Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression

2017

3(51)

DOI: 10.5277/arc170302

Aleksander Serafin*

Twórczość Hansa Holleina:

symbol i ekspresja architektoniczna

Creative activity of Hans Hollein:

symbol and architectural expression

Wprowadzenie

Architektura wyjaśniająca tożsamość kulturową po-

przez swoją formę stanowi jeden z elementów społecznej

komunikacji pozawerbalnej. Wybrane teorie zakładają

też, że […] architecture parlante stało się podstawowym

pojęciem dla określenia cech ekspresyjnych architektu-

ry [1, s. 139]. Właściwości te można jednak rozumieć

zarówno jako wymowę zastosowanych symboli, jak

i wizualną wyrazistość samej formy architektonicznej.

Niniejszy tekst stanowi analizę dokonań Hansa Hollei

pod tym kątem. Twórczość tego architekta zdaje się

wyłamywać z poziomu czysto funkcjonalnego i staje się

istotnie obciążona skojarzeniami symbolicznymi, a czę-

sto też stanowi ironiczny komentarz odnoszący się do

złożoności rytuałów, jakie towarzyszą codziennej egzy-

stencji [2, s. 162]. Wydaje się zatem zasadne dokonanie

analizy wybranych aranżacji zarówno w odniesieniu do

sfery znaczeniowej, jak i samej ekspresji architekto

nicznej.

* Instytut Architektury i Urbanistyki Politechniki Łódzkiej/Institute

of Architecture and Urban Planning, Lodz University of Technology.

Hans Hollein (1934–2014) – wiedeński architekt, grafik i pro jek 

tant form przemysłowych. Jako jedyny austriacki projektant był laurea

tem Architektonicznej Nagrody Pritzkera, która została mu przy znana

w 1985 r. Hollein studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu,

a także w Illinois Institute of Technology oraz na Uni wer sytecie Kali

fornijskim. Swoje najważniejsze dzieła realizował na terenie Austrii

i Niemiec, chociaż projektował również w Iranie, Peru, Francji, we Wło

szech i na Tajwanie.

Introduction

Architecture that explains the cultural identity through its

form is one of the elements of social nonverbal communi-

cation. Selected theories also assume that [...] architecture

parlante has become a basic concept for dening expressive

features of architecture [1, p. 139]. However, these proper-

ties can be understood both as the meaning of the symbols

used and the visual distinctness of the architectural form

itself. The present text is an analysis of Hans Hollein’s

achievements in this respect. The creative activity of this

architect seems to break from a purely functional level and

becomes signicantly burdened with symbolic associations,

and often it can also be seen as an ironic commentary on the

complexity of rituals accompanying everyday existence

[2, p. 162]. It seems therefore reasonable to make an anal-

ysis of some selected arrangements both in relation to the

sphere of meaning and the architectural expression itself.

Contestation of universalism

Hollein’s creative activity has performed a signicant

role in the development of the contemporary architectural

Hans Hollein (1934–2014) – Viennese architect, graphic designer

and industrial designer. As the only Austrian designer he was the winner

of the Pritzker Architectural Prize, which he was awarded in 1985.

Hollein studied at the Academy of Fine Arts in Vienna, the Illinois

Institute of Technology and the University of California, and his most

important works were realised on the territory of Austria and Germany,

although he also designed in Iran, Peru, France, Italy and Taiwan.

