hankego – jednego z najwyższych

urzęd ników III Rzeszy, sekretarza stanu w ministerstwie

propagandy – przewija się także w monograﬁ i E.C. Króla,

opisującej mechanizm działania niemieckiej administracji

[8]. Folder zapełniał się notatkami z coraz częś ciej pub

li-

ko wanych materiałów przedstawiających śro dowisko kul -

tu rowe

nazistowskich Niemiec, a po cho dzących z suk ce-

syw nie otwieranych archiwów. Szcze gólnie inte re su ją ce

informacje znajdowały się w pamiętnikach kobiet zwią-

zanych z politykami III Rzeszy [9]. Wszystkie pro wa-

dziły do konkluzji, że w 1938 r. Karl Hanke nawiązał tok-

syczny romans z Magdą Quandt-Goebbels, żoną mini stra

propagandy. Romans, który w dramatyczny spo sób musiał

zaważyć na jego dalszej karierze i mógł przy czynić się

za chowań bliskich szaleństwu władzy – pro wadzeniem

po lityki sprzecznej z własnym interesem, łą czeniem bez-

sen su z okrucieństwem – opisywanemu przez Tuchman [7,

s. 50–52]. Od 1940 r. Wrocław stał się dla Hankego punk tem

wygnania z Berlina i Kancelarii Rze szy, w której bu dował

całą swoją partyjną i państwową karierę od 1933 r.

Narracja – w poszukiwaniu formy

Po dziesięciu latach powracam do tematu... Hipoteza

o emocjonalnym stosunku do miasta, które stało się dla

bohatera przymusowym wygnaniem, zaczyna nabierać

waloru prawdopodobieństwa, gdy staramy się poznać

kon tekst sytuacji. Dramatis personae to postacie z krę-

gów najbardziej prominentnych urzędników Kan ce larii

III Rzeszy, polityków, przyjaciół i członków ich rodzin.

Szu kając analogii do historii, którą się zajmuję, bez

obaw możemy skierować swoją uwagę w historyczne

rejony dworskich tragedii miłości, walki o władzę, zdra -

dy, zbrodni i kary. Zmieniły się tylko didaskalia, ale

emocje pozostały tak samo intensywne. Biorąc pod

uwa gę towarzyski i wizerunkowy – także w sensie pro -

pa gan dowym dla III Rzeszy – kontekst emocji to wa rzy-

szących tym zdarzeniom, mogą być one jeszcze bardziej

intensywne. Opowieść o fatalnie ulokowanym uczuciu,

zdradzie i wygnaniu, a w końcu być może o świadomym

zniszczeniu miasta wygnania łączy w sobie kilka dra ma-

tycznych wątków.

Artykuł jest jednym ze szkiców przygotowanych z myślą o więk-

szej formie. Dzielę się przemyśleniami na ten temat w jego dalszej

części. Zdaję sobie sprawę z tego, że kilka obecnie tylko hipotetycznie

zarysowanych wątków możliwych jest do wyjaśnienia po źródłowej

kwerendzie w aktach personalnych Karla Hankego i Magdy Goebbels,

znajdujących się w Berlin Document Center oraz w zbiorach Archiwum

Federalnego w Koblencji (Bundesarchiv Koblenz) – Zestaw NL 118

zawierający dokumenty wytworzone przez Ministerstwo Propagandy

i Oś wiecenia Publicznego III Rzeszy.

that started appearing rapidly on the publishing market

since the 1990

constitute the material which supplements

the environment reality. Fragments of conversations,

opinions, quotes from diaries of the people who were

in the immediate vicinity of the Reich Chancellery in

the years 1933–1945 were collected in a special folder

named “Hanke”. The ﬁ gure of Karl Hanke – one of the

highest ofﬁ cials of the Third Reich, the Secretary of

State in the Ministry of Propaganda – also appears in the

monograph by E.C. Król, which describes the mechanism

of the German propaganda [8]. The folder was ﬁ lled

with notes coming from the materials which were more

and more frequently published and which depicted the

cultural environment of Nazi Germany, coming from

successively opened archives. Particularly interesting

information could be found in memoirs of the women

connected with the Third Reich politicians [9]. All the

information led to the conclusion that in 1938 Karl Hanke

started a toxic love affair with Magda Quandt-Goebbels,

the propaganda minister’s wife. The romance which was

bound to inﬂ uence his career in a dramatic way and might

have contributed to his behaviour close to the madness of

power – pursuing a policy contrary to one’s own interest

and combining senselessness with cruelty – as described

by Tuchman [7, pp. 50–52]. From 1940 Wrocław became

for Hanke an exile after being expelled from Berlin and

the Reich Chancellery where he had been building his

entire party and state career since 1933.

Narration – in search of a form

Ten years after, here I come back to the topic... The

hypothesis of an emotional relation to the city, which

became a forced exile for our hero, begins to take up

a probability value when we try to get to know the context

of the situation. Dramatis personae are the characters of

the most prominent ofﬁ cials in the Chancellery of the

Third Reich, i.e. politicians, friends and members of their

families. When searching for an analogy to the story I am

dealing with, without any doubt we can now turn our

attention to historical areas of courtly tragedies of love,

struggles for power, unfaithfulness, crime and punishment.

The only aspect that changed were the didascalies (stage

instruction), but the emotions remained just as intense.

Taking into account the social and image context – also

in the propaganda sense for the Third Reich – pertaining

to emotions accompanying these events, they may be

even more intense. A story of a fatally located feeling,

unfaithfulness and exile, ﬁ nally perhaps a conscious

idea of destroying the city of exile thus combines several

dramatic plots.

The topic outlined like this calls for a special manner

of narration. Intuitively I felt that the form of a scientiﬁ c

explained in more detail with the use of the source query in the personal

files of Karl Hanke and

Magda Goebbels which are kept in the Berlin

Document Centre as well as in

the collections of the Federal Archives in

Koblenz (Bundesarchiv Koblenz) – Set NL 118 containing documents

produced by the Ministry of Propaganda and Public Enlightenment of

the Third Reich.

94 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

Tak zarysowany temat wymaga szczególnego sposobu

narracji. Intuicyjnie czułam, że forma naukowego artykułu

spłaszczy temat, a narzędzia analizy psychologicznej,

jakimi dysponuje historyk sztuki, są niewystarczające.

Brałam pod uwagę różne formy narracji dla tej historii

– także posłużenie się pastiszem gatunków literackich;

ludową „pieśnią dziadowską” o nieszczęśliwie zako cha-

nym i porzuconym kochanku. Przywoływałam melodię

piosenki Lili Marleen – opowiadającej o dziewczynie wy -

cze kującej

na żołnierza pod berlińskimi koszarami. Za

sta-

na wiałam się nad nowymi bohaterami piosenki, Karolem

i Magdą – taka forma mieściłaby się w skan da li zu ją cej

konwencji berlińskich kabaretów

. Tekst o ce chach re fe -

ratu naukowego... przypisy wymagałyby kon sul ta cji kon -

sy lium profesorów psychiatrii. Forma sce na riu sza ﬁ l mo -

we go... być może, tym bardziej że w tle tej hi storii jest

wątek poboczny. „Godowy taniec” mi nistra pro pa gan dy

Rzeszy Josepha Goebbelsa wokół Leni Riefenstahl i pu-

łap ki godne Clausewitza zastawiane przez ową „drugą

żonę Rzeszy” właśnie na Goebbelsa [9]. Recenzentów

mojego artykułu proszę o wybaczenie stylistycznych pro -

wokacji – ale profesor Janusz L. Dobesz jest ich wy traw-

nym wielbicielem...

Dla historii miasta istotne pozostaje pytanie, dlaczego

wydano rozkaz totalnego zniszczenia Wrocławia wbrew

instrukcjom Ministra Uzbrojenia III Rzeszy Alberta

Speera. Rozkaz tym bardziej zastanawiający, że główny

bo hater dramatu był w latach 30. XX w. protektorem,

mecenasem, w końcu jedynym przyjacielem Speera [6,

s. 175–176]. W warunkach gospodarki wojennej, gdy sy-

tuacja na froncie zbliżała się do klęski, niesubordynacja

gau leitera mogła być jednoznaczna z samobójstwem nie

tylko politycznym...

Dramatis personae

On – Karl August Hanke, urodzony 22 sierpnia 1903 r.

w Lubaniu (Lauben), nauczyciel w berlińskiej szko le

za wo-

dowej, do partii wstąpił w 1928 r., w 1930 r. zwol nio ny został

z posady przez władze miasta z po wo du bo jów karskich

akcji przeprowadzanych na rzecz NSDAP

[11, s. 152]

(il. 1). W 1931 r. jako „przekonany prze ciwnik systemu”

mianowany przez Goebbelsa na sta no wisko kierownika

organizacyjnego partii w Berlinie i kierownika wydziału

w urzędzie propagandy NSDAP [11, s. 193]. Opisywany

przez Speera jako [...] prosty, ale inteligentny i pełen

energii młody czeladnik młynarski [6, s. 32]. Bezrobotny

architekt (ale dysponujący małym mercedesem) Speer

i kierownik obwodu zachodniego berlińskiego oddzia łu

partii Hanke spotkali się po raz pierwszy w 1930 r. pod

willą w dzielnicy Grunnewald. Speer był tymczasowo

W latach 1939–1945 Lili Marleen stała się najbardziej znaną

żołnierską piosenką, opowiadającą o tęsknocie kochanków rozdzielonych

wojną. Wprawdzie tekst powstał w 1915 r., ale przecież jego temat jest

ponadczasowy tak jak i uczucia.

Data urodzenia ustalona na podstawie dokumentu „Terminarz

urodzinowy adiutantury Hitlera”, zawierającego listy z zestawieniem

nazwisk i dat urodzin osób z otoczenia Hitlera. Bundesarchiv Berlin NS

10/124 [10, s. 370].

study may ﬂ atten the topic since the psychological ana-

lysis tools of an art historian are insufﬁ cient. Hence

I con sidered various forms of narration for this story –

also a pastiche of literary genres; a folk song about an

aba n doned lover unhappily in love. I evoked the melody

of the song Lili Marleen – it tells about a girl waiting

for a soldier near the Berlin’s barracks. I was thinking

about new heroes of the song, i.e. Carl and Magda – this

form would be within the infamous convention of Berlin

cabarets

. The text of the nature of a scientiﬁ c paper... the

footnotes would require consultations with professors of

psychiatry. The form of a screenplay... perhaps, as there

a subplot in the background of this story. A “mating dance”

of the Minister of Propaganda of the Third Reich Joseph

Goebbels around Leni Riefenstahl and the traps of Clau se-

witz type laid by the “second Reich lady” just on Goebbels

[9]. I must ask the reviewers of my article to forgive me the

use of such stylistic provocations – but Professor Janusz

L. Dobesz is a sophisticated admirer of them...

In terms of the history of the city, it remains an im-

portant question why, in spite of the instructions of the

Minister of Armaments of the Third Reich Albert Speer,

an order of the total destruction of Wrocław was given.

All the more puzzling order if we recall the fact that in

the 1930

the main character of the drama was a protector,

a patron and ﬁ nally the only friend of Speer [6, pp. 175–

176]. In the war economy conditions when the situation

on the front was approaching defeat, insubordination of

the Gauleiter could have been tantamount not only to

a political suicide...

Dramatis personae

He – Karl August Hanke, born on 22 August 1903 in

Lubań (Lauben), was a teacher at a vocational school in

Berlin, he joined the party in 1928, in 1930 he was dis-

missed from his post by the city authorities due to his

mi litant actions carried out for the NSDAP

[11, p. 152]

(Fig. 1). In 1931 as a “determined opponent of the system”

he was appointed by Goebbels as the organization head of

the party in Berlin and head of the propaganda department

of the ofﬁ ce of the NSDAP [11, p. 193]. Described by

Speer as [...] a simple, but intelligent and energetic young

journeyman miller [6, p. 32]. The unemployed architect

(but having a small Mercedes) Speer and Hanke, the

head of the western district of the Berlin department of

the party, met for the ﬁ rst time in 1930 near the villa in

Grunnewald

district. Speer was temporarily a driver whom

Hanke asked to design the rooms of the villa to be used

as the party district seat. The architect was impressed by

Hanke’s

aesthetic sense as Hanke suggested designs from

In the years 1939–1945 Lili Marleen became the most famous

soldier’s song, telling the story of lovers separated by war longing for

each other. Although the text was written in 1915, its topic is timeless

like feelings are.

Date of birth was established on the basis of document “Birthday

Schedule of Hitler’s Adjutancy” which contained a list of names and

dates of birth of the people from

Hitler’s environment. Bundesarchiv

Berlin NS 10/124 [10, p. 370].

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 95

kierowcą, któremu Hanke zaproponował aranżację po -

miesz czeń willi na siedzibę obwodową partii. Architekta

za in teresował zmysł estetyczny Hankego, który przy wy-

borze nowych tapet zasugerował projekty pochodzące

z wzorcowni „Bauhausu”. Po słowach Speera, że [...] są

to tapety komunistyczne, młody kreisleiter zbył tę uwa gę

szerokim ruchem ręki: Bierzemy co najlepsze od wszyst -

kich, także od komunistów [6, s. 33–34]. Tak roz po częła

się znajomość, która przerodziła się z cza sem w przy jaźń.

W jakiej mierze była to przyjaźń bez in tere sow na, może-

my się tylko domyślać, analizując portfel zle ceń mło de-

go architekta w latach 1933–1940 [6, s. 33–57, 48–53,

126–130], [12]. W 1932 r. kreisleiter otrzymał awans na

osobistego adiutanta Goebbelsa. Z chwilą dojścia Hit -

le ra do władzy w marcu 1933 r. Hanke pełnił już od po-

wie dzialną funkcję osobistego referenta, aby w lipcu te-

goż roku awansować do stopnia radcy ministerial nego.

W lutym 1938 r. kariera Hankego w Kancelarii Rze szy

osiągnęła apogeum. Na skutek roszad personalnych zwią -

zanych ze zmianami w ministerstwie spraw za gra nicz nych,

the showroom “Bauhaus” when choosing new wall-

papers. After the words of Speer saying that [...] this is

communist wallpaper, the young kreisleiter ignored the

comment with a broad movement of his arm: We take

the best from everyone, even from the communists [6,

pp. 33–34]. Thus their acquaintance began, which later

turned into friendship. To what extent this friendship was

dis in terested, we can only guess by analyzing a backlog of

orders of the young architect in the years 1933–1940 [6,

pp. 33–57, 48–53, 126–130], [12]. In 1932 the kreisleiter

was promoted to the personal adjutant of Goebbels. As

soon as Hitler came to power in March 1933 Hanke

already performed the responsible function of a personal

referent and in July of the same year he was promoted to

the ministerial adviser. In February 1938 Hanke’s career

reached its apogee in the Reich Chancellery. As a result

of personal reshufﬂ ing connected with changes in the

Ministry of Foreign Affairs, he was promoted to the post

of the Secretary of State in the Ministry of Propaganda

– at the request of Goebbels himself. In August 1939

Hanke resigned from the post of the Secretary of State

and “volunteered” to an armoured regiment in Lehr with

which he participated in the 1939 September campaign in

Poland and then he fought with the 7

Armoured Division

of General Erwin Rommel in France as a lieutenant [11,

pp. 296–335]. According to personal folders contained in

the Archive in Koblenz, his ofﬁ cial resignation from the

post of the Secretary of State took place only in the mid-

1940. His next ofﬁ cial assignment was Wrocław [12, p. 49].

She – Johanna Maria Magdalena Behrend, born on 11 No-

vember 1901 in Berlin-Kreuzberg

(Fig. 2). The fa mily

situa tion was complicated: Parents did not have enough time

to take care of Magda’s education [13, p. 22]. A graduate

of the “Institute of Virgo Fidelis” (Order of St. Ursula) in

Brussels, Kolmorgena junior high

school in Berlin and

a boarding girl-school in Goslar. In 1920 she ﬁ rst married

Günther Quandt, one of the richest manufacturers of Ger-

man textile and automotive industries, who was 21 years

older than her. Neglected, but at the same time strictly

controlled by her husband, in 1927 she had a love affair

with a 29-year-old man who appeared in the biographies

under the pseudonym “Ernst”. Betrayed Quandt reacted

violently, driving his unfaithful wife out of the house with

only a few suitcases [13, pp. 24–25]. Her life situation was

accurately characterized by biographer Erich Ebermayer:

She is talented and resourceful, but she is cursed – as

many other so-called ladies from the society who know

enough to claim to be educated, but in reality they cannot

do anything to be able to earn a living [14, pp. 86, 89–90].

In 1929 Magda Behrend-Quandt got divorced, she was

paid a compensation and alimony to their son, but only

until the time she remarried

. Soon a romantic meeting of

Date of birth could not be verified on the basis of the document

“Birthday Schedule of Hitler’s Adjutancy” because the “November”

card does not exist.

Bundesarchiv Berlin NS 10/124.

The argument determining the course of the divorce proceedings

was a bundle of love letters by Quandt written to his lovers, which was

successfully seized by Magda’s lawyer. This history was repeated ten

years later in another relationship.

Il. 1. Karl Hanke, zdjęcie wykonane w 1924 r., wykorzystane w ulotce

reklamowej nr 81 papierosów „Schwarz Weiss” w roku 1932.

Slogan: Männer und Ereignisse unserer Zeit (źródło: http://collections1.

yadvashem.org/arch_srika/1A-245G/108A-143G/126DO7_.jpg

[data dostępu: 8.07.2015)])

Fig. 1. Karl Hanke, a photo taken in 1924, used in a leaflet advertising

No. 81 of “Schwarz Weiss” cigarettes in 1932.

Slogan: Männer und Ereignisse unserer Zeit (source: http://collections1.

yadvashem.org/arch_srika/1A-245G/108A-143G/126DO7_.jpg

[accessed: 8.07.2015])

96 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

awansowano go na stanowisko sekretarza stanu w mi-

nisterstwie propagandy – na wniosek samego Goebbel

sa.

W sierpniu 1939 Hanke opuścił stanowisko sekretarza

sta nu, zgłaszając się jako „ochotnik” do puł ku pancernego

w Lehr, z którym uczestniczył we wrze ś niowej kampa nii

w Polsce oraz we Francji w 7. Dywizji Pancernej gene ra ła

Erwina Rommla, w stopniu porucznika [11, s. 296, 335].

Według teczki osobowej znajdującej się w Archiwum

w Ko blencji formalną dymisję z urzędu sekretarza stanu

złożył dopiero w połowie 1940 r. Na stępnym przydziałem

służbowym był Wrocław [12, s. 49].

Ona – Johanna Maria Magdalena Behrend, urodzona

11 listopada 1901 r. w Berlinie-Kreuzbergu

(il. 2). Sytuacja

ro dzin na

skomplikowana: Rodzice mieli za mało cza su,

aby troszczyć się o wychowanie Magdy [13, s. 22]. Wy -

cho wan ka „Instytutu Virgo Fidelis” (klasztor ur szu la nek)

w Brukseli, gimnazjum Kolmorgena w Ber li nie i pen -

sjonatu dla dziewcząt w Goslar. Pierwszy raz wy szła za

mąż w 1920 r. za Günthera Quandta, jed ne go z naj bo-

gat szych przemysłowców niemieckich bran ży teks tyl-

nej i mo tory za cyjnej, starszego od niej o 21 lat. Za nied-

by wa na, ale jednocześnie restrykcyjnie kon tro lo wa na

przez mę ża, na wiązała w 1927 r. romans z 29-let nim męż -

czyz ną, który w biograﬁ ach występuje pod pseu do ni-

mem „Ernst”.

Zdradzony Quandt zareagował bru tal nie,

wy pędzając z domu niewierną żonę tylko z kil ko ma wa -

liz kami [13, s. 24–25]. Jej sytuację życiową traf nie

scha rak teryzował biograf Erich Ebermayer: Jest zdol-

na i obrotna, ale ciąży na niej klątwa – tak jak na wie-

lu tak zwanych damach z towarzystwa, które wiedzą wy-

star czająco wiele, aby uważać się za wykształcone, ale

w rzeczywistości nie potraﬁ ą nic, co by im pozwoliło za -

robić na utrzymanie [14, s. 86, 89–90]. W 1929 r. Mag-

da Behrend-Quandt otrzymała rozwód, jednorazowe od-

szkodowanie i alimenty na syna przysługujące tylko do

czasu ponownego wyjścia za mąż

. Wkrótce doszło do

romantycznego spotkania Magdy Behrend z kuzynem

pre zydenta Herberta Hoovera – obu poznała jeszcze

w 1926 r. podczas podróży z mężem do USA. Jak napisa-

ła w pamiętniku jej przyjaciółka, Henrietta von Schirach:

Spot kanie doprowadziło do krótkiej, burzliwej historii mi-

łos nej, którą kontynuowano w Berlinie [13, s. 26], [15,

s. 174]. Rozstanie pary było dramatyczne, zakończone

wypadkiem samochodowym, w którym Magda została

cięż ko ranna i wiele miesięcy przebywała w berlińskim

szpitalu, lecząc złamane kości czaszki [14, s. 110–111]

W lecie 1930 r. doszło do pierwszego spotkania Magdy

Behrend z dr. Josephem Goebbelsem, gauleiterem Berli-

na. Miało ono miejsce w Pałacu Sportu w Berlinie, na

wiecu zorganizowanym przez NSDAP. Mówca zrobił

Data urodzenia nie mogła być zweryfikowana na podstawie

dokumentu „Terminarz urodzinowy adiutantury Hitlera”, ponieważ

karta „listopadowa” nie istnieje. Bundesarchiv Berlin NS 10/124.

Argumentem decydującym o przebiegu rozprawy rozwodowej

stał się pakiet listów miłosnych Quandta do kochanek, które udało się

przejąć adwokatowi Magdy. Historia powtórzyła się 10 lat później,

w in nym związku.

Powodem rozstania była odrzucona przez Magdę propozycja

małżeństwa.

Magda Behrend with the cousin of the President Herbert

Hoover took place – she met the two of them in 1926

during the journey with her husband to the United States.

As her friend Henrietta von Schirach wrote in a diary: The

meeting led to a short and passionate love story which

was continued in Berlin [13, p. 26], [15, p. 174]. The

parting of the couple was dramatic and culminated in a car

accident in which Magda was seriously injured and stayed

in a Berlin hospital for many months where her bro ken

bones of the skull were treated [14, pp. 110–111]

In the summer of 1930 Magda Behrend met doctor

Joseph Goebbels, the Gauleiter of Berlin. It took place in

the Palace of Sport in Berlin, at a rally organized by the

NSDAP. Magda was so much impressed by the speaker

that she willingly applied for a job – ﬂ uent English, Ita-

lian and French, her beauty and good manners – in the

management of the Berlin district party. She received

the job in the secretarial ofﬁ ce of the deputy Gauleiter

of Berlin without any problems, where she was quickly

The reason for the separation was Magda’s refusal to a marriage

proposal.

Il. 2. Joanna Maria Magdalena Quandt-Goebbels

– oficjalny portret, 1932 (źródło: Bundesarchiv, Bild 146-1973-034-56

/ CC-BY-SA [CC BY-SA 3.0 de (http://creativecommons.org/licenses/

by-sa/3.0/de/deed.en)], via Wikimedia Commons)

[data dostępu: 8.07.2015])

Fig. 2. Joanna Maria Magdalena Quandt-Goebbels

– an official portrait, 1932 (source: Bundesarchiv, Bild 146-1973-034-

56 / CC-BY-SA [CC BY-SA 3.0 de (http://creativecommons.org/licens-

es/by-sa/3.0/de/deed.en)], via Wikimedia Commons

[accessed: 8.07.2015])

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 97

promoted and already in November she dealt with the

party press archives and with Doctor Goebbels equally

effectively, performing the role of his personal translator.

Magda Quandt and Joseph Goebbels got married on

December 19, 1931 in the presence of Adolf Hitler, who

witnessed the ceremony. The marriage was registered in

the mayor’s house in Goldenbow and the church wedding

in the Protestant rite took place in the family estate of the

Quandts [12, pp. 140, 143, 149]

Italian journey – February 1939

The crisis in their marriage began in 1935 due to

another Goebbels’ love affair, this time with the Czech

ﬁ lm star Lída Baarová and later (1938) it also became

a catalyst of the relationship between Magda Quandt-

Goebbels and Karl Hanke – he then held the post of the

Secretary of State in the Ministry of Propaganda

. In

1938 the scandal, which after three years already seriously

tarnished the reputation of the Reich Propaganda Minister,

coincided with the dramatic political events – occupation

of Bohemia and Moravia. The hectic nature of entries in

Goebbels’ Diaries concerning political intrigues coincides

with an equally hectic records of scandals with women

[11, p. 291]. In September 1938 in order to save the

situation which started to get out of control, Goebbels

sent Hanke to his wife, who was supposed to act as an

in termediary – mediator in their marriage settlement.

The circle of conﬁ dants of the betrayed wife – they were

Emma Goering and Henriette von Schirach, Eleonor

Quandt, Leni Riefenstahl – was joined by the Secretary

of State himself who worked in the ofﬁ ce of her husband.

The mediations proved to be so successful that the couple

declared a truce for a three-month trial period due to the

interests of the state policy

Albert Speer, who was extremely discreet in his me-

moirs, also writes about the coalition which was concluded

with Hanke in order to save the image of Mrs Goebbels

this time. Speer’s record is as follows: Goebbels had many

love affairs; his Secretary of State

Hanke who was half-

amused and half-disgusted talked about how Goebbels was in

the habit of blackmailing young

ﬁ lm actresses. [...] however,

his attitude to Baarová was something more. Then his wife

renounced him and de manded that he move out and leave

her and the children. Hanke and I were totally on the side

Unusual circumstances preceding their formal relationship are

meticulously recorded in the Diaries, about which its researcher and

editor Elke Froelich writes as follows: [...] Almost till the end they re -

mained a serious and conscientious chronicle report in spite of nar -

cissistic self-glorification and auto-suggestive mendacity

[11, ft. 7,

p. 438].

The circumstances accompanying the organization of the wedding

ceremony in the estate of the former husband of Magda Goebbels could

constitute the material for a separate story of social affairs in the

environment of future prominent figures of the Third Reich.

The beginning of a love affair with Lída Baarová coincides in

time with the opening of the next volume of the Diaries, which

Goebbels decorated with the following motto The wildest life is the most

beautiful [10, p. 249].

A quotation from the diary by Alfred Rosenberg, in: [11, p. 280,

ft. 320].

na niej tak wielkie wrażenie, że Magda zgłosiła swoją

chęć do pracy – biegły angielski, włoski i francuski, uro-

da oraz dobre maniery – w kierownictwie partii ok ręgu

berlińskiego. Bez problemów otrzymała posadę w se kre -

tariacie zastępcy gauleitera Berlina, gdzie szybko awan -

so wała i już w listopadzie zajmowała się partyj nym ar-

chiwum prasowym i równie skutecznie dr. Goebbel sem,

pełniąc funkcję osobistej tłumaczki. Magda Quandt

i Jo-

seph Goebbels wzięli ślub 19 grudnia 1931 r., w obec noś-

ci Adolfa Hitlera, który pełnił funkcję świad ka. Re jes tracja

małżeństwa odbyła się w domu sołtysa w miejs co woś ci

Goldenbow, a kościelny ślub w obrządku ewan gelickim

w ma jątku rodzinnym Quandtów [12, s. 140, 143, 149]

Włoska podróż – luty 1939

Kryzys w małżeństwie rozpoczął się w 1935 r. z po-

wodu kolejnego romansu Goebbelsa, tym razem z czeską

gwiazdą ﬁ lmową Lídą Baarovą, ale stał się też później

(1938) katalizatorem związku pomiędzy Magdą Quandt-

-Goebbels a Karlem Hankem – wówczas pełniącym

funk cję sekretarza stanu w ministerstwie propagandy

Skandal, który po trzech latach godził już poważnie w re-

puta cję ministra propagandy Rzeszy, w 1938 r. zbiegł się

z dramatycznymi wydarzeniami politycznymi – zajęciem

Czech i Moraw. Gorączkowy ton wpisów Goebbelsa

w Dziennikach dotyczący intryg politycznych zbiega się

z równie gorączkowymi zapisami skandali z babami [11,

s. 291]. We wrześniu 1938 r., aby ratować sytuację wy-

mykającą się spod kontroli, Goebbels wysłał do swojej

żony Hankego, który miał pełnić funkcję pośrednika –

mediatora w sprawie ugody małżeńskiej. Do kręgu po -

wierniczek zdradzonej żony – zaliczały się do nich pa-

nie Emma Goering, Henriette von Schirach, Eleonor

Quandt, Leni Riefenstahl – dołączył sam sekretarz stanu

w urzędzie męża. Mediacje okazały się na tyle skuteczne,

że małżonkowie zawarli rozejm na trzymiesięczny okres

prób ny ze względu na interesy polityki pa

ństwowej

Albert Speer, niezwykle dyskretny w swych wspom-

nieniach, także pisze o koalicji, jaką zawarli z Hankem,

tym razem dla ratowania wizerunku pani Goebbels.

Relacja Speera brzmi następująco: Goebbels miał wiele

przygód miłosnych; na poły ubawiony, na poły oburzony

jego sekretarz stanu Hanke opowiadał, jak to Goebbels

miał w zwyczaju szantażować młode aktorki ﬁ lmowe. [...]

czymś więcej był jednak stosunek do Baarovej. Jego żona

odżegnała się wtedy od niego i żądała, by wyprowadził

Burzliwe okoliczności poprzedzające formalny związek są

skrupulatnie notowane w Dziennikach, o których ich badaczka i edy tor-

Elke Froelich pisze: [...] zachowały niemal do końca charakter poważ-

nej i sumiennej relacji kronikarskiej, pomimo narcystycznego samo uwiel-

bienia i autosugestywnej kłamliwości [11, przyp. 7, s. 438]. Okolicznoś ci

towarzyszące organizacji uroczystości zaślubin w majątku byłego męża

Magdy Goebbels stanowić mogą materiał na osobną historię towa-

rzyskich rozgrywek w środowisku przyszłych prominentów III Rzeszy.

Początek romansu z Lídą Baarovą zbiega się w czasie z ot -

warciem kolejnego tomu Dzienników, które Goebbels ozdobił mottem

Najdziksze życie jest najpiękniejsze [10, s. 249].

Cytat z pamiętnika Alfreda Rosenberga, w: [11, s. 280,

przyp. 320].

98 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

of Mrs. Goebbels. In the meantime Hanke complicated the

marriage crisis because he fell in love with the much older

wife of his minister [6, p. 177]. “Nothing stains a wo man

more than ink” – the old wisdom also refers to the bundle of

letters written by Baarová to Goebbels, which Hanke seized

in the ofﬁ ce of the Secretary of State and handed over to

Magda. In this way he made the situation, which was already

difﬁ cult, even worse at the same time making it clear how

much he cared for the favour of the lady [13, p. 48].

Speer offered another initiative of help in the belief

that going on holidays would stiﬂ e Berlin emotions: To

help her get out of this embarrassing situation, I invited

her to go with us to the south [6, p. 176]. The itinerary

of the trip to Italy was perfectly planned by Speer who

was fascinated by the art of antiquity. The group of closest

friends, including Josef Thorak, Arno Breker, Robert

Frank, Karl Brandt with their spouses, was a little bit later

joined by Magda Goebbels – incognito. The tour itinerary

covered southern Italy and Sicily, including the most

interesting regions. According to Speer’s report: Hanke

wanted to follow her, during the journey he showered

her with love letters, but she stayed clearly reserved [6,

p. 177]

. The atmosphere of this trip, a sudden and my-

ste rious departure of Magda Goebbels’ to Rome, where

her husband was on a state visit with Hanke added to the

at mo sphere of another disgraceful love affair. According

to Speer’s report, the way Hanke courted his boss’ wife

was deﬁ nitely beyond the limits of adoration that could be

generally accepted by the society, however, it proved to be

effective [11, p. 291, ft. 421].

At that time, the relationship between Goebbels and

Hanke – due to emotional reasons – seems to be quite

interesting. Ralf Reuth after having studied the transcripts

of talks at the Ministry arrived at the conclusion that

[...] many of Hanke’s statements from that period are

characterized by the distance to his boss, especially that

he was trying to drag him into the circle of his adventures

again. The atmosphere, while delivering reports to the

minister at the turn of 1939, reminded of a cold winter

scenery. Goebbels also felt some emotional discomfort

by being forced to [...] often discuss unpleasant things

concerning me with my Secretary of State Hanke [11, pp.

287, 291, ft. 421]. In the summer of 1939 Magda Goebb-

els was already Hanke’s lover. Volker Elis Pilgrin claims

that she played an extremely risky game in the po li tical

and social reality of those times. This would show the

strength of the feeling that connected them or Magda’s

manipulation – a desire for revenge for the hu mi liation she

experienced from Goebbels. Pilgrin also draws attention

to the fact that if it had not been for the special favori-

tism of Hitler towards Magda, this embarrassing situation

for the minister could have ended quickly and radically

– sentencing Hanke for high treason under any pretext

[12, pp. 48–49]. Speer assessed the situation as follows:

In the meantime the matter of Hanke and Frau Goebbels

The defense of the good name of Frau Goebbels also took the

form of more spectacular methods. In the Diaries Goebbels complains

about the audience shouting Down with the minister’s b...h! as well as

about caricatures that appeared in the city [11, pp. 277, 280–281].

się od niej i od dzieci. Hanke i ja staliśmy całkowicie po

stronie pani Goebbels; Hanke tymczasem skomplikował

jeszcze kryzys małżeński, zakochał się bowiem w o wiele

starszej żonie swego ministra [6, s. 177]. „Nic tak nie

plami kobiety jak atrament” – ta stara mądrość dotyczy

także pakietu listów Baarovej do Goebbelsa, które Hanke

przejął w biurze sekretarza stanu i wręczył Magdzie. Spro-

wokował w ten sposób zaostrzenie i tak trudnej sytuacji,

jednocześnie dając do zrozumienia, jak bardzo zależy mu

na przychylności damy [13, s. 48].

Z kolejną inicjatywą pomocy wystąpił Speer, sądząc,

że wyjazd na wakacje uciszy berlińskie emocje: Chcąc

pomóc jej wyjść z kłopotliwej sytuacji, zaprosiłem ją,

aby wybrała się razem z nami na południe [6, s. 176].

Program podróży do Włoch perfekcyjnie zaplanował za-

fascynowany sztuką antyku Speer. Do grona najbli

ższych

przyjaciół, do których należeli Josef Thorak, Arno Bre ker,

Robert Frank, Karl Brandt z małżonkami, dołączyła nie-

co później Magda Goebbels – incognito. Trasa podróży

wiodła po południowych Włoszech i Sycylii, obejmując

najbardziej interesujące regiony. Według relacji Speera:

Hanke pragnął za nią jechać, w czasie podróży zasypywał

ją listami miłosnymi, lecz ona zachowywała wyraźną

re zerwę [6, s. 177]

. Atmosfera tej podróży, nagły i ta-

jem niczy wyjazd Magdy Goebbels do Rzymu, gdzie

z wi zytą państwową przebywał jej mąż wraz z Hankem,

dodatkowo budowały atmosferę rodzącego się kolejne -

go kompromitującego romansu. Według relacji Speera

awanse czynione żonie szefa przez Hankego wymykały

się zdecydowanie akceptowanym w towarzystwie gra ni-

com adoracji, jednak okazały się skuteczne [11, s. 291,

przyp. 421].

W tym czasie interesująca jest – ze względów emo-

cjonalnych – relacja pomiędzy Goebbelsem a Hankem.

Ralf Reuth po przestudiowaniu stenogramów z rozmów

prowadzonych w ministerstwie doszedł do wniosku, że

[...] wiele wypowiedzi Hankego z tego czasu cechuje dy-

stans wobec przełożonego, zwłaszcza iż ten ponownie

usiłował wciągnąć go w krąg swoich przygód. Nastrój

pod czas składania raportów ministrowi przypominał już

na prze łomie 1938/1939 roku chłodną, zimową scenerię.

Rów nież Goebbels odczuwał

emocjonalny dyskomfort,

bę d ąc zmuszony [...] często omawiać nieprzyjemności

mnie dotyczące ze swym sekretarzem stanu Hankem [11,

s. 287, 291, przyp. 421]. W lecie 1939 r. Magda Goebbels

była już kochanką Hankego. Volker Elis Pilgrin twier -

dzi, że podjęła ona grę niezwykle ryzykowną w ówczes -

nych realiach politycznych i towarzyskich. Dowodziło by

to siły uczucia łączącego obojga lub manipulacji ze stro-

ny Magdy – chęci zemsty za upokorzenia, których do-

znawała ze strony Goebbelsa. Pilgrin zwraca uwagę także

na to, że gdyby nie szczególna protekcja Hitlera wo bec

Magdy, ta kompromitująca dla ministra sytuacja mo -

gła by zakończyć się szybko i radykalne – skazaniem

Han kego pod byle pretekstem za zdradę stanu [12,

Obrona dobrego imienia Frau Goebbels odbywała się także

bardziej spektakularnymi metodami. W Dziennikach Goebbels skarży się

na publikę, która podczas seansów krzyczała Precz z k...ą ministra, a tak-

że na karykatury, które pojawiały się na mieście [11, s. 277, 280–281].

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 99

became so serious that, to the dismay of all the initiates,

they wanted to get married. Uneven couple: Hanke was

young and impetuous, while she was much (?) older, an

elegant lady of the society. Hanke urged Hitler to agree

on a divorce, but he refused taking into consideration the

national interest [6, p. 180]. Speer also witnessed Hanke’s

despair – in his house in Berlin – at the news that the

Goebbels had reconciled at the festival in Bayreuth under

the inﬂ uence of Mrs. Wagner and Hitler. The setting for

the ending of this love affair was Wagner’s opera Tris tan

and Isolde [...] that we listened to while sitting in a large

central lodge – Hitler, the Goebbels, Mrs. Winifred Wag-

ner and me. Sitting on my right hand, Mrs. Goebbels con-

stant ly cried quietly, looking straight ahead [6, p. 181].

The question of scale – the question of emotions

After the defeat and embarrassment in Bayreuth, al-

most immediately – in August 1939 – Hanke resigned

from the post of the Secretary of State in the Ministry

of Propaganda and “volunteered” to the eastern front –

luckily it was only the beginning of World War II. After

a spectacular entry of troops to Paris along with General

Rommel, Lieutenant Hanke received his new assignment

– the post of Gauleiter of Lower Silesia (Fig. 3). The

Berlin sce nery was replaced by the reality of a great city

s. 48–49]. Speer ocenił sytuację następująco: Sprawy

Hankego i Pani Goebbels dojrzały tymczasem na tyle, że

ku przerażeniu wszystkich wtajemniczonych, chcieli się

pobrać. Nierówna para: Hanke był młody i porywczy,

ona znacznie (?) starsza, elegancka dama z towarzystwa.

Hanke nalegał na Hitlera, aby zgodził się na rozwód, ale

ten odmawiał, mając na uwadze rację stanu [6, s. 180].

Speer był także świadkiem rozpaczy Hankego – w swoim

domu w Berlinie – na wiadomość, że Goebbelsowie gosz-

czący na festiwalu w Bayreuth pod wpływem pani Wag-

ner i Hitlera pojednali się. Scenerią dla kończącego się

romansu była opera Wagnera Tristan i Izolda, [...] której

wysłuchaliśmy, siedząc w wielkiej środkowej loży – Hit-

ler, małżeństwo Goebbelsów, pani Winifreda Wagner i ja.

Siedząca po mojej prawej ręce pani Goebbels nieustannie

cicho płakała, patrząc przed siebie [6, s. 181].

Kwestia skali – kwestia emocji

Po klęsce i kompromitacji w Bayreuth, niemal natych -

miast – w sierpniu 1939 r. – Hanke odszedł ze sta no wis -

ka sekretarza stanu w ministerstwie propagandy i zgło -

sił się „na ochotnika” na front wschodni – szczęśliwie

był to dopiero początek II wojny światowej. Po od by-

ciu u boku generała Rommla spektakularnego wjazdu do

Pa ryża porucznik Hanke odebrał swój nowy przy dział

– sta no wisko gauleitera Dolnego Śląska (il. 3). Scenerię

ber lińs ką zastąpiła rzeczywistość wielkiego miasta, które

wy ma ga ło przygotowania do funkcjonowania w stanie

go spodarki wojennej. Praca urzędnicza zastąpić musiała

splen dor Kancelarii Rzeszy. Pilgrin napisał wprost: Po

afe rze z Baaro vą Karla Hanke przeniesiono. Został gau -

leiterem Śląska i tam się ożenił [13, s. 49]

. W rea liach

wo jen nych Niemiec Hanke stał się człowiekiem niewy

god -

nym z ideologicznego i propagandowego punktu widze-

nia. Dwa razy zdradził swojego szefa, Josepha Goe bbelsa,

narażając go na gniew kanclerza, a nawet za grożenie

dymisją. Jednocześnie Hanke zbyt wiele wie dząc o ku -

lisach funkcjonowania III Rzeszy, mógł być nie bez piecz-

ny. Speer przypuszczał, że przed surowszym wy ro kiem

niż „zesłanie” na Śląsk mogła jeszcze go och ronić Magda

Goebbels – ulubienica Hitlera, ikona nie mieckiego ma-

cierzyństwa. Być może właśnie dzięki niej otrzymał swój

służbowy przydział do Wrocławia [14, s. 70], [15, s. 188].

Z punktu widzenia charakteru relacji społecznych

kariera polityczna Hankego splatająca się z karierą za-

wo dową Speera oraz ich wieloletnia przyjaźń jest inte -

resującym wątkiem, ukazującym mechanizm fun k cjo-

nowania na najwyższych szczeblach władzy w III Rzeszy.

W przypadku Hankego jest to również historia upad ku

i degradacji, tłumionych emocji i wściekłej bezsilnoś-

ci wobec ludzkiej natury, epizodu który mógł spowodo-

wać „efekt motyla” – zagładę miasta.

Jak wyglądała urzędnicza kariera wygnanego z Ber-

li na dygnitarza? W latach 1940–1941 Karl Hanke urzą-

Związek małżeński Karla Hankego z baronessą Fredą von

Fircks primo voto Johnson został zawarty 25 listopada 1944 r. we Wro-

cławiu, a więc już po ogłoszeniu miasta twierdzą. Jej akta personalne nie

figurują w Berlińskim Centrum Dokumentów.

Il. 3. Karl Hanke we frontowym mundurze z dystynkcjami porucznika

7. Dywizji Pancernej Erwina Rommla, 1939/1940

(źródło: http://www.ww2incolor.com/german_leadership/hanke.html

[data dostępu: 8.07.2015])

Fig. 3. Karl Hanke in the front uniform with the insignia of lieutenant

of the7

Armoured Division of Erwin Rommel, 1939/1940

(source: http://www.ww2incolor.com/german_leadership/hanke.html

[accessed: 8.07.2015])

100 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

that required some preparation for the functioning in the

con ditions of war economy. An ofﬁ ce job was supposed

to replace the splendor of the Reich Chancellery. Pilgrin

just wrote: After the scandal with Baarová Karl Hanke

was trans ferred. He was appointed Gauleiter of Silesia

and he got married there [13, p. 49]

. In the context of

wartime Germany Hanke became a persona non grata

from the ideological and propaganda point of view.

He betrayed his boss Joseph Goebbels twice exposing

him to the wrath of the chancellor and even the threat

of dismissal. At the same time Hanke, who knew too

much about the functioning of the Third Reich Behind

Closed Doors, could be quite dangerous. Speer believed

that Magda Goebbels – Hitler’s favourite and an icon of

German motherhood – was the only one who was able

to save him from a more severe punishment than “exile”

to Silesia. Perhaps it is thanks to her that he received his

ofﬁ cial assignment to Wrocław [14, p. 70], [15, p. 188].

Taking into consideration the nature of social rela tion-

ships, Hanke’s political career which went along with

Speer’s

professional career as well as their long friendship, is an

interesting theme showing the me cha nism of functioning

at the highest levels of power in the Third Reich. In the

case of Hanke it is also the story of failure and degradation,

suppressed emotions and furious powerlessness in the

face of human nature, the episode that might have caused

a “butterﬂ y effect” – the destruction of the city.

What did the ofﬁ ce career of a dignitary who was

exiled from Berlin look like? In the years 1940–1941,

Hanke arranged his ofﬁ cial residence in Wrocław at 17/19

Akacjowa Street and conducted race cleansing in Borek

architecture, commissioning the execution of plans of

a pro tected administrative enclave by a Luftwaffe squad

that was stationed in a nearby villa [4]. Due to propaganda

and ideological reasons it was a model example of a new

order in a pre-war professor district. It is quite probable

that the ﬁ nal form of the villa design was inﬂ uenced by

talks with Speer who quite frequently contacted Hanke

ofﬁ cially – at that time he performed the function of the

Reich representative for Silesia defense issues.

In his memoirs, when referring to one of the last con-

versations with Hanke, Speer expressed his concern about

the tone of fanaticism in Hanke’s speech on Wrocław

defense: [...] he spoke with pathos, the Russians will never

conquer the city. I’d rather burn it. A few lines later: I made

objections, but Hanke insisted on his ideas [...] but in the

end I managed to convince him about the hi storical quali-

ties of at least this building [Town Hall] [6, pp. 506–507].

The conversation took place in January 1945 and we

can think that the Gauleiter’s attitude becoming less aggre-

ssive was a noncommittal concession in relation to the

minister rather than a promise of changes in the strategy

of fortress defense. Speer also recalled conversations in

the living room with green armchairs, when drinking

a glass of cognac he conﬁ ded to Hanke all his troubles

Hanke married Baroness Freda von Fircks primo voto Johnson

on November 25, 1944 in Wrocław, i.e. after Wrocław was proclaimed

a fortress. Her personal files do not appear in the Berlin Document

Centre.

dzał swoją służbową rezydencję we Wrocławiu, przy Alei

Akacjowej 17/19, prowadząc rasową czystkę w ar chi -

tek turze Borka i zlecając wykonanie planów chro nio nej

en klawy administracyjnej, strzeżonej przez sta cjo nu jący

w pobliskiej willi oddział Luftwaffe [4]. Ze względów pro -

pagandowych i ideologicznych był to mo delowy przy kład

nowego ładu w przedwojennej, pro fe sorskiej dziel ni cy.

Być może na ostateczny kształt pro jektu willi wpływ miały

rozmowy ze Speerem, który wie lo krot nie kon tak tował się

z Hankem na szczeblu służ bo wym – pełnił wówczas funk-

cję pełnomocnika Rzeszy do spraw obronności Śląska.

We wspomnieniach jednej z ostatnich rozmów z Han-

kem Speer wyraził zaniepokojenie tonem fanatyzmu w je-

wypowiedzi na temat obrony Wrocławia: [...] mó

wił

z pa tosem, Rosjanie nie zdobędą go nigdy. Raczej spalę

go. Kilka linijek dalej: Wysuwałem zastrzeżenia, ale Han-

ke upierał się przy swoim [...] w końcu jednak udało mi się

go przekonać o zabytkowych walorach przynajmniej tej

budowli [Ratusza] [6, s. 506–507].

Rozmowa odbyła się w styczniu 1945 r. i należy są-

dzić, że złagodzenie stanowiska gauleitera było raczej

nie zobowiązującym ustępstwem w stosunku do ministra

niż obietnicą zmian w strategii obrony twierdzy. Speer

Il. 4. Karl Hanke, przemówienie do obrońców Festung Breslau,

marzec 1945 [źródło: Bundesarchiv, Bild 183-1989-1120-502 /

CC-BY-SA [CC BY-SA 3.0 de (http://creativecommons.org/licenses/

by-sa/3.0/de/deed.en)], via Wikimedia Commons

[data dostępu:

8.07.2015])

Fig. 4. Karl Hanke, a speech to the defenders of Festung Breslau,

March 1945 (source: Bundesarchiv, Bild 183-1989-1120-502 / CC-BY-SA

[

CC BY-SA 3.0 de (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/

deed.en)], via Wikimedia Commons [accessed: 8.07.2015])

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 101

wspominał także rozmowy w salonie z zielonymi fote-

lami, kiedy z lampką koniaku zwierzał się Hankemu ze

swoich kłopotów z uzbrojeniem, zaopatrzeniem wy co-

fujących się armii i brakiem ludzi do pracy, obniżeniem

morale, męczącymi inspekcjami w terenie. Czy podczas

tych rozmów Hanke nie czuł nienawiści, żalu i złości,

konfrontując swoją pozycję z pozycją przyjaciela? Czy

Speer będący świadkiem upokorzenia Hankego w cza-

sach romansu z Magdą Goebbels jeszcze był dla niego

przy jacielem, czy tylko niewygodnym świadkiem ka ta-

strofy? Czy Wrocław – miasto zesłania – był jego oso bis-

tym wrogiem przypominającym każdym swoim mu rem

o klęsce, miastem, które prowokowało do „uka ra nia”

go w sposób ostateczny? Co czuł, pamiętając o tym, jak

wprowadzał bezrobotnego i nieśmiałego ar chi tekta na

mi nisterialne salony III Rzeszy, był jego pro tektorem

i pierwszym zleceniodawcą – odkrył go, jak przyznaje to

sam Speer? W roku 1940 Speer pełnił funkcję ministra

uzbrojenia, a zakres jego kompetencji był praktycznie

nieograniczony [6, s. 322–486], [12, s. 176–220]. Konty -

nuował także w wolnych chwilach misję zleconą mu

przez kanclerza Adolfa Hitlera – plantowanie za pomocą

artylerii berlińskiej osi wschód–zachód pod budowę

Germanii, nowej stolicy Tysiącletniej Rzeszy.

Sytuacja, w której Hanke musiał odgrywać rolę miłego

gospodarza, była naprawdę emocjonalnie obciążająca

i po wodująca kumulację negatywnych nastrojów. Może

chciał rzeczywiście spalić to miasto w akcie bezsilnej

nie na wiści – może nawet autoagresji. Te wszystkie reto-

ryczne pytania i hipotezy w świetle współczesnych teo-

rii przeniesienia relacji emocjonalnych na inne obiek-

ty nie wydają się nieprawdopodobne. Szczególnie, gdy

konfrontujemy je z zapisami księdza Peikerta [5] i pa sto-

ra Horninga prowadzonymi od 25 lutego 1945 r. do dnia

kapitulacji Festung Breslau, 6 maja. Ukazują one oso-

biste wręcz okrucieństwo Hankego wobec miasta i je go

mieszkańców [16].

Zdaję sobie sprawę, że problemy strategiczne zwią-

zane z obron

ą Festung Breslau były zdeterminowane

zde cydowanie poważniejszymi przesłankami niż tok sycz-

ny romans Hankego. Dyskusja na temat strategii i sensu

tak dra matycznej obrony Wrocławia trwa ła w powo jen-

nych Niemczech kilkanaście lat. Jej biblio gra ﬁ ę podają

Kazimierz Jońca i Adam Konieczny w podstawowej do tej

pory polskiej publikacji [16]. Coraz częściej powtarzają

się opinie o niezrozumiałym z powodu znaczenia militar-

nego Wrocławia w schyłkowym okresie wojny oporze.

Książką obiektywizującą spór była wspólna publikacja

komendantów twierdzy – generałów Hansa von Ahl fe na

i Hermanna Niehoffa [17], która stała się pró bą re ha bi-

litacji dowództwa pozostającego pod presją poli tycz ną

coraz bardziej nieobliczalnego, niepanującego nad emo-

cjami Hankego. Polskie wydanie tej książki dotarło do

rąk czytelników dopiero w końcu lat 90. XX w. Do dziś

najbardziej obiektywnymi opisami bezsensownej zagłady

miasta, metodycznie – dzielnicami – podpalanego przez

sonderkommanda są relacje księdza Peikerta i pastora

Han sa Horninga [18]. Celem mojego artykułu nie było

przed stawienie militarnej doktryny obrony Festung Bres -

lau, ale przybliżenie psychologicznego aspektu podej mo-

connected with weapons, supplies for a retreating army

and lack of people to work, lowered morale, burdensome

inspections carried out in the area. During these con ver-

sations, did not Hanke feel hatred, grief and anger when

confronting his position with the one of his friend? Was

Speer, who witnessed Hanke’s humiliation at the time of

the love affair with Magda Goebbels, still his friend or just

an unwanted witness of the disaster? Was Wrocław – the

city of exile – his personal enemy reminding him with each

wall of the defeat, the city that provoked to “punish” him

deﬁ nitively? What did he feel, remembering the moment

of introducing an unemployed and shy architect to the

drawing rooms of the Third Reich and being his supporter

and the ﬁ rst client? He discovered him as Speer admitted

himself. In 1940 Speer performed the function of the

Minister of Armaments and the range of his competences

was virtually unlimited [6, pp. 322–486], [12, pp. 176–

220]. In his spare time he also continued a mission given

to him by the Chancellor Adolf Hitler – leveling the east-

west axis for the development of Germania, namely a new

capital of the Thousand-Year Reich.

The situation in which Hanke had to play the role of

a welcoming host was really emotionally hard and re-

sulted in accumulating negative feelings. Perhaps he

really wanted to burn this city in an act of helpless hatred

– or maybe even of auto-aggression. All these rhetorical

questions and hypotheses in the light of contemporary

theories of transferring emotional relations to other ob-

jects do not seem to be incredible. In particular, when

we confront them with the records of priest Peikert [5]

and pastor Horning which were made from 25

February

1945 until the day of capitulation of Festung Breslau on

May. They show the personal outright cruelty of Hanke

towards the city and its inhabitants [16].

I realize that the strategic problems connected with the

defense of Festung Breslau were determined by far more

serious premises than Hanke’s toxic love affair. A dis-

cussion about the strategy and the sense of such a dra-

ma tic defense of Wrocław was continued in post-war

Ger many for several years. Its bibliography is presented

by Kazimierz Jońca and Adam Konieczny in the so far

primary Polish publication [16]. Opinions regarding in-

com prehensible resistance because of military impor-

tance of Wrocław in the ﬁ nal stages of the war occur

more and more frequently. The book which presented

the dispute in an objective way was a joint publication

of the commanders of the fortress – generals Hans von

Ahl fen and Hermann Niehoff [17] – which became an

attempt at rehabilitating the headquarters which were un-

der a political pressure of Hanke who was increasingly

unpredictable and not being able to control his feelings.

It was not until the 1990

that this book was published in

Polish and made available to the Polish readers. To date,

the most objective descriptions of the senseless destruction

of the city done methodically district by district, burnt

down by sonderkommandos are accounts of priest Peikert

and pastor Hans Horning [18]. My article was not aimed

at presenting a military doctrine of the defence of Festung

Breslau but at concentrating on a psychological aspect

of decisions made by Hanke. In my opinion, the fact that

102 Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

wa nych przez Hankego decyzji. Zaniepokojenie Speera

stanem emocji gauleitera i dystans do jego decyzji wyra-

żony podczas spotkań w latach 1942–1944 jest moim

zdaniem dowodem na narastanie kryzysu kompetencji

Han kego jako obrońcy Festung Breslau. Zdaję sobie spra-

wę, że dla kompletnego ukazania tła, na którym roz gry-

wała się tragedia Wrocławia, konieczna byłaby analiza

strategii obrony innych twierdz III Rzeszy wiosną 1945 r.

– Głogowa i Szczecina. Badania te są prowadzone przez

historyków militariów i dostępne w licznych źród łach ar-

chiwalnych

Na internetowych forach Wratislaviae Amici możemy

śledzić żarliwe dyskusje mieszkańców Wrocławia pró -

bu jących odnaleźć swoją tożsamość w mieście, od kryć

i oswoić jego historię. Spierają się o topograﬁ ę nie ist-

nie jących już wrocławskich ulic i próbują odtworzyć

tkan kę miasta na podstawie archiwalnych fotograﬁ i po-

zys kiwanych na aukcjach i wydobywanych z rodzin nych

albumów. Opublikowane w ostatnich latach zbio ry fo to-

graﬁ i lotniczych Wrocławia w latach przed wybu chem

II wojny światowej i wykonane w roku 1947 uka zują

dra mat miasta i jego mieszkańców skazanych na wła dzę

gauleitera być może opanowanego żądzą odwetu za nie-

szczęśliwą miłość [19], [20]. Moim zadaniem była pró ba

ukazania osobistego dramatu człowieka w obliczu ma -

chiny wojennej, uwikłania w emocjonalny, toksyczny

zwią zek, który jak ruch skrzydła motyla mógł uruchomić

łań cuch wydarzeń zakończonych zagładą miasta.

Szczególną rolę w ustaleniu faktów odgrywają członkowie grup

rekonstrukcyjnych, których wiedza coraz częściej oparta jest na źród-

łach archiwalnych ze wspomnianych już w tekście archiwów nie-

mieckich.

Speer was upset by the Gauleiter’s emotional state and had

reservations regarding his decisions expressed during the

meetings in the years 1942–1944 proves the increase of

the crisis of Hanke’s competence as a defender of Fest ung

Breslau. I do realise that in order to achieve a complete

background against which the Wrocław tragedy took

place, it would be necessary to analyse defensive strategies

of other fortresses of the Third Reich in the spring of

1945 – Głogów and Szczecin. This research is carried

out by military historians and its results are available in

numerous archival sources

On the Internet forums Wratislaviae Amici we can

follow fervent debates of Wrocław inhabitants who try

to ﬁ nd their identity in the city, to discover and be fa mi-

liarised with its history. They argue about the to po graphy

of Wrocław streets that no longer exist and try to reproduce

the city tissue on the basis of archival pho tographs acquired

during auctions and taken out of family photo albums.

The recently published collections of aerial photographs

of Wrocław taken before the outbreak of the World War II

and in 1947 present the drama of the city and its residents

who were doomed to the Gauleiter’s power who was

probably full of revenge desire for his unhappy love [19],

[20]. My purpose was to try to show the personal drama of

a man in the face of the war machine, his entanglement in

an emotional, toxic relationship which, like the movement

of the butterﬂ y wings, could have started a chain of events

ending in the city destruction.

Translated by

Bogusław Setkowicz

A particularly important role in determining facts is performed

by members of reconstruction groups whose knowledge is more and

more frequently based on archival sources from the aforementioned

German archives.

Bibliografia /References

[1] Gleiss H. (red.), Breslauer Apokalypse 1945: Dokumentarchronik

vom Todeskampf und Untergang eine Deutschen Stadt und Festung

am Ende des zweiten Weltkrieges, Natura et Patria, Verlag Horst

G.W. Gleiss, Rosenheim 1986–1997.

[2] Kempowski W. (red.), Echolot: Fuga furiosa – ein kollektives Tage-

buch Winter 1945, Bd. 1–4, btb Verlag, Monachium, 2004–2007.

[3] Hargreaves R., Ostatnia twierdza Hitlera. Breslau 1945, Rebis,

Warszawa 2014.

[4] Łukaszewicz-Jędrzejewska E., Wrocławska rezydencja gauleitera

Karla Hanke, „Architectus” 2003, nr (1–2), 97–111.

[5] Peikert P., Kronika dni oblężenia (Wrocław 22.I.–6.V.1945 r.), Wy -

dawnictwo Ossolineum, Wrocław 1964.

[6] Speer A., Erinnerungen, Verlag Ullstein, Frankfurt a.M.–Berlin

1969.

[7] Tuchman B.W., Szaleństwo władzy. Od Troi do Wietnamu, Książ-

nica, Katowice 1992.

[8] Król E.C., Propaganda i indoktrynacja narodowego socjalizmu

w Niemczech 1919–1945, Rytm Oﬁ cyna Wydawnicza, Warszawa

1999.

[9] Trimborn J., Riefenstahl. Niemiecka kariera, WAB, Warszawa

2008.

[10] D’Almeida F., Światowe życie w czasach nazizmu. Elity europejskie

wobec Hitlera, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2009.

[11] Reuth R.G., Goebbels, Iskry, Warszawa 2004.

[12] Fest J.C., Speer – biograﬁ a, Wydawnictwo Literackie, Kraków

2001.

[13] Pilgrin V.E., Mów do mnie „pani Hitler”. Kobiety jako ozdoba

i maska narodowego socjalizmu, URAEUS, Gdynia 1999.

[14] Ebermeyer E., Leben und Todt der Magda Goebbels, Hoffman und

Campe, Hamburg 1952.

[15] Schirach H., Frauen um Hitler, Herbig, Munchen 1985.

[16] Jońca K., Konieczny A., Festung Breslau. Documenta obsidionis,

PWN, Warszawa–Wroc

ław 1962.

[17] Ahlfen H., Niehoff H., So kampfte Breslau, Motorbuch, Stuttgart

1976.

[18] Horning E., Breslau 1945. Erlebnisse in der eigeschlossenen Stadt,

Gottlieb Korn, Würzburg 1975.

[19] Eysymontt R., Moshban T., Wrocław na fotograﬁ ach lotniczych

okresu międzywojennego, Via Nova, Wrocław 2013.

[20] Tyszkiewicz J., Kaczmarek M., Wrocław 1947 fotograﬁ e lotnicze,

Via Nova, Wrocław 2009.

„Efekt motyla” /„Butterfly effect” 103

Streszczenie

Artykuł jest próbą przedstawienia jednego wątku z prywatnego życia Karla Hankego, gauleitera Dolnego Śląska w latach 1940–1945. Jego

poświadczony w materiałach źródłowych – pamiętnikach osób pełniących w latach III Rzeszy najważniejsze stanowiska w życiu politycznym

i kulturalnym – związek z Magdą Goebbels, żoną ministra propagandy III Rzeszy, stał się końcem kariery Hankego w Berlinie. Zaangażowanie

emocjonalne obu stron było tak duże, że w sprawie ewentualnego rozwodu zadecydować miał sam kanclerz Adolf Hitler. Ze względów wizerunkowych

nie wyraził zgody, a Hanke w trybie natychmiastowym został oddelegowany możliwie jak najdalej od Berlina. W styczniu 1940 r. przyjechał do

Wrocławia, by objąć stanowisko gauleitera. W porównaniu z berlińskimi realiami, był to dla Hankego upadek i degradacja. Jeden z najbardziej

wpływowych ministrów, protektor i przyjaciel artystów – żeby wymienić tylko najbardziej znane nazwiska: Alberta Speera, Lídy Baarovej, Leni

Riefenstahl, Gerdy Troost – powiernik osobistych tajemnic Josefa Goebbelsa, a jednocześnie ich zdrajca musiał odnaleźć się w wojennych realiach

Wrocławia. W artykule postawiłam hipotez

ę, że obrona Festung Breslau była aktem osobistej zemsty na mieście za wygnanie ze stolicy i nosi w sobie

symptomy „szaleństwa władzy”.

Słowa kluczowe: Karl Hanke, Magda Goebbels, Festung Breslau

Abstract

This article is an attempt to present an episode from the private life of Karl Hanke, the Gauleiter of Lower Silesia in 1940–1945. His love affair

with Magda Goebbels, wife of the Third Reich’s minister of propaganda, evidenced in source materials – the diaries of major participants in Nazi

Germany’s political and cultural life – led to the end of his brilliant career in Berlin. The emotional involvement of both lovers was so strong that the

issue of a possible divorce was to be decided by the Reich Chancellor, Adolf Hitler, himself. For political and moral reasons the Chancellor refused

to give his consent and Karl Hanke was immediately dispatched to a place as distant from Berlin as possible. In January 1940, he arrived in Wrocław,

to take up the ofﬁ ce of Gauleiter. In comparison to Berlin, for Hanke it meant a fall and a degradation. One of the most inﬂ uential ministers and

a protector, friend of such prominent artists as Albert Speer, Lída Baarová, Leni Riefenstahl or Gerdy Troost, and a conﬁ dant to Joseph Goebbels,

whom he eventually betrayed – had to ﬁ nd his way in Wrocław’s wartime reality. In this article I propose a hypothesis that the defence of Festung

Breslau was an act of Hanke’s personal revenge on the city for his exile from Berlin and showed symptoms of “a march of folly”.

Key words: Karl Hanke, Magda Goebbels, Festung Breslau

Janusz Dobesz – specjalista od architektury

władzy – w bojowym stroju w karykaturze

Ernesta Niemczyka

Janusz Dobesz – expert on architecture of

power – in a uniform as depicted by

Ernest Niemczyk

“Butterfly effect”

Ewa Łukaszewicz-Jędrzejewska

doi:10.5277/arc150308

Abstract