Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław

2015

2(42)

DOI: 10.5277/arc150202

Agnieszka Tomaszewicz*

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe

Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław

Carl Lüdecke

należał do grona najważniejszych archi-

tektów XIX-wiecznego Wrocławia, uważano nawet, że

[...] stworzył we Wrocławiu budowle takiej klasy i w takiej

liczbie, że jego imię ma na zawsze zapewnione jedno z naj-

bardziej honorowych miejsc w historii architektury mia-

sta

[2, s. 7]. Wśród najbardziej znanych wrocławskich

dzieł artysty wymienia się zwykle: gmach Nowej Giełdy

[3], frontową część Dworca Świebodzkiego [4], budynki

w ogrodzie zoologicznym [5], a także koncepcję odbudo-

wy Teatru Miejskiego po pożarze z 1865 r. [6] oraz projek-

ty rewaloryzacji staromiejskiego ratusza i kated ry św. Jana

Chrzciciela. Tymczasem Lüdecke zaprojekto wał też kilka

miejskich domów mieszkalnych, wzniesionych zarówno w za -

udowie zwartej, jak i otwartej. Projekty wspomnia nych

domów powstały głównie w latach 50. i 60. XIX w., a więc

w pierwszym okresie wrocławskiej twórczości artysty.

Najwcześniejszą koncepcję kamienicy Lüdecke opra-

cował w 1858 r. na zlecenie kupca Nathana Arona. Dom

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

W 1976 r. Profesor Janusz Dobesz obronił pracę doktorską zaty-

tułowaną: Nurty architektury 2. połowy XIX wieku w twórczości Karola

Lü deckego [1], która zawierała eseje dotyczące życia architekta i wybra-

nych aspektów jego działalności zawodowej. Szczegółowo zostały wów-

czas omówione budowle sakralne, użyteczności publicznej, wiejskie

rezydencje oraz pomniki zaprojektowane przez Lüdeckego. Niniejszy

artykuł stanowi próbę przedstawienia niewielkiej grupy w większości

nieopisanych dotąd wrocławskich dzieł architekta, a mianowicie domów

mieszkalnych. Dodatkowy impuls do napisania tego tekstu stano wiło

od nalezienie przedruków wykładów Lüdeckego, w których ar tys ta przed-

stawił

swoje stanowisko m.in. w kwestii stylów w architekturze.

Er hat hier in Breslau Bauwerke solcher Art und in solcher Zahl

geschaffen, dass seinem Namen für alle Zeit einer der ehrenvollsten

Plätze in der Baugeschichte der Stadt gesichert ist [2, s. 7].

Carl Lüdecke

was one of the most important archi-

tects of the 19

-century Wrocław, he was even consi-

dered to [...] have created in Wrocław structures of

such a class and in such a number that his name would

always be remembered as one of the most remarkable

names in the architectural history of the city

[2, p. 7].

The most renowned Wrocław works of the artist are the

following: Nowa Giełda (New Stock Exchange) Edi ﬁ ce

[3], the front part of Świebodzki Railway Station [4],

buildings in the zoological garden [5], a concept of the

City Theatre restoration after the 1865 ﬁ re [6] as well

as restoration projects of the Old Town Hall and John

the Baptist Cathedral. Meanwhile Lüdecke also designed

several urban residential houses which were built both in

compact and open developments. Designs of the above

mentioned houses were mainly carried out in the 50

and

of the 19

century, i.e. in the ﬁ rst period of the ar-

tist’s Wrocław artistic creativity.

In 1976 Professor Janusz Dobesz defended his doctoral thesis

entitled:

Nurty architektury 2. połowy XIX wieku w twórczości Karola

Lüdeckego (Trends in architecture of the second half of the 19

century

in Carl Lüdecke’s works) [1], which contained essays on the life of the

architect and certain chosen aspects of his professional activity. Sacral

structures, public buildings, country residences and monuments designed

by Lüdecke were discussed there in a detailed way. This article is an

attempt at presenting a small group of mostly previously non-discussed

Wrocław works of the architect, namely residential houses. An addi-

tional stimulus to write this text was a retrieval of Lüdecke’s lecture

reprints, in which the artist presented his attitude, inter alia, towards

styles in architecture.

Er hat hier in Breslau Bauwerke solcher Art und in solcher Zahl

geschaffen, dass seinem Namen für alle Zeit einer der ehrenvollsten

Plätze in der Baugeschichte der Stadt gesichert ist [2, p. 7].

8 Agnieszka Tomaszewicz

miał zostać wzniesiony przy ul. Kazimierza Wielkiego 31

(Carlstr. 31) na miejscu wcześniejszej budowli zajmującej

wąską działkę w zwartym ciągu zabudowy. Lüdecke za-

projektował trzyosiową, czterokondygnacyjną kamienicę

wypełniającą niemal całą niewielką posesję; jednak nie

tylko kształt działki, ale również potrzeby inwestora zde-

terminowały sposób rozwiązania rzutu budynku – w piwni-

cach architekt umieścił magazyny towarów sprzedawanych

w sklepie urządzonym na parterze domu, trzy wyższe kon-

dygnacje zajmowały mieszkania do wynajęcia. Koncepcja

domu nie została zatwierdzona przez urzędników Poli cji

Budowlanej, Lüdecke musiał obniżyć budynek o jedną

kondygnację

, w nowym projekcie architekt utrzymał jed-

nak zaplanowaną wcześniej dyspozycję wnętrz (il. 1a).

Dwa lata później, w 1861 r. Eduard Ostwald powierzył

Lüdeckemu przygotowanie koncepcji zabudowy trud-

nej, bardzo wąskiej i głębokiej działki położonej u zbie-

gu ul. Świdnickiej (Schweidnitzerstr.) i Franciszkańskiej

(An der Dorotheenkirche), tuż przy kościele św. Doroty.

Ostwald – kupiec handlujący winem – planował urządzić

w kamienicy restaurację, sklepy, mieszkanie własne i lo-

kale do wynajęcia. Lüdecke zaproponował podział budyn-

ku na dwie części obsługiwane dwiema klatkami schodo-

wymi, które zostały umieszczone w ciemnym trakcie przy

ścianie szczytowej sąsiedniej kamienicy (il. 1b). Na parte-

rze, w głębi działki, wzdłuż ul. Franciszkańskiej architekt

urządził pomieszczenia restauracyjne, oddzielone biurami

od lokali handlowych usytuowanych od strony ul. Świd-

nickiej. W piwnicy zaprojektowano kuchnię i inne po-

mieszczenia pomocnicze restauracji, a także pralnię, służ-

bówki i niewielkie składy należące do sklepu i mieszkań

dochodowych usytuowanych na drugim i trzecim piętrze

budynku. Każde mieszkanie składało się z amﬁ lady czte-

rech lub pięciu pokoi poprowadzonych wzdłuż ulic oraz

W okresie powojennym kamienicę rozbudowano w partii dachu,

w 2014 r. przeszła gruntowny remont.

The earliest tenement house concept was developed

by Lüdecke in 1858 commissioned by Nathan Aron who

was a merchant. The house was to be constructed at 31

Ka zimierza Wielkiego Street (Carlstr. 31) on the site of

the previous building occupying a narrow plot of land in

the form of a compact deve lopment. Lüdecke designed

a three-axis, four-storey te nement house which occupied

almost the entire small property; however, not only did the

shape of the plot determine the way of solving the build-

ing plan but also the needs of the investor – in the base-

ment the architect placed warehouses of goods sold in the

shop which was arranged on the ground ﬂ oor of the house,

whereas three upper ﬂ oors were occupied by ﬂ ats for rent.

The house concept was not accepted by the ofﬁ cials of the

Construction Police and Lüdecke had to lower the build-

ing by one storey

, however, in the new design the archi-

tect kept a pre-planned interior disposition (Fig. 1a).

Two years later in 1861 Eduard Ostwald entrusted Lü-

decke with the task of preparing a concept of developing

a difﬁ cult, very narrow and deep plot of land located at

the junction of Świdnicka Street (Schweidnitzerstr.) and

Franciszkańska Street (An der Dorotheenkirche) just next

to the St. Dorothy Church. Ostwald – a merchant selling

wine – planned to arrange a restaurant, shops, his own

apartment and ﬂ ats for rent in this tenement house. Lü-

decke proposed the division of the building into two parts

supported by two staircases which were placed in the

dark part near the gable wall of the neighbouring tene-

ment house (Fig. 1b). On the ground ﬂ oor, in the deep

part of the plot along Franciszkańska Street the architect

arranged restaurant rooms separated from commercial

rooms located on the side of Świdnicka Street by means

of ofﬁ ces. The kitchen and other restaurant facilities were

designed in the basement as well as a laundry, a maid’s

In the postwar period the tenement house was extended in the

roof part and in 2014 it underwent thorough restoration.

Il. 1. Carl Lüdecke, rysunki rzutów kamienic wzniesionych przy:

a) ul. Kazimierza Wielkiego 31 (MA/ABmW., t. 2167), b) ul. Świdnickiej (d. Schweidnitzerstr. 19, MA/ABmW., t. 4031)

Fig. 1. Carl Lüdecke, projection drawings of tenement houses built at:

a) 31 Kazimierza Wielkiego Street (MA/ABmW., t. 2167), b) Świdnicka Street (Schweidnitzerstr. 19, MA/ABmW., t. 4031)

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe /Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław 9

kuchni i służbówki wyodrębnionej z szerokości korytarza.

Zarówno korytarze, jak i kuchnie umieszczone w trakcie

tylnym budynku zostały oświetlone niewielkimi dziedziń-

cami doświetlającymi. Pierwsze piętro kamienicy zajmo-

wało mieszkanie właściciela, jedynie dwa pomieszczenia

wzdłuż ul. Świdnickiej, połączone z pokojem od strony

ul. Franciszkańskiej, przeznaczono na cele handlowe

W 1870 r. po przeciwnej stronie ul. Świdnickiej Lü-

de cke zaprojektował dla Juliusa Neugebauera budynek

han dlowo-mieszkaniowy, w którym zastosował schemat

rzu tu poziomego najczęściej spotykany w kamienicach

sy tuowa nych na wąskich i głębokich działkach Starego

Mia sta. W ciemnym trakcie środkowym budynku archi-

tekt usy tuo wał oświetloną od góry klatkę schodową oraz

„gabinet” i ze spół pomieszczeń pomocniczych – dzięki

temu jas ne trakty zewnętrzne mogły zająć pokoje miesz-

kalne (od strony ulicy) i sypialnie (od strony podwórza).

Do dat ko we po ko je sypialne oraz kuchnię umieszczono

w głębi, w skrzyd łach otaczających wewnętrzne podwór-

ko. Tak jak w więk

szoś ci kamienic o funkcji mieszanej

(handlowo-mieszkanio wej) parter i trakt frontowy pierw-

szego piętra zajęły lokale han dlowe i biurowe, a pozo-

stałą powierzchnię pierwszego piętra oraz dwie kolejne

kondyg nacje – mieszkania

W większości projektów budynków mieszkalnych Lü -

decke próbował dostosować układ wnętrz do ksztatu dział -

ki i potrzeb inwestora, tymczasem w kamienicy op ra co -

wa nej w 1863 r. dla Heinricha Karutha architekt za sto so wał

typowy, „berliński” szablon rzutu, który pozwa lał

maksy-

malnie wykorzystać powierzchnię posesji. Nieistniejący

dziś dom wzniesiony przy ul. Legnickiej (Berlinerstr. 5)

został złożony z budynku frontowego połączonego z dwo-

ma skrzydłami bocznymi, które architekt zamknął skrzy-

dłem poprzecznym poprowadzonym wzdłuż tylnej grani-

cy działki. Pomieszczenia w oﬁ cynie oświetlono jedynie

od strony wewnętrznego dziedzińca.

Warto wspomnieć, że Lüdecke projektował również licz -

ne przebudowy miejskich domów mieszkalnych, w któ rych

najczęściej usprawniał komunikację pionową, zmie niał uk -

ład wnętrz lub aranżował lokale użytkowe. Nie zależnie jed-

nak od ukształtowania przestrzennego budynku elewacje

do mów projektowanych przez Lüdeckego miały zbliżoną

kom pozycję i jednorodne stylistycznie formy dekoracji.

Poglądy architekta dotyczące wyboru form stylowych

są znane dzięki przedrukowi wykładu zatytułowanego

W kwestii stylu współczesnych budowli i rzemiosła arty-

stycznego (Zur Stylfrage bei Bauten und Kunstwerken der

Jetztzeit), który Lüdecke wygłosił w 1859 r. na forum Sek-

cji Technicznej Śląskiego Towarzystwa Kultury Ojczystej

[7]. Poruszając temat stylu w architekturze, artysta wziął

udział w ogólnoniemieckiej debacie, którą zapoczątko-

wał w 1828 r. Heinrich Hübsch tekstem zatytułowanym

W jakim stylu powinniśmy budować? (Im welchem Style

sollen wir bauen?). Z wystąpienia Lüdeckego wynika, że

Budynek został zniszczony w czasie działań wojennych, dziś na

jego miejscu znajduje się dom handlowy Solpol I.

W 1915 r. kamienicę wyburzono, a na jej miejscu wzniesiono

zachowaną do dziś siedzibę firmy odzieżowej M. Königsberger u. Ernst

Engel, którą zaprojektowali Richard i Paul Ehrlichowie.

room, small warehouses belonging to the shop and proﬁ t-

yielding apartments located on the second and third ﬂ oor

of the building. Each apartment consisted of an enﬁ lade

consisting of four or ﬁ ve rooms aligned with each other

along the streets as well as a kitchen and a maid’s room

separated from the width of the corridor. Both the hall-

ways and kitchens situated in the rear part of the building

were illuminated by means of small courtyards providing

additional light. The ﬁ rst ﬂ oor of the tenement house was

occupied by the owner’s apartment and only two rooms

along Świdnicka Street which were connected with the

room on the side of Franciszkańska Street were allocated

for commercial purposes

In 1870 on the opposite side of Świdnicka Street,

Lüdecke designed a commercial and residential building

for Julius Neugebauer, in which he used a horizontal pro-

jection scheme that was most commonly seen in tenement

houses situated on narrow and deep plots of the Old Town.

In the central dark part of the building the architect si-

tuated a staircase illuminated from the top as well as an

“ofﬁ ce room” and a complex of facility rooms due to

which lighter external parts could be occupied by living

rooms (from the street side) and bedrooms (from the yard

side). Additional bedrooms and a kitchen were located

deep in the wings surrounding the internal courtyard. As

in most tenement houses with mixed functions (commer-

cial and residential), the ground ﬂ oor and the front part of

the ﬁ rst ﬂ oor were occupied by ofﬁ ces and commercial

rooms, whereas the remaining area of the ﬁ rst ﬂ oor and

the two successive ﬂ oors were occupied by apartments

In most of the residential building designs Lüdecke

tried to adapt the arrangement of the interiors to the shape

of the plot and the investor’s needs, whereas in the tene-

ment house designed for Heinrich Karuth in 1863, the ar-

chitect applied a typical “Berlin” projection template that

allowed the maximum use of the property’s area. A house

non-existing today which was built at 5 Legnicka Street

(Berlinerstr. 5) consisted of the front building connected

with two side wings, which the architect closed by means

of a transverse wing running along the rear border of the

plot. The rooms in the annex were illuminated only from

the internal courtyard.

It is worth mentioning that Lüdecke also designed

numerous reconstructions of urban residential houses in

which he improved the vertical communication, changed

the interior layout or arranged commercial rooms. How-

ever, regardless of the spatial shape of the building, fa-

cades of buildings designed by Lüdecke had a similar com -

position and stylistically homogenous forms of decoration.

The architect’s views regarding the selection of style

forms are well known due to the lecture reprint entitled

On the contemporary building style and applied arts

(Zur Stylfrage bei Bauten und Kunstwerken der Jetztzeit),

which was delivered by Lüdecke at the forum of the Tech-

The building was destroyed during the war and now there is

a department store Solpol I in this place.

In 1915 the tenement house was demolished and in its place

M. Königsberger u. Ernst Engel clothing company seat was built, which

survived till today; it was designed by Richard and Paul Ehrlich.

10 Agnieszka Tomaszewicz

artysta nie dawał pierwszeństwa żadnemu z obowiązują-

cych w historyzmie stylów. Przedstawiał ich wady i zalety

z punktu widzenia projektującego architekta, który dobie-

rał styl do konkretnego zadania projektowego. Postawę

tę

inspirowało zapewne stanowisko Gottfrieda Sempera, który

analizując w swoich publikacjach style historyczne, wyod-

rębnił jednostkowe „typy budowli” – ich formę określały:

materiał, konstrukcja i cel, jakiemu obiekt służył. Wydaje

się, że Lüdecke oceniał styl przede wszystkim ze względu

na jego przydatność konstrukcyjną. W gotyku, wzorując się

zapewne na pismach Wilhelma Lübkego, Lüdecke zwra-

cał uwagę na [...] zadziwiającą i wspaniałą konsekwencję

[kształtowania] organizmu budowli

[7, s. 214]. Architekt

na drugim planie pozostawiał kwestie ideowe. W przeci-

wieństwie do romantyków, upatrujących w gotyku – stylu

„germańskim” – symbolu chrześcijaństwa i niemieckiej

historii [8, s. 208 i n.], Lüdecke dowodził, że określenie

to może wydawać się uzasadnione [...] jeśli będzie się [je]

pojmować w tym znaczeniu, że Niemcy wprowadzili styl

łuku ostrego w dużych dziełach najbardziej konsekwentnie

i w naj bardziej logicznym, całościowym systemie, wobec

częs to słabych form francuskich czy angielskich

[7, s. 214].

Architekt ganił stosowanie jednej tylko wybranej sty-

listyki do wszystkich zadań projektowych. O ile gotyk

spraw dzał się, jego zdaniem, w obiektach o dużej skali,

o tyle nie powinno się go stosować w budowlach o niewiel-

kich

rozmiarach, a szczególnie w rzemiośle artystycznym,

dla którego najwłaściwszy wydawał mu się „tektonicz-

ny” klasycyzm oparty na antyku. Moim zda niem – pisał

Lüdecke – są ściśle określone obszary [sto sowania] dwóch

głównych rodzajów stylu w różnych gru pach zadań. Ko-

ścioły, budynki parlamentów i ratuszy, w ogóle większość

budowli publicznych i większych pałaców będzie się bu-

dować w stylu gotyckim, w stylu, który umożliwia two-

rzenie dużych pomieszczeń, a szczególnie sklepionych

sal najpewniej, najwspanialej i najozdobniej. Do innych

bu dowli cywilnych, a zwłaszcza domów mie szkalnych,

za leca się renesans

[7, s. 317]. Przytoczona wypowiedź

wska zuje podstawę, na której architekt wybudował swój

system wartości estetycznych – była nią zapewne doktry-

na artystyczna Wilhelma Stiera.

Wilhelm Stier kształtował swoje poglądy estetyczne

podczas studiów w Paryżu (1820–1821) i kilkuletniego

pobytu we Włoszech (1822–1827), gdzie prowadził bada-

nia nad antycznym budownictwem mieszkaniowym. Stier

[...] wunderbare und großartige Konsequenz in dem Organismus

der Bauten [7, s. 214].

Wenn man die Bezeichnung „germanisch” aber in dem Sinne

auffassen will, das die Deutschen den Styl des Spitzbogens in großen

Werken am konsequentesten und in dem vollständigsten folgerichtigsten

Systeme durchgeführt haben, den oft flauen Formen Frankreichs und

Englands gegenüber, so mag die Bezeichnung gerechtfertigt erscheinen

[7, s. 214].

Meiner Meinung nach gibt es [...] ganz bestimmte Ressorts der 2

Hauptstylarten für die verschiedenen Gruppen von Aufgaben. Kirchen,

Parlaments- und Rathhäuser, überhaupt die Mehrzahl der öffentlichen

Gebäude und größeren Paläste wird man am besten im gotischen Style

bauen, dem Style, der große Räume und Säle, besonders mit Wölbdecken

am sichersten, großartigsten und zierlichsten zugleich herzustellen ver-

mag. Für andere profane Bauen und für das private Wohnhaus nament-

lich empfiehlt sich die Renaissance [7, s. 317].

nical Section of the Silesian Association of Native Culture

in 1859 [7]. While dealing with the issue of style in archi-

tecture, the artist took part in the German nationwide de-

bate that was begun in 1828 by Heinrich Hübsch with the

text entitled In what style should we build? (Im welchem

Style sollen wir bauen?). Analysing Lüdecke’s speech,

it can be concluded that the artist did not give a priority

to any of the styles existing in historicism. He presented

their advantages and disadvantages from the point of view

of a designing architect who chose a style for a speciﬁ c

design task. This attitude was certainly inspired by Got-

tfried Semper’s approach who, by analyzing historical

styles in his publications, distinguished individual “types

of buildings” – their forms were determined by the materi-

al, structure and purpose of a given structure. It seems that

Lüdecke evaluated a given style ﬁ rst of all due to its struc-

tural usefulness. In Gothic, following undoubtedly Wil-

helm Lübke’s writings, Lüdecke paid attention to [...] the

amazing and excellent consequence [of shaping] a build-

ing’s body

[7, p. 214]. The architect left ideological issues

in the background. Unlike the romantics who saw in the

Gothic – a “German” style – a symbol of Christianity and

the German history [8, p. 208 and next], Lüdecke proved

that this term may have seemed reasonable [...] if [they

are] understood in the sense that the Germans introduced

an acute arch style in large works most consequently and

in the most logical, comprehensive system in comparison

to often weak French or English forms

[7, p. 214].

The architect dispraised the usage of only one stylistics

for all design tasks. Providing Gothic, in his view, perfor-

med well in large scale buildings, however, it should not be

applied in small-size buildings, particularly in applied art

for which “tectonic” classicism based on antiquity seemed

to be the most appropriate. In my opinion – wrote Lüdecke

– there are strictly deﬁ ned areas of [applying] two main

kinds of style in different groups of tasks. Churches, build-

ings of parliaments and town halls, in general, most of

the public buildings and bigger palaces will be built in

the Gothic style, in a style that allows creation of large

rooms, in particular vaulted halls in the most excellent,

decorative and surest way. Renaissance is recommended

for other civil buildings, especially residential houses

[7,

p. 317]. The quoted statement indicates the basis on which

the architect built his system of aesthetic values – it was

undoubtedly a William Stier’s artistic doctrine.

[...] wunderbare und großartige Konsequenz in dem Organismus

der Bauten [7, p. 214].

Wenn man die Bezeichnung “germanisch” aber in dem Sinne

auffassen will, das die Deutschen den Styl des Spitzbogens in großen

Werken am konsequentesten und in dem vollständigsten folgerichtigsten

Systeme durchgeführt haben, den oft flauen Formen Frankreichs und

Englands gegenüber, so mag die Bezeichnung gerechtfertigt erscheinen

[7, p. 214].

Meiner Meinung nach gibt es [...] ganz bestimmte Ressorts der 2

Hauptstylarten für die verschiedenen Gruppen von Aufgaben. Kirchen,

Parlaments- und Rathhäuser, überhaupt die Mehrzahl der öffentlichen

Gebäude und größeren Paläste wird man am besten im gotischen Style

bauen, dem Style, der große Räume und Säle, besonders mit Wölbdecken

am sichersten, großartigsten und zierlichsten zugleich herzustellen ver-

mag. Für andere profane Bauen und für das private Wohnhaus nament-

lich empfiehlt sich die Renaissance [7, p. 317].

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe /Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław 11

uważał, że antyk i renesans, rozumiany jako jego kontynu-

acja, powinny stanowić podstawę współczesnej mu sztuki

budowlanej, czytelną zwłaszcza, jak mówił, w kształto-

waniu [...] pałaców, miejskich domów mieszkalnych i sie-

dzib wiejskich [cyt. za: 9, s. 333]. Domy miejskie służące

zarówno celom merkantylnym, jak i mie szkaniowym, dla

których nie można znaleźć wzorców w an tycznej archi-

tekturze greckiej, powinny być, zdaniem Stiera, [...] pod-

porządkowane starorzymskiemu stylowi budowla nemu

albo też bezpośrednio stylowemu piętnu włoskiej szkoły

budowlanej

[cyt. za: 9, s. 333]. Elewacje frontowe do-

mów miejskich wznoszonych w zabudowie zwartej wy-

magały, według Stiera, [...] jaśniejszego wyrazu estetyki

detalu [...] niż daje to grecka sztuka budowlana

[cyt. za:

9, s. 333]. Architekt zachęcał do projektowania domów

z [...] pewnym kosmopolitycznym brakiem charakteru,

jako towaru dla wszystkich, wychodzącego spod fabrycz-

nego stempla

[cyt. za: 9, s. 333].

Swoje przemyślenia Stier przekazywał studentom Aka-

demii Budownictwa w Berlinie, gdzie od roku 1828 pro-

wadził „Projektowanie i rysowanie budowli” oraz wykłady

z historii architektury, a od roku 1829 – ćwiczenia „Form

architektury antycznej” [10, s. 19]. Był przy tym uważa-

ny za wykładowcę nowoczesnego, ponie waż w swo ich

wystąpieniach przedstawiał nie tylko zabytki sztuki an-

tycznej, ale również dokonania mistrzów śred nio wiecza

[11, s. 343]. Z pluralizmem stylowym głoszonym przez

Stiera Lüdecke zapoznał się w czasie studiów, któ re odbył

w berlińskiej szkole architektury w latach 1846–1849

[12, s. 3]. Akademia Budownictwa ukształtowała poglądy

estetyczne Lüdeckego, architekt dostrzegał jednak man-

kamenty obowiązującego tam systemu nau czania. Uwa-

żał, że za mało czasu poświęcano ćwicze niom rysowania

elementów konstrukcyjnych i ornamentów sztuki średnio-

wiecza, czego negatywne skutki odczuł, jak twierdził,

rów nież we własnej praktyce [7, s. 216].

Jako jeden z nielicznych twórców Lüdecke zwracał

uwagę na ograniczenia w wyborze stylu budowli, będące

kon sek wencją obowiązujących ustaw budowlanych [7,

s. 215]. Architekt zapewne zgadzał się z wizją ulicy miej-

skiej przedstawioną przez Ungewittera na stronie tytułowej

zbioru Projektów domów miejskich i wiejskich, na której

po ka zano budowle mieszkalne o malarsko rozluźnionej

bry le, urozmaiconej charakterystycznymi dla średniowie-

cza motywami – szczytami, wieżami i wykuszami [14].

Uwa żał jednak, że prawo budowlane nie pozwala projek-

tować budynków mieszkalnych na wzór gotyckich domów

wrocławskich patrycjuszy. Określenie maksymalnej liczby

kondygnacji i wysokości domu miejskiego uniemożliwia -

ło projektowanie szczytów, a do roku 1864 nie wolno było

stosować w budynkach mieszkalnych wykuszy i wież. Wy-

[...] des altrömischen Baustyles unterzuordnen oder auch gerade

den Stylgepräge der italienischen Bauschulen [cyt. za: 9, s. 333].

[...] einen grelleren Ausdruck (des) ästhetischen Details [...] als

die griechische Baukunst gewährt [cyt. za: 9, s. 333].

[...] ein gewissen kosmopolitischen Characterlosigkeit: als Ware

für alle unter einem Fabrikstempel geprägt [cyt. za: 9, s. 333].

Lüdecke należał też do Związku Studentów „Motiv” (Studenten-

verein „Motiv”), założonego przez Stiera w 1847 r. [13, s. 2, 3].

William Stier shaped his aesthetic views during his

studies in Paris (1820–1821) and a several-year stay in

Ita ly (1822–1827), where he carried out research on an-

cient residential development. Stier believed that anti-

quity and the Renaissance, understood as its continuation,

should constitute the basis of contemporary construction

art, particularly clear, as he said, in shaping [...] pala ces,

town residential houses and rural residences [quoted

in: 9, p. 333]. According to Stier, town houses for both

mercantile and housing purposes, for which patterns in

the ancient Greek architecture cannot be found, should

be [...] subordinated to the ancient Roman construction

style or directly to the stylish mark of the Italian construc-

tion school

[quoted in: 9, p. 333]. Front facades of ur-

ban houses built in the compact development required,

acco r ding to Stier, [...] a clearer expression of the aes-

thetic detail [...] than it is in the case of Greek construc-

tion art

[quoted in: 9, p. 333]. The architect encouraged

designing houses with [...] a certain cosmopolitan lack of

character as a product for everyone marked with a factory

stamp

[quoted in: 9, p. 333].

Stier shared his thoughts with the students of the Aca-

demy of Construction in Berlin where he conducted

“Design ing and drawing constructions” classes and gave

lectures on the history of architecture since 1828, whereas

since 1829 he conducted “Ancient architecture forms”

classes [10, p. 19]. At the same time he was considered to

be a modern teacher because in his speeches he presented

not only monuments of ancient art but also achievements

of masters of the Middle Ages [11, p. 343]. Lüdecke be-

came acquainted with stylish pluralism proclaimed by

Stier during his studies in the Berlin school of architec-

ture in the years 1846–1849

[12, p. 3]. The Academy of

Construction shaped Lüdecke’s aesthetic views, however,

the architect saw some shortcomings of the existing edu-

cational system there. He believed that not enough time

was devoted to classes in drawing structural elements and

ornaments of art of the Middle Ages, the negative effects

of which he felt, as he claimed, even in his own practice

[7, p. 216].

As one of a few artists Lüdecke drew attention to the

limitations in choosing a building style, which resulted

from construction laws in force at that time [7, p. 215].

The architect undoubtedly agreed with a vision of the ur-

ban street presented by Ungewitter on the title page of the

collection of Projects of urban and rural houses, where

residential buildings with artistically relaxed shapes di-

versiﬁ ed with motifs characteristic of the Middle Ages –

gables, turrets and bay windows were shown [14]. He be-

lieved, however, that the construction law did not permit

designing residential buildings based on Gothic Wrocław

[...] des altrömischen Baustyles unterzuordnen oder auch gerade

den Stylgepräge der italienischen Bauschulen [quoted in: 9, p. 333].

[...] einen grelleren Ausdruck (des) ästhetischen Details [...] als

die griechische Baukunst gewährt [quoted in: 9, p. 333].

[...] ein gewissen kosmopolitischen Characterlosigkeit: als Ware

für alle unter einem Fabrikstempel geprägt [quoted in: 9, p. 333].

Lüdecke also belonged to “Motiv” Student Association (Studen-

tenverein “Motiv”) established by Stier in 1847 [13, pp. 2, 3].

12 Agnieszka Tomaszewicz

bór klasycyzmu i form renesansowych do projektowania za-

budowy mieszkaniowej Lüdecke uzasadniał zatem nie tylko

kwestiami ideowymi, ale również prozaiczną koniecznoś-

cią dostosowania projektu do wymogów prawnych.

Środowisko akademików berlińskich miało decydują-

cy wpływ na poglądy Lüdeckego dotyczące sztuki deko-

rowania budowli i rękodzieła, które architekt przedstawił

w cyklu wykładów wygłoszonych w 1860 r. na forum Wro -

cławskiego Związku Rzemiosła [15]. W swoich roz wa ża -

niach artysta odwoływał się do podstawowych pryn cy piów

sztuki klasycznej – eurytmii i symetrii, przedsta wia jąc

właś ciwie witruwiańską koncepcję piękna. Wy cho dząc

Wi truwiusza, Lüdecke naszkicował etapy roz wo ju pod sta-

wowych

ornamentów stosowanych w antycz nej ar chi tek-

turze sakralnej – zilustrował przy tym swo ją wypo wiedź

rysunkami zaczerpniętymi z Tektoniki Helle nów (Die Tek-

tonik der Hellenen) Carla Böttichera.

Bötticher, który od 1839 r. uczył w berlińskiej Akademii

Budownictwa rysunku odręcznego i ornamentyki, przyjął

w swoim głównym dziele teoretycznym, że forma podzia-

łów architektonicznych greckich budowli odzwierciedla

przejrzystość kompozycji i logikę ich konstrukcji. Ele-

menty dekoracyjne były dla Böttichera [...] jedynie sym-

bolicznym wyrazem funkcji konstrukcyjnych [16, s. XV],

miały za zadanie pokazywać powiązania między częścia-

mi budynku. Mimo że Lüdecke nie zgadzał się z surowym

i dogmatycznym klasycyzmem Böttichera i zarzucał mu

niemożność zrozumienia celowości konstrukcji budowli

średniowiecznych ze względu na brak praktyki projek-

towej [7, s. 215], to jednak elewacje miejskich domów

mieszkalnych komponował w sposób „tektoniczny”, choć

wzbogacony elementami o renesansowej proweniencji.

Lüdecke projektował trzy- lub czteropiętrowe domy

miejskie, a ich elewacjom frontowym nadawał trójdziel-

ną kompozycję. Parter kamienic architekt rozwiązywał

w formie cokołów dźwigających szerokie belkowanie, na

którym „ustawiał” wyższe kondygnacje. Cokół budynku

„wzmacniało” boniowanie, w węższych kamienicach ko-

lejne piętra „podpierały” pilastry, między nimi projekto-

wano zaś otwory okienne i drzwiowe. Parter i piano nobile

rozdzielało belkowanie, którego gzyms stanowił zazwy-

czaj podokiennik okien pierwszego piętra. Piano nobile

wyróżniała bogatsza forma klasycznie obramionych okien,

w budynkach czterokondygnacyjnych było ono zdobione

tak jak kolejna, wyższa kondygnacja, co równoważyło

wartość obu środkowych pięter. Ostatnia kondygnacja,

oddzielona od pozostałych gzymsem, miała najczęściej

mocno uproszczone formy dekoracji – wyżej biegł mocny,

„antyczny” gzyms zamykający całą kompozycję. Lüde cke

kształtował fasady domów miejskich zgodnie z zasadą ho-

ryzontalnego trójpodziału, który jednak kontrował elemen-

tami pionowymi. Architekt uważał bowiem, że [...] kontrast

dodaje życia każdemu dziełu sztuki

[15, No 9, s. 66].

W kamienicy Ostwalda poziome belkowania

wspierały

pi las try, które dodatkowo wzmacniały optycznie krańce

fasady, a od strony ul. Franciszkańskiej markowały po-

Der Kontrast verleiht jedem Kunstwerke rechtes Leben [15,

No 9, s. 66].

patrician house models. Specifying the maximum number

of ﬂ oors and the height of the urban house made it impos-

sible to design gables and till 1864 it was forbidden to

use bay windows and towers in residential buildings. The

choice of classicism and Renaissance forms to design res-

idential developments was justiﬁ ed by Lüdecke not only

in terms of ideological issues but also in terms of a prosaic

need to adapt a design to legal requirements.

The Berlin academic environment had a decisive in-

ﬂ uence on Lüdecke’s views as regards art of decorating

buildings and handicrafts, which the architect presented

in a series of lectures delivered at the forum of Wrocław

Handicraft Association in 1860 [15]. In his reﬂ ections the

artist referred to the basic principles of classical art – eur-

hythmics and symmetry, showing properly a Vitruvian

concept of beauty. Starting from Vitruvius, Lüdecke sket-

ched the stages of development of the basic ornaments

applied in ancient sacral architecture – he also illustrated

his statement with drawings taken from Die Tektonik der

Hellenen by Carl Bötticher.

Bötticher, who since 1839 taught freehand drawing and

ornamentation at the Berlin Academy of Construction, in

his main theoretical work assumed that the form of ar-

chitectural divisions in Greek buildings reﬂ ects the clar-

ity and logic of their structures. Decorative elements were

for Bötticher [...] only a symbolic expression of structural

functions [16, p. XV] and they were supposed to show re-

lationships between parts of a building. Although Lüdecke

disagreed with the severe and dogmatic Bötticher’s classi-

cism and accused him of being unable to understand the

purposefulness of medieval building structures due to the

lack of design practice [7, p. 215], he designed facades

of urban residential houses in a “tectonic” way, however,

enriched with elements of Renaissance provenance.

Lüdecke designed three- or four-storey town houses

having front facades with a tripartite composition. The

architect solved the ground ﬂ oor of tenement houses in

the form of plinths carrying broad entablature on which

he “placed” higher ﬂ oors. The plinth of the building was

“strengthened” by rustication; in the narrower houses the

subsequent ﬂ oors were “supported” by pilasters, whereas

window and door openings were designed between them.

The ground ﬂ oor and piano nobile were separated by en-

tablature whose cornice usually constituted a windowsill

of the ﬁ rst ﬂ oor windows. The piano nobile was distin-

guished by a richer form of classically framed windows

and in four-storey buildings it was decorated like another

higher ﬂ oor, which balanced the value of the two middle

ﬂ oors. The last storey, separated from other ﬂ oors by

means of a cornice, most often had highly simpliﬁ ed forms

of decoration – above there was a strong “ancient” cornice

closing the entire composition. Lüdecke shaped facades

of urban houses according to the principle of the horizon-

tal tripartite division, which, however, he countered with

vertical elements. The architect believed that [...] con-

trast adds life to every work of art

[15, No 9, p. 66].

Der Kontrast verleiht jedem Kunstwerke rechtes Leben [15,

No 9, p. 66].

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe /Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław 13

dział wieloosiowej elewacji na część centralną i ﬂ anku-

jące ją skrzydła (il. 2a). Środkowy pilaster podkreślał oś

symetrii elewacji od strony ul. Świdnickiej (il. 2b), dzie -

lił ją na dwa przęsła, a dodatkowo stanowił podporę dla

„re ne san sowej” niszy, w której umieszczono posąg Dionizo-

sa (?). Odmiennie zaprojektowano też ostatnią kon

dygnację

budowli – w bocznych ryzalitach od strony ul. Fran

cisz-

kańskiej i od strony ul. Świdnickiej okna ujęto

pi lastra mi,

któ re dźwigały mocno rozbudowane belkowanie zwień-

czone balustradą. Zdecydowane podkreślenie kie run ków

pionowych miało zapewne na celu osiągnięcie efektu op-

tycz nego podwyższenia pseudoskrzydeł budowli.

W kompozycji elewacji późniejszej kamienicy zbudo-

wanej dla Juliusa Neugebauera, Lüdecke dał pierwszeń-

stwo liniom pionowym – oś symetrii fasady wyznaczał

pseudoryzalit prowadzony przez trzy kondygnacje bu-

dynku, a wspólne obramienia wiążące okna pierwszego

i drugiego piętra pogłębiały wrażenie ich równoważności.

Zasadą kontrastu architekt kierował się również przy do-

borze ornamentów, którymi dekorował fasady miejskich

domów mieszkalnych. Powołując się na XVIII-wieczną

rozprawę o pięknie Williama Hogartha, Lüdecke dowo-

dził, że [...] linie o kontrastowych kierunkach mają szcze-

gólny wdzięk

[15, No 9, s. 66]. Architekt z upodobaniem

stosował fryzy meandrowe, palmetowe i groteskowe –

opracował nawet zestawy elementów kompozycyjnych

i dekoracyjnych, które następnie powtarzał w swoich pro-

jektach. Lüdecke nie stronił również od wykorzystywania

do dekorowania elewacji budynków mieszkalnych goto-

wych schematów zdobień, które publikowano w licznie

wydawanych w XIX w. wzornikach ornamentów.

Jako zwolennik pluralizmu stylowego Lüdecke pod-

chodził dość swobodnie do kwestii łączenia w obrębie

jednej fasady motywów pochodzących z różnych okresów

Die Linien von kontrastierender Bewegung sind von besonde-

rem Reize [15, No 9, s. 66].

In Ostwald’s tenement house horizontal entablature was

supported by pilasters which additionally reinforced opti-

cally the facade edges, whereas from Franciszkańska Street

side they marked a multi-axis facade division into a cen-

tral part and ﬂ anking wings (Fig. 2a). The central pilaster

emphasized the facade axis of symmetry from Świdnicka

Street (Fig. 2b) and divided it into two bays as well as it ad-

ditionally constituted some support for the “Renaissance”

niche where a statue of Dionysus was placed (?). The last

ﬂ oor of the building was also designed differently – in

side avants-corps, windows on the sides of Franciszkań-

ska Street and Świdnicka Street were equipped with pi-

la sters which carried heavily developed entablature sur-

mounted by a ba lustrade. A strong emphasis on vertical

directions was surely aimed at reaching an effect of the

optical elevation of the building’s pseudo-wings.

In the facade composition of the later tenement house

built for Julius Neugebauer, Lüdecke gave priority to the

vertical lines – the axis of symmetry of the facade was

ma rked by a pseudo-avant-corps along three ﬂ oors of the

building and common frames connecting windows of the

ﬁ rst and second ﬂ oors deepened the impression of equi-

valence. The architect used a contrast principle when

choosing ornaments for decorating facades of urban re-

sidential houses. Referring to the 19

-century treatise

on beauty by William Hogarth, Lüdecke argued that [...]

lines of contrasting directions have special charm

[15,

No 9, p. 66]. The architect used winding, palmette and

grotesque friezes with pleasure – he even developed a set

of compositional and decorative elements which he then

repeated in his designs. Lüdecke also did not abstain from

using ready schemes of ornamentation to decorate facades

of residential buildings, which were published in the 19

century ornament templates in great amounts.

Die Linien von kontrastierender Bewegung sind von besonde-

rem Reize [15, No 9, p. 66].

Il. 2. Carl Lüdecke, kamienica Ostwalda, rysunki elewacji od strony: a) ul. Franciszkańskiej, b) ul. Świdnickiej (MA/ABmW., TP)

Fig. 2. Carl Lüdecke, Ostwald’s tenement house, drawings of the facade from: a) Franciszkańska Street, b) Świdnicka Street (MA/ABmW., TP)

14 Agnieszka Tomaszewicz

historycznych. W szkicu do projektu kamienicy Ostwalda

architekt nadał parterowi budynku wyraźnie „ﬂ orenckie”

piętno, w projekcie realizacyjnym „renesansowe” okna

parteru zostały ozdobione „gotyckimi” noskami. Wydaje

się jednak, że „tektoniczna” spójność kompozycji elewa-

cji była dla artysty celem nadrzędnym, nie w pełni uze-

wnętrzniał on bowiem dwoistość funkcji projektowanych

przez siebie kamienic – konsekwentnie wyróżniał jedynie

partery nawet wtedy, gdy celom handlowym służyło rów-

nież kolejne piętro budynku.

Lüdecke, podobnie jak duża część współczesnych mu

architektów, traktował projektowanie elewacji jako zada-

nie niezależne od rozplanowania rzutu budowli. W 1871 r.

architekt przygotował projekt dekoracji fasady budynku,

który został zaplanowany i wzniesiony przy ul. Lelewe-

la 13 (Zimmerstr. 13) przez budowniczego Maxa Ike go.

Lüdecke zastosował, znany ze swoich wcześniejszych

reali zacji, schemat kompozycyjny ściany artykułowany

kla sycyzującymi elementami architektonicznymi (il. 3).

Do mi nującym w elewacji kierunkom poziomym architekt

przeciwstawił pion wspólnie obramionych, zbliżonych do

siebie środkowych osi okiennych, które uzewnętrzniały

miejsce usytuowania pomieszczenia reprezentacyjnego

w mieszkaniach pierwszego i drugiego piętra.

W „tektoniczny” nurt twórczości Lüdeckego można

wpi sać również projekt willi, który architekt przygotował

As a supporter of stylish pluralism, Lüdecke quite free-

ly approached the issue of combining motifs originating

from different historical periods within a single facade. In

the sketch to the design of Ostwald’s tenement house the

ground ﬂ oor of the building was given a clearly “Floren-

tine” hallmark by the architect and in the realisation de-

sign the “Renaissance” windows of the ground ﬂ oor were

ornamented with “Gothic” peaks. However, it seems that

“tectonic” coherence of the facade composition was of the

primary goal for the artist because he did not fully mani-

fest a duality of functions of tenement houses designed by

him – he consequently distinguished only ground ﬂ oors,

even when another ﬂ oor of the building was to serve com-

mercial purposes.

Lüdecke, similarly to a vast majority of contemporary

architects, treated designing of facades as a task which

was independent of the layout of the building projection.

In 1871 the architect prepared a design of the building

facade decoration, which was planned and built at 13 Le-

lewela Street (Zimmerstr. 13) by builder Max Ike. Lü-

decke applied, as it was known from his earlier realisa-

tions, a compositional scheme of the wall articulated with

classicizing architectural elements (Fig. 3). The architect

contrasted dominating horizontal directions in the facade

with the vertical of commonly framed and close to each

other window axes which manifested a location of the rep-

resentative room in the apartments of the ﬁ rst and second

ﬂ oors.

A villa design, which the architect prepared for Robert

Staats in 1863, an entrepreneur and municipal councilor,

can be also included in the “tectonic” trend of Lüdecke’s

artistic creativity. The house was designed on an almost

square projection – its compositional core constituted

a cross of central rooms which were supplemented with

four corner rooms (Fig. 4a). Three of them served residen-

tial purposes, while the kitchen with facility rooms were

arranged in the space of the fourth chamber. The width of

central chambers was determined by the size of the stair-

case situated in one of the arms of the cross. The compo-

sition of the projection was manifested on the facades of

the building, which connected this design with a Durand’s

design method; similarly to the applied here close align-

ment and symmetry as well as repeatability of main ele-

ments of the interior layout. However, the motifs Lüdecke

used to articulate the building’s facade were taken from

the Schinkel’s School of Architecture. The architect di-

versiﬁ ed a simple cubist body of the building by means

of small avants-corps and loggias, which emphasized the

axis of symmetry of each facade and broke their horizon-

tal and tripartite composition (Fig. 4b). In the avant-corps

of the staircase there was an entrance to the building as

well as a monumental two-storey window that illumi-

nated stairs and also indirectly the central hall which was

situated at the intersection of the axes of symmetry of the

building’s projection. The central axis of the front of the

buildings was highlighted by a group of three window

and door openings giving them the form of an arcade on

the ﬁ rst ﬂ oor. The composition was equipped with pilas-

ters carrying a triangular pediment and in front of it there

was a loggia closed with a balcony at the top. This motif,

Il. 3. Wrocław, kamienica przy ul. Lelewela 13, elewacja frontowa

(fot. A. Tomaszewicz, 2014)

Fig. 3. Wrocław, tenement house, 13 Lelewela Street, front facade

(photo by A. Tomaszewicz, 2014)

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe /Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław 15

brought back by Schinkel, was willingly used as decora-

tion of residential buildings designed by architects from

Berlin around the middle of the 19

century [17, p. 161].

The Staats’ villa was built near the suburban road which

connected the city with the village of Borek (Kleinburg)

and with time it was transformed into one of the most ele-

gant streets in Wrocław (Kleinburgerstr., since 1877 Kai -

ser-Wilhelm-Str., at present Powstańców Śląskich Street).

In 1876 Lüdecke built here one more villa which was

designed for the owner of an iron foundry Julius Kem-

ny. This time the architect rejected strict symmetry and

alignment that characterized the villa of Staats – the non-

existing today Kemny’s house consisted of two uneven

height bodies displaced towards each other. An enﬁ lade of

three representative chambers was situated on the ground

ﬂ oor in the higher part of the building and a spa cious ves-

tibule with an open staircase was designed in the lower

part (Fig. 5a). On each of both sides of the vestibule there

were two rooms, three of which fulﬁ lled a residential

function and in the fourth a kitchen was arranged. Private

rooms, dressing rooms and toilet facilities were arranged

on the ﬁ rst ﬂ oor. A departure from strict symmetry in

planning the projection allowed Lüdecke to increase the

functionality of room deployment as well as preferably

loosen the body of the building, which was additionally

diversi ﬁ ed by numerous outbuildings. Each facade was

given a different character. From the street side the house

was shaped in the form of a “villa with a tower” – the

In 1884 the Staats’ villa was extended by its new owner Max

Grund. The cubic body of the building was diversified with a tower and

numerous outbuildings. By the end of the 19

century the villa was

rebuilt several times and in 1940 it was planned to be demolished. How-

ever, this plan was not put into practice – until 2014 the building housed

the National Higher Theatre School; at present the villa is offered for

sale (22 Powstańców Śląskich Street, archival design records are kept in

the Museum of Architecture in Wrocław – Department of Construction

Archives of the City of Wrocław, vol. 4244, also cf. [18]).

w 1863 r. dla Roberta Staatsa, przedsiębiorcy i radnego

miejskiego. Dom został zaprojektowany na prawie kwa-

dratowym rzucie – jego trzon kompozycyj ny stanowił

krzyż środkowych pomieszczeń, które uzu pełniono czte-

rema narożnymi pokojami (il. 4a). Trzy z nich słu żyły ce -

lom mieszkaniowym, w przestrzeń czwartego wpisano

kuch

n i ę z pomieszczeniami pomocniczymi. Szerokość izb

środkowych wyznaczał wymiar klatki schodowej usytuo-

wanej

w jed nym z ramion krzyża. Kompozycja rzutu zo-

stała uzew nętrzniona

na elewacjach budowli, co łączyło

ten pro jekt z durandowską metodą projektowania, podob-

nie jak zastosowana tu ścisła osiowość i symetria, a tak -

że powtarzalność głównych elementów rozplanowania

wnętrz. Jednak motywy, których Lüde cke użył do artyku-

lacji elewacji budowli, zostały zaczerpnięte z schinklow-

skiej szkoły architektury. Prostą, kubiczną bryłę budynku

architekt urozmaicił niewielkimi ryzalitami i loggiami,

które podkreślały oś symetrii każdej elewacji i rozbijały

ich horyzontalną, trójdzielną kompozycję (il. 4b). W ryza-

licie klatki schodowej zaprojektowano wejście do budyn-

ku i monumentalne dwukondygnacyjne okno oświetlające

schody, a pośrednio także centralny hol, który umiesz-

czono na przecięciu osi symetrii rzutu budynku. Środko-

wą oś frontu budowli podkreślono grupą trzech otworów

okiennych i drzwiowych, na pierwszym piętrze nadając im

formę arkady. Kompozycję

ujętą pilastrami dźwigającymi

trójkątny naczółek poprzedzała loggia zamknięta od góry

balkonem. Motyw ten, przypomniany przez Schinkla, był

chętnie stosowany w de koracji budynków mieszkalnych

projektowanych około połowy XIX w. przez architektów

berlińskich [17, s. 161].

Willa Staatsa została wzniesiona przy podmiejskiej

dro dze łączącej miasto z wsią Borek (Kleinburg)

, któ ra

W 1884 r. willa Staatsa została rozbudowana przez jej nowego

właściciela, Maxa Grunda. Kubiczną bryłę budynku urozmaicono wów-

czas wieżą i licznymi przybudówkami. Do końca XIX w. willę przebu-

dowywano jeszcze kilkakrotnie, a w 1940 r. planowano ją wyburzyć.

Il. 4. Carl Lüdecke, projekt willi Staatsa, ul. Powstańców Śląskich 22,

a) rzuty, b) przekrój i elewacja frontowa (MA/ABmW., t. 4244)

Fig. 4. Carl Lüdecke, Staats’ villa project, 22 Powstańców Śląskich Street,

a) projections, b) cross-section and front facade (MA/ABmW., t. 4244)

16 Agnieszka Tomaszewicz

function of the “tower” was fulﬁ lled by the higher part of

the building, which was optically “smoothed” by a ver-

tical composition of windows (Fig. 5b). In accordance

with the principle of contrast, the facades of the lower

part of the building were designed in a horizontal system.

The consistency of the facade composition was broken

by the side avant-corps which due to the nature of the

rooms contained in it was provided with only one small

window and in order to maintain balance – diaphragms

imitating holes. A garden facade was most effectively de-

veloped and its main compositional axis was highlighted

by means of a shallow avant-corps closed with a triangle

pediment. A bay window, which expanded the space of

the living room, was built on the ground ﬂ oor just in front

of the avant-corps face and it was covered with a bal-

cony. The exit door along with windows, which led to

the balcony, was closed with a Palladian motif. On the

ﬁ rst ﬂ oor, on either sides of the central axis, there were

aedi cule-framed niches with statues. On the ground ﬂ oor

a green house was added to the building – a winter garden

accessible from the living room bay window and the sym-

metry of the facade composition was supplemented with

a ve randa designed on the other side of the central bay win-

dow. A triple, vertical facade system, the use of ﬁ ve axes,

three of which were grouped in the central part of the wall

make this project similar to the realisation of the Dresden

School of Architecture, however, in a version processed

by architects from Berlin [19, p. 222, Figures 515, 519].

Most of the Wrocław urban houses Lüdecke designed

in the classicizing style, however, in the Kemna’s villa the

ar chitect expanded a repertoire of forms with motifs of

the Italian Renaissance. The design of a residential house

connected with an apartment and entertainment garden,

which the architect prepared for the brewer C.H. Hilde-

brandt in 1871, conﬁ rms Lüdecke’s tendency to apply va-

rious neo-Renaissance trends. The building was built at

33 Ko mandorska Street (Neudorfstr. 33) at the site of an

older residential house which was located in a compact

deve lopment. The new tenement house did not occupy

z czasem została przekształcona w jedną z najelegant szych

ulic Wrocławia (Kleinburgerstr., od roku 1877 Kai ser-Wil-

helm-Str., obecnie ul. Powstańców Śląskich). W 1876 r.

Lü decke wzniósł tu jeszcze jedną willę, za pro jek to waną

dla właściciela odlewni żelaza Juliusa Kemny. Architekt

odrzucił tym razem ścisłą symetrię i osiowość, która ce-

chowała willę Staatsa – nieistniejący dziś dom Kemny zo-

stał złożony z dwóch przesuniętych względem siebie brył

nierównej wysokości. Na parterze wyższej części budyn-

ku umieszczono amﬁ ladę trzech pomieszczeń reprezenta-

cyjnych, w niższej części zaprojektowano obszerny we-

stybul z ot wartą klatką schodową (il. 5a). Po obu stronach

westy bulu usytuowano po dwa po mieszczenia, z których

trzy pełniły funkcje mieszkalne, a w jednym urządzono

kuch nię. Na piętrze zaprojek towano pokoje prywatne, gar-

deroby i pomieszczenia toale towe. Odejście od ścisłej sy-

metrii w planowaniu rzutu pozwoliło Lüdeckemu

zwięk-

szyć funkcjonalność rozmieszczenia pomieszczeń, a także

korzystnie rozluźnić bryłę budynku, która dodatkowo zo-

stała urozmaicona licznymi przybudówkami. Każdej ele-

wacji nadano odmienny charakter. Od strony ulicy dom

został ukształtowany w formie „willi z wieżą” – funkcję

„wieży” pełniła wyższa część budynku, którą optycznie

„wysmuklała” wertykalna kompozycja okien (il. 5b). Zgod -

nie z zasadą kontrastu elewacje niższej częś ci budynku za-

projektowano w układzie horyzontalnym. Spójność kom -

pozycji elewacji wejściowej rozbijał boczny ryzalit, któ ry

ze względu na specyﬁ kę umieszczonych w nim pomiesz -

czeń został zaopatrzony jedynie w jedno niewielkie okien-

ko i w celu zachowania równowagi – blendy imitujące

otwory. Najefektowniej opracowano elewację ogrodową,

której główną oś kompozycyjną podkreślono płytkim ry-

zalitem zamkniętym trójkątnym naczółkiem. Na parterze

Zamiaru jednak nie zrealizowano – w budynku do 2014 r. mieściła się

siedziba Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, obecnie willa jest wysta-

wiona na sprzedaż (ul. Powstańców Śląskich 22, archiwalna dokumenta-

cja projektowa znajduje się w Muzeum Architektury we Wrocławiu –

Oddział Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia, t. 4244, por. też: [18]).

Il. 5. Carl Lüdecke, projekt willi Kemny, ul. Powstańców Śląskich (Kaiser Wilhelm Str. 64),

a) rzut parteru, b) elewacja frontowa (MA/ABmW., t. 4266)

Fig. 5. Carl Lüdecke, Kemna’s villa project, Powstańców Śląskich Street (Kaiser Wilhelm Str. 64),

a) ground floor projection, b) front facade (MA/ABmW., t. 4266)

Carl Lüdecke i wrocławskie budownictwo mieszkaniowe /Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław 17

the entire width of the plot – along one of the borders

there was a crossing to the garden situated in the back-

yard of the property. On the ground ﬂ oor a beer house

was arranged and on the next three ﬂ oors – apartments for

rent. The functional differentiation of interiors was pre-

sented on the facades of the building, which were solved

in two stylistic versions by the architect, i.e. the ﬁ rst con-

cept referred to the French Renaissance and the second

one to the early Italian Renaissance. In both versions of

the design the windows of the ground ﬂ oor of the build-

ing were vaulted with full arches, whereas the wall was

“loaded” with rustication. In the “Florentine” concept the

facade was covered with rustication on the entire height of

the building and the facade composition had a remarkably

horizontal character. In the “French” version the slightly

bossage ground ﬂ oor was accompanied by a smooth wall

of upper ﬂ oors, a horizontal facade composition was

countered by avants-corps, lesenes highlighting corners

of the building as well as the bay window emphasizing

the location of a “good chamber” in the apartments of the

ﬁ rst and second ﬂ oor. The last ﬂ oor of the building was

hidden in a steep mansard roof illuminated by high and

slender dormers. The design was carried out in the “Flo-

rentine” version

, however, it is worth noting that both

the stylistics of the Italian Quattrocento and the French

Re naissance had already been applied previously in Wroc -

ław residential development. The ﬁ rst “Florentine” urban

houses were built in Wrocław in the 1840

, whereas mo-

tifs referring to the French Renaissance were introduced

into residential architecture nearly twenty years later.

In the ﬁ eld of urban residential housing Carl Lüde cke

was not an original designer – he was under a great in-

ﬂ uence of the Berlin School of Architecture. Tenement

houses erected according to his designs had a correct and

functional interior layout sometimes designed in a way to

make it possible to change freely the purpose of rooms.

When designing projections of tenement houses for rent,

the architect usually avoided the use of schematic solu-

tions and adapted interior arrangements to speciﬁ c condi-

tions of the building’s location. Lüdecke designed urban

building facades in a “tectonic” way using antique-like

de corative elements which he combined, particularly in

fun ctionally heterogeneous tenement houses, with motifs

taken from different forms of the Renaissance. Lüdecke

rea lized private investors’ orders and he did not try, follo-

wing patterns of his masters Stier and Stüler, to develop

model concepts of multi-family residential buildings. Inte-

restingly enough, despite enormous design achie vements,

the architect never built his own house

, which could

have constituted a full illustration of his artistic creed.

Translated by

Bogusław Setkowicz

The tenement house with Hildebrandt’s entertainment room was

destroyed during World War II.

Until his death Lüdecke lived in Heinrich Kuveke’s tenement

house – a carpenter who ran a construction company which carried out

designs of many Wrocław architects, including Lüdecke.

przed lico ryzalitu wysunięto wykusz powiększający

przestrzeń salonu, który przykryto balkonem. Drzwi wyj-

ścia na balkon i zespolone z nimi okna zamknięto moty-

wem serliany. Na piętrze, po obu stronach centralnej osi,

zaprojektowano edykułowo obramione nisze z posągami.

Na parterze do budynku dostawiono szklarnię – ogród zi-

mowy dostępny z wykusza salonu, a symetrię kompozycji

elewacji uzupełniono werandą zaprojektowaną po drugiej

stronie środkowego wykusza. Trójdzielny, wertykalny uk-

ład elewacji, zastosowanie pięciu osi, z których trzy zo sta-

ły zgrupowane w środkowej części ściany, zbliża ten pro-

jekt do realizacji drezdeńskiej szkoły architektury, jednak

w wersji przetworzonej przez architektów berlińskich [19,

s. 222, rys. 515, 519].

Większość wrocławskich domów miejskich Lüdecke za -

pro jektował w stylu klasycyzującym, w willi Kemny ar chi-

tekt poszerzył jednak repertuar form o motywy zaczer pnięte

z renesansu włoskiego. Skłonność Lüdeckego do stosowa-

nia różnych nurtów neorenesansu potwierdza projekt domu

mieszkalnego połączonego z lokalem i ogrodem rozrywko-

wym, który architekt przygotował w 1871 r. dla browarnika

C.H. Hildebrandta. Budynek stanął przy ul. Komandorskiej

(Neudorfstr. 33) na miejscu starszego domu mieszkalnego,

usytuowanego w zabudowie zwartej. No wa kamienica nie

zajęła całej szerokości działki – wzdłuż jednej z granic za-

projektowano przejście do ogrodu, który zajmował tył po-

sesji. Na parterze urządzono piwiarnię, na kolejnych trzech

piętrach – mieszkania dochodowe. Zróżnicowanie funkcjo-

nalne wnętrz zostało ukazane na elewacjach budynku, któ-

re architekt rozwiązał w dwóch wersjach stylistycznych:

w pierwszej koncepcji nawiązał do francuskiego renesan-

su, w drugiej – do wczesnego renesansu włoskiego. W obu

wersjach projektu okna parteru budynku przesklepiono łu-

kami pełnymi, a ścianę „obciążono” rustyką. W koncepcji

„ﬂ orenckiej” rustyk

ą pokryto elewację na całej wysokości

budynku, a kompozycja elewacji miała wybitnie horyzon-

talny charakter. W wer sji „francuskiej” lekko boniowane-

mu parterowi towarzyszyła gładka ściana wyższych kon-

dygnacji, horyzontalną kompozycję elewacji kontrowały

ryzality, lizeny podkreślające narożniki budowli, a także

wy kusz akcentujący położenie „dobrej izby” w mieszka-

niach pierwszego i drugiego piętra. Ostatnia kondygnacja

bu dynku została ukryta w stromym mansardowym dachu,

oświetlonym wysokimi, smukłymi lukarnami. Projekt zre-

alizowano w wersji „ﬂ orenckiej”

, warto jednak zazna-

czyć, że zarówno stylistyka włoskiego Quattrocenta, jak

i re nesansu francuskiego była już wcześniej stosowana we

wro c ławskim budownictwie mieszka nio wym. Pierwsze

„ﬂ o renckie” domy mieszczańskie wznie siono we Wrocławiu

w latach 40. XIX w., motywy nawiązujące do renesansu

francuskiego wprowadzono do ar chitektury mieszkaniowej

blisko dwadzieścia lat później.

W dziedzinie miejskiego budownictwa mieszkaniowe-

go Carl Lüdecke nie był twórcą oryginalnym – pozostawał

pod dużym wpływem berlińskiej szkoły architektury. Ka-

mienice wznoszone według jego projektów miały popraw-

Kamienica wraz z lokalem rozrywkowym Hildebrandta została

zniszczona w czasie II wojny światowej.

18 Agnieszka Tomaszewicz

ny, funkcjonalny układ wnętrz, zaprojektowany niekiedy

w sposób umożliwiający swobodną zmianę przeznaczenia

pomieszczeń. Projektując rzuty kamienic dochodowych,

architekt unikał zazwyczaj stosowania rozwiązań sche-

matycznych i dostosowywał układy wnętrz do specyﬁ cz-

nych warunków lokalizacji budynku. Elewacje domów

miejskich Lüdecke komponował w sposób „tektoniczny”,

używając antykizujących elementów dekoracyjnych, któ-

re łączył, szczególnie w kamienicach niejednorodnych

funkcjonalnie, z motywami zaczerpniętymi z różnych od -

mian

renesansu. Lüdecke realizował zamówienia prywat-

nych inwestorów, nie próbował, wzorem swoich mistrzów

Stiera i Stülera, opracować koncepcji wzorcowych wielo-

rodzinnych budynków mieszkalnych. Co ciekawe, mimo

ogromnego dorobku projektowego, architekt nigdy nie

wybudował własnego domu

, który mógłby stanowić

pełną ilustrację jego artystycznego kredo.

Do końca życia Lüdecke mieszkał w kamienicy Heinricha Kuve-

kego – cieśli prowadzącego firmę budowlaną, która realizowała projekty

wielu wrocławskich architektów, w tym także samego Lüdeckego.

Bibliografia /References

[1] Dobesz J., Nurty architektury 2. połowy XIX wieku w twórczości

Karola Lüdeckego, praca doktorska, Wydział Architektury PWr,

Wrocław 1976.

[2] Becker R., Carl Luedecke, Gedächtnissrede, Verein für Geschichte

der Bildenden Künste zu Breslau, Breslau 1896.

[3] Dobesz J., Gmach Nowej Giełdy we Wrocławiu. Projekty konkur-

sowe, [w:] H. Lisińska (red.), Sztuka XIX wieku w Polsce. Naród–

miasto. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Poznań,

grudzień 1977, PWN, Warszawa 1979, 209–232.

[4] Dobesz J.L., Wrocławskie dworce kolejowe, Studio Sense II, Wro-

cław 2000.

[5]

Klamecki H., Ogród zoologiczny, ul. Zygmunta Wróblewskiego 1–5,

[w:] R. Eysymontt, J. Ilkosz, A. Tomaszewicz, J. Urbanik (red.), Lek-

sykon architektury Wrocławia, Via Nova, Wrocław 2011, 907–908.

[6] Grzegorczyk B., Architektura i budownictwo teatralne we Wrocła-

wiu od około 1770 do schyłku XIX wieku, UWr, Wrocław 2000.

[7] Lüdecke C., Zur Stylfrage bei Bauten und Kunstwerken der Jetzt-

zeit, „Jahres-Bericht der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländi-

sche Kultur” 1859, Jb. 37, 213–217.

[8] Zabłocka-Kos A., Sztuka. Wiara. Uczucie. Alexis Langer – śląski

architekt neogotyku, UWr, Wrocław 1996.

[9] Bothe R., Berliner Architekten zwischen 1790–1870, [w:] W. Aren-

hövel (red.), Berlin und die Antike, Berlin 1979 [katalog wystawy].

[10]

Börsch-Supan E., Berliner Baukunst nach Schinkel 1840–1870,

„Stu dien zur Kunst der neunzehnten Jahrhunderts”, 1977, Bd. 25.

[11] Hoepfner W., Schwandner E.-L., Archäologische Bauforschung,

[w:] W. Arenhövel (red.), Berlin und die Antike, Berlin 1979 [ka-

talog wystawy].

[12] Becker R., Der Verein für Geschichte der bildenden Künste zu

Breslau 1862–1912, Korn, Breslau 1912.

[13] Festschrift „Unser Motiv”, [b.m.w.] 1897.

[14] Ungewitter G.G., Entwürfe zu Stadt- und Landhäusern, Verlag von

Carl Fleming, Glogau 1856–1864.

[15] Lüdecke C., Vorträge über Ornamentik, „Breslauer Gewerbe-

Blatt” 1860, No 8 (21. April), 58, 59; No 9 (5. Mai), 66–68; No 10

(19. Mai), 73, 74; No 11 (2. Juni), 83–86.

[16] Bötticher K., Die Tektonik der Hellenen, t. 1: Einleitung und Dori-

ka, Verlag von Ferdinand Riegel, Potsdam 1852.

[17] Hammer-Schenk H., Neurenaissance in Berlin. Architekten nach

Schinkel: Friedrich Hitzig, Eduard Knoblauch, Eduard Titz, [w:]

W. Krause (red.), Neorenaissance. Ansprüche an einen Stil, „Mus-

kauer Schriften”, Bd. 4, Bad Muskau 2001.

[18] Eysymontt R., Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika

Solskiego, d. willa, ul. Powstańców Śląskich 22, [w:] R. Eysymontt,

J. Ilkosz, A. Tomaszewicz, J. Urbanik (red.), Leksykon architektury

Wrocławia, Via Nova, Wrocław 2011, 615–616.

[19] Brönner W., Die bürgerliche Villa in Deutschland 1830–1890,

Wernersche Verlagsgesellschaft, Worms 1994.

Streszczenie

Carl Lüdecke był jednym z najbardziej wszechstronnych architektów XIX-wiecznego Wrocławia, projektował budynki użyteczności publicznej,

wiejskie siedziby arystokracji, prowadził także prace konserwatorskie najważniejszych zabytków stolicy Śląska. Niniejszy artykuł jest próbą uzu-

pełnienia luki w dotychczasowych opracowaniach na temat twórczości artysty i pokazuje nieopisaną dotąd grupę projektów Lüdeckego – miejskie

domy mieszkalne. We Wrocławiu architekt zaprojektował kilka kamienic najczęściej o funkcji usługowo-mieszkalnej, dwie wille, prowadził także

przebudowy domów istniejących, tworzył projekty dekoracji elewacji. W propozycjach miejskich budynków mieszkalnych Lüdecke stosował zasadę

pluralizmu stylowego – elewacjom domów nadawał formy klasycyzujące wzbogacone motywami zaczerpniętymi z różnych okresów włoskiego

renesansu. Swoje stanowisko dotyczące stylów w architekturze artysta zaprezentował w czasie wykładów, które wygłosił na forum Śląskiego Towa-

rzystwa Kultury Ojczystej. Architekt realizował wyłącznie zamówienia prywatnych inwestorów, każdy projekt był zatem wypadkową uwarunkowań

lokalizacyjnych, potrzeb zleceniodawcy, wymogów prawnych oraz przekonań artystycznych projektanta, które pozostawały pod dużym wpływem

berlińskiej szkoły architektury.

Słowa kluczowe: budownictwo mieszkaniowe, historyzm, Wrocław

Abstract

Carl Lüdecke was one of the most versatile architects of the 19

century Wrocław. He designed buildings of public services, country seats of

aristocracy, he also carried out preservation works of the most important monuments in the Silesian capital. This article is an attempt at replenishing

the gap in hitherto existing works related to the creation of the artist and shows the so far not described group of Lüdecke’s projects – the urban

residential houses. The architect designed several tenament houses, most often of the service-tenament function, two villas, he also carried out

reconstructions of existing houses, and created plans of facade decorations. In propositions of urban tenament houses Lüdecke employed the

principle of style pluralism – to house elevations he gave classic form enriched with motives derived from various periods of Italian Renaissance.

His standpoint related to styles in architecture the artist presented during his lectures which he gave in the Silesian Association of Native Culture.

The architect realized only commissions of private investors, so that each design was the result of conditions of localization, the needs of the

customer, legal requirements and artistic beliefs of the designer which were under a high influence of the Berlin school of architecture.

Key words: tenament housing, historicism, Wrocław

Carl Lüdecke and dwelling-houses in Wrocław

Agnieszka Tomaszewicz

doi:10.5277/arc150202

Abstract