18 Aleksander Serafin

Kontestacja uniwersalizmu

Działalność Holleina odegrała znaczącą rolę w roz-

woju współczesnej myśli architektonicznej. Stało się tak

pomimo kontrowersji wynikających z treści nadawanych

określonym formom. Dokonania architekta najogólniej

sprowadzają się do przywrócenia dominacji warstwy

znaczeniowej, ale istotnym aspektem było też dążenie do

obalenia modernistycznego dogmatu o egalitaryzmie, któ-

ry dotychczas przenosił się na architektoniczny uniwer-

salizm. Hollein poddał krytyce i przeprowadził badanie

co do prawdziwości i zgodności z doświadczeniem pozy-

tywistycznych założeń dotyczących równości społecznej,

przekładając wnioski na język architektury. Według nie-

go twórczość miała z założenia zyskać charakter elitarny

i nie powinna służyć spełnianiu uśrednionych oczekiwań

społecznych [3, s. 181]. Projektant twierdził, że architek-

tura nie polega na prostym rozwiązaniu zadanego proble-

mu, lecz jest rodzajem wyrażonej opinii [za: 4, s. 10], co

wskazuje na uznanie priorytetu warstwy znaczeniowej,

przy jednoczesnym zakwestionowaniu radykalnych dą-

żeń funkcjonalistycznych, które zdążyły już doprowadzić

do „efektu wyjałowienia” współczesnej formy architekto-

nicznej. Wydaje się zatem, że przede wszystkim promo-

wał on intelektualny przekaz wartości kulturowych. To

przesłanie było jednak w szczególny sposób naznaczone

ekspresją architektonicznej wypowiedzi.

Monumentalizm

W analizie zrealizowanych prac Holleina istotne wyda-

je się też podkreślenie znaczenia jego wczesnej twórczo-

ści o charakterze monumentalnym. Pochodzące z lat 60.

XX w. śmiałe wizje nazwane „megastrukturami”, które

z założenia miały zainicjować rozwój nowatorskich kon-

strukcji budowlanych, były odpowiedzią na zwiększające

się w tym czasie zapotrzebowanie na przestrzeń miejską

[5, s. 50]. Wspomnianej wcześniej dyskusji na temat „eli-

tarności” towarzyszyły między innymi odniesienia do wy-

branych aspektów lozoi Fryderyka Nietzschego. Już na

wczesnym etapie twórczości został zaadaptowany kult siły

i indywidualności. Utopijne projekty, takie jak „Wolken-

kratzer” z 1958 r., były realizacją założonego programu na-

wet przy wykorzystaniu motywów fallicznych [6, s. 343].

Zarówno te działania, jak i artystyczny wizerunek popar-

ty ekstrawagancką osobowością przekreśliły projektanta

w oczach licznych odbiorców sztuki i architektury. Kon-

trowersje dotyczące powagi należnej twórczości zmiesza-

ły się bowiem z wątpliwościami natury moralnej. Hollein

jednak manifestował pogląd opierający się na założeniu,

że budowanie powinno mieć charakter wręcz religijny,

a architektura jest wyrazem zarówno cielesnym, jak i du-

chowym [3, s. 181]. Deklaracja ta dowodziła, że według

Holleina architektura domaga się ujęcia rytualnego. Jego

wizja tym samym wykazuje nadmierny ładunek duchowej

ekspresji. Ostatecznie jednak Hollein jako przedstawiciel

megastrukturalizmu dołączył do postmodernistycznego

ruchu, postrzegającego całą architekturę jako szeroki wa-

chlarz symboli, które należało następnie poddać manipula-

cji [7, s. 31]. Symbole te były

związane z zagadnieniami

thought. This happened in spite of the controversy stem-

ming from the substance of certain forms. The architect’s

achievements generally aimed to restore dominance of

a semantic layer, but also an important aspect was his de-

sire to overthrow the modernist dogma of egalitarianism,

which so far shifted to architectural universalism. Hollein

criticised positivist assumptions as regards social equality

and carried out a study on the validity and consistency of

them with the experience, and applied the obtained con-

clusions within the language of architecture. According to

him, the work was intended to have an elitist character

and should not serve to meet average social expectations

[3, p. 181]. The designer claimed that architecture is not

about simply addressing a given problem, but rather it is

a kind of opinion expressed [in: 4, p. 10], which points to

the recognition of the semantic layer priority, while chal-

lenging radical functionalist attitudes that have already led

to the “sterilisation effect” of the contemporary architec-

tural form. Therefore, it seems that above all he promoted

the intellectual transfer of cultural values. This message,

however, was particularly marked by the expression of an

architectural statement.

Monumentality

In the analysis of Hollein’s works, it is also important

to emphasize the signicance of his early creative activ-

ity of a monumental character. Bold visions, which dated

back to the 1960s and were called “megastructures” as

well as supposedly meant to initiate the development of

brave building structures, constituted a response to the

growing demand for urban space at that time [5, p. 50].

The previously discussed “elitism” was accompanied

by, inter alia, references to selected aspects of Frederick

Nietzsche’s philosophy. Already at an early stage of his

creative activity, the cult of power and individuality was

adapted. Utopian projects such as “Wolkenkratzer” from

1958 were the realisation of the intended program even

with the use of phallic motifs [6, p. 343]. These activities

as well as the artistic image backed by his extravagant

personality counted out the designer in the eyes of nu-

merous recipients of art and architecture. The controversy

over the seriousness which creative activity deserves was

mixed with doubts of a moral nature. Hollein, however,

manifested the view based on the assumption that con-

struction should be even of a religious character and that

architecture is both a bodily and spiritual expression [3,

p. 181]. This declaration proved that, according to Hol-

lein, architecture demanded a ritualistic approach. His

vision thus shows an excessive load of spiritual expres-

sion. In the end, however, Hollein, as a representative

of megastructuralism, joined the postmodern movement

which perceived the whole architecture as a wide range

of symbols that were then supposed to be manipulated

[7, p. 31]. These symbols were related to issues such as

carnality (“Woman” 1959, 1972), religious worship (“Se-

cret point” 1953; “Überbauung Salzburg” 1960; “Kirche”

1962), conict (“Flugzeugträger in der Landschaft”

1964), power (“RollsRoyce Grill on Wall Street” 1966;

“Neue Resi denz Schloss Schrattenberg” 1966) as well as

Twórczość Hansa Holleina: symbol i ekspresja architektoniczna /Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression 19

takimi jak cielesność („Woman” 1959, 1972), kult religij-

ny („Secret point” 1953; „Überbauung Salzburg” 1960;

„Kirche” 1962), konikt („Flugzeugträger in der Land-

schaft” 1964), władza („Rolls Royce Grill on Wall Street”

1966; „Neue Residenz Schloss Schratten berg” 1966) oraz

konsumpcja i konsumpcjonizm („Überbauung Manhattan”

1963; „Smart” 1968). Mimo że jego utopijne koncepcje

przybierały charakter wyniosłych pomników, architekt

dość przewrotnie odnosił się do wspomnianych motywów,

a ich przekaz nie zawsze był dosłowny.

Forma tradycyjna i kult technologiczny

Działalność architekta w latach 80. ubiegłego stulecia

była inspirowana tradycją i wpisywała się w europejski

status quo, ale jednocześnie określała granice poszuki-

wań, tworząc opozycję wobec strukturalizmu [8, s. 69].

Dorobek twórczy pochodzący z tego okresu przyczynił

się do postrzegania postmodernizmu jako nowoczesnej

interpretacji architektury neoklasycystycznej [9, s. 500].

Jednoznaczne odwołania do symboli greckorzymskich są

widoczne między innymi w elewacji Haas Haus, obiektu

zlokalizowanego przy Stephanplatz w Wiedniu (il. 1). Ko-

lumnada okalająca przyziemie budynku prezentuje okre-

ślony porządek architektoniczny

, posługujący się jednak

nowoczesnym detalem

, co zostaje podkreślone szla-

chetną oprawą wykończeniową. Ujawnia się tutaj także

charakterystyczne dla Holleina odejście od prostopadło-

ściennej bryły architektonicznej. Analiza geometrii wy-

branych kompozycji architektonicznych autorstwa Hol-

leina, w tym wiedeńskiego Haas Haus, wykazuje istotne

znaczenie zastosowanych powierzchni rozwijalnych [10,

s. 61]. Architekt, tworząc więc podwalinę „nowoczesno-

ści po modernizmie”, nadaje elementom osobliwe kształ-

ty, nawiązując jednak do porządków klasycznych. Jego

twórczość w tym sensie ma wymiar symboliczny, gdyż

reinterpretując te wzorce, opowiada o zachodnich źró-

dłach cywilizacyjnych.

Hollein budował znaczenie architektury przede wszyst-

kim jednak w odniesieniu do nowoczesnej technologii.

Widoczne jest to między innymi w aranżacji wiedeńskiego

sklepu Retti (il. 2), gdzie zastosował uproszczoną dekora-

cję fasady, pozostającą pod względem kompozycyjnym

w zgodzie z zachowanym powyżej detalem historycznym.

Szczególnie rozpoznawalny jest symetryczny, podkreślo-

ny iluminacją, układ elewacji z osiowo umieszczonym

wejściem. Dodatkowo portal przywodzi swym kształtem

skojarzenie z kolumną jońską o zaburzonych proporcjach.

Realizacja, jak podkreśla sam autor, jest wybudowanym

manifestem zarówno pod względem funkcjonalnym, jak

i materiałowowykończeniowym [11]. Jedna z wyróż-

nionych przez Charlesa Jencksa patetycznych deklara-

cji Holleina głosi: Obecnie, po raz pierwszy w historii

Mowa tutaj między innymi o rytmicznym ustawieniu kolumn

w uk ładzie parami oraz zastosowaniu pośredniego gzymsu w formie

„opaski”.

Architekt zastosował głowice o prostokreślnych kształtach, sta 

no wiące pod względem wizualnym formę negatywową w stosunku do

pośrednich otworów okiennych.

consumption and consumerism (“Überbauung Manhat-

tan” 1963; “Smart” 1968). Although his utopian concep-

tions were manifested in the form of large monuments,

the architect was quite subversive in the abovementioned

motifs, and their message was not always literal.

Traditional form and technological cult

The architect’s activity in the 1980s was inspired by

tradition and was part of the European status quo, but

at the same time it dened the boundaries of the search

creating opposition to structuralism [8, p. 69]. The crea-

tive output of this period contributed to the perception of

postmodernism as a modern interpretation of neoclassical

architecture [9, p. 500]. Unequivocal references to Greek

and Roman symbols are visible, among other things,

in the Haas Haus facade which is located at Stephan-

platz in Vienna (Fig. 1). The colonnade surrounding the

ground oor of the building presents a denite architec-

tural order

, however, using a modern detail

, which is

highlighted by a precious nishing framework. Hollein’s

characteristic departure from the rectangular architectural

This includes, inter alia, the rhythmic arrangement of columns in

the pair system and the application of an indirect cornice in the form of

a “band”.

The architect made use of heads of ruled surfaces (shapes), which

created a visually negative form in relation to indirect window openings.

Il. 1. Hans Hollein, dom handlowy Haas Haus, Wiedeń, Austria, 1990

(fot. A. Serafin)

Fig. 1. Hans Hollein, Haas Haus department store, Vienna, Austria, 1990

(photo by A. Serafin)

20 Aleksander Serafin

rodzaju ludzkiego, w chwili gdy fantastycznie rozwinięta

nauka i udoskonalona technologia dostarczają środków,

budujemy to, co chcemy, tworząc architekturę, która nie

jest determinowana przez technikę, ale która technikę wy-

korzystuje – czystą, absolutną architekturę [za: 12, s. 66].

W ten sposób twórca wyraża wyższość w stosunku do

modernizmu, który w kwestii pozawerbalnego przekazu

został niejako zniewolony poprzez symbol maszyny, po-

padając w manierę powierzchownego naśladownictwa.

Hollein natomiast zgodnie z deklaracją wykorzystuje

osiągnięcia technologii, zamiast odtwarzać kształt koja-

rzonych z nią wytworów przemysłu.

Projektem, który wbrew przytoczonej wcześniej dekla-

racji w wyższym stopniu ujawnia technologiczne inspi

racje autora, jest zrealizowane w Monachium przedsię-

wzięcie Media Linien (il. 3). System rur stanowiących

wielkoprzestrzenną instalację w obszarze gęstej zabu-

dowy

miał z założenia spełniać funkcje audiowizualne

i stanowić interaktywny system reakcji na określone wa-

runki atmosferyczne. Współcześnie pełni on funkcję sieci

Przedsięwzięcie zostało zrealizowane na obszarze monachij skiej

wioski olimpijskiej, przekształconej ostatecznie w osiedle mie szkaniowe.

body is revealed here as well. An analysis of geometry of

selected architectural compositions by Hollein, including

the Haas Haus in Vienna, shows great signicance of de-

velopable surfaces applied [10, p. 61]. The architect, thus

forming the foundations of “modernity after modernism”,

gives the elements peculiar shapes, referring, however, to

the classical orders. His creative activity in this sense has

a symbolic dimension because by reinterpreting these pat-

terns, he speaks of Western civilisation sources.

Hollein built the importance of architecture primar-

ily with regard to modern technology. This can be seen,

among other things, in the arrangement of the Viennese

Retti shop (Fig. 2) where he applied a simplied facade

decoration which in terms of composition remained in

harmony with the above preserved historical detail. The

symmetrical facade arrangement with an axially located

entrance and emphasised with illumination is particularly

recognisable. Additionally, the portal can be associated

with the Ionic column of disturbed proportions. The re-

alisation, as emphasized by the author himself, is a mani-

festo constructed both in terms of functionality as well

as material and nishing [11]. One of Hollein’s pathetic

declarations, which was distinguished by Charles Jencks,

says: Now, for the rst time in the history of mankind, at

the time when fantastically developed science and ad-

vanced technology provide means, we are building what

we want creating architecture that is not determined by

technology but which uses this technology – pure, ab-

solute architecture [12, p. 66]. In this way, the artist ex-

presses superiority in relation to modernism which in the

matter of the nonverbal message was somehow enslaved

by the symbol of a machine, falling into the mannerism

of supercial imitation. However, Hollein, in accordance

with the declaration, uses technological achievements in-

stead of reproducing the shape of industry products which

are associated with technology.

The project, which contrary to the previously men-

tioned declaration, reveals the author’s technological

inspirations to a higher degree is the enterprise called

Media Linien which was realised in Munich (Fig. 3). The

Il. 2. Hans Hollein, sklep Retti, Wiedeń, Austria, 1966 (fot. A. Serafin)

Fig. 2. Hans Hollein, Retti shop, Vienna, Austria, 1966

(photo by A. Serafin)

Il. 3. Hans Hollein, Media Linien, Monachium, Niemcy, 1972

(fot. A. Serafin)

Fig. 3. Hans Hollein, Media Linien, Munich, Germany, 1972

(photo by A. Serafin)

Twórczość Hansa Holleina: symbol i ekspresja architektoniczna /Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression 21

oświetleniowej wraz z informacją wizualną w postaci linii

prowadzących ku centralnej przestrzeni założenia urbani-

stycznego. Przedsięwzięcie, pomimo ograniczonej realiza-

cji założeń koncepcji, jest najpełniejszym urzeczywistnie-

niem technologicznych dążeń autora.

Ekspresja formy architektonicznej

Odrębnej analizy wymaga również ta część twórczo-

ści Holleina, którą można umiejscowić w granicach kon-

wencji neoekspresjonistycznej. Nurt ten, będący domeną

austriackoniemieckiej ponowoczesności, odpowiada

w znacznej mierze za wizerunek współczesnej zdynami-

zowanej wizualnie formy architektonicznej. Wolfgang

Dieter Prix

w mowie dedykowanej pamięci Holleina

zwrócił uwagę, że ten kształtował trendy w architektu-

rze zarówno jako teoretyk, jak i autor budynków, dzięki

swojej naturze wynalazcy [13], ale Prix deklaruje też, że

twórca ten wywarł określony wpływ na działalność jego

zespołu projektowego [14, s. 488]. Uzasadnieniem dla

rozpatrywania dokonań Holleina w kategorii wpływów

ekspresjonizmu jest też fakt, że projektant wywodził się

ze szkoły Clemensa Holzmeistera

, który zasłynął z twór-

czości w duchu ekspresyjnie pojmowanego tradycjona-

lizmu [15, s. 36]. Część projektów Holleina charaktery-

zuje też wzmożona wyrazistość. Jako że w jego pracach

wielokrotnie objawia się rytualny charakter formy archi

tektonicznej, doświadczenia związane z wiedeńskim ak-

cjonizmem sprawiają, że realizacje takie jak aranżacja

pierwszego sklepu Herberta Schullina

(il. 4), dotykając

jednocześnie problematyki cierpienia, zranienia i znisz-

czenia, stają się kontynuacją malarskiej tradycji manie-

ryzmu oraz romantyzmu [16, s. 571]. Charakterystycz-

nym elementem kompozycji jest pozorowane pęknięcie

zlokalizowane w części nadprożowej ściany fasadowej

tego obiektu. Takie wizualne wyeksponowanie wejścia

wywołuje silne wrażenie estetyczne. Autor nie zrezygno-

wał tutaj także z akcentów technologicznych. Instalacja

świetlna wbudowana w układ błyszczących tulei umiesz-

czonych w fasadowej szczelinie czyni detal nawiązaniem

do wczesnych manifestów sławiących postęp techniczny.

Aranżacja kolejnego lokalu dla tego samego inwesto-

ra stanowiła odejście od tak dosadnych form na rzecz

skomercjalizowanej reinterpretacji sztuki dekoracyjnej

dwudziestolecia międzywojennego. Idea „Art Déco meets

Pop” odpowiadała zresztą wybranym projektom wzor-

niczym Holleina [17, s. 151]. Architekt nie wdrożył za-

tem dekompozycyjnej konwencji w ogół realizowanych

W.D. Prix jest jednym z założycieli Coop Himmelb[l]au i obec

nym liderem tego uznanego na świecie zespołu projektowego. W kon tek

ście niniejszego artykułu architekta należy uznać za czołowego współ 

czesnego kontynuatora austriackiej tradycji ekspresjonistycznej.

C. Holzmeister był autorem między innymi otwartego w 1922 r.

krematorium „Feuerhalle Simmering”, które jest postrzegane jako

główne dzieło architektury ekspresjonistycznej na terenie Wiednia.

W niniejszym artykule mowa jest o dwóch sklepach jubilerskich

powstałych w Wiedniu z inicjatywy tego samego inwestora. Pierwszym

z nich jest tak zwany Schullin I zrealizowany w 1974 r. przy Graben.

Drugi pojawiający się w tekście to Schullin II zrealizowany w 1982 r.

przy Kohlmarkt.

system of pipes, which forms a largearea installation in

the densely developed area

, was intended to perform au-

diovisual functions and constitute an interactive reaction

system against certain atmospheric conditions. At present,

it plays the role of a lighting network along with visual in-

formation in the form of lines leading to the central space

of the urban layout. The enterprise, in spite of limited

implementation of the concept assumptions, is the fullest

realisation of the technological aspirations of the author.

Expression of the architectural form

A separate analysis is also required for that part of Hol-

lein’s creative activity which can be placed within the

connes of the neoexpressionist convention. This trend,

which is the domain of Austrian and German postmo-

dernity, is responsible for the image of the contemporary

and visually dynamic architectural form. Wolfgang Die

ter Prix

in his speech dedicated to Hollein noted that he

shaped trends in architecture both as a theorist and author

of buildings thanks to his inventor’s nature [13], but Prix

The project was implemented in the area of Munich Olympic

Village, which was eventually transformed into a housing estate.

W.D. Prix is one of the founders of Coop Himmelb[l]au and the

current leader of this worldrenowned design team. In the context of this

article, the architect must be regarded as a leading modern continuator

of the Austrian expressionist tradition.

Il. 4. Hans Hollein, sklep Schullin I, Wiedeń, Austria, 1974

(fot. A. Serafin)

Fig. 4. Hans Hollein, Schullin I shop, Vienna, Austria, 1974

(photo by A. Serafin)

22 Aleksander Serafin

projektów, w związku z czym nawet inwestycje jednego

zamawiającego zachowywały odrębny język formalny.

Inną ilustracją dominacji warstwy ekspresyjnej jest

rozbudowa wiedeńskiej galerii Albertina (il. 5). Opraco-

wanie dotyczyło głównie strefy wejściowej, która została

zwieńczona zadaszeniem o znacznych rozmiarach. Ten

akcent przestrzenny odznacza się dynamicznym i swobod-

nym ukształtowaniem bryły w stosunku do zabytkowego

kompleksu wystawienniczego. Pomimo zachowania ele-

mentów historycznej tkanki we wnętrzu aranżację cechuje

nowoczesne wykończenie w formie metalowych paneli,

którymi zostało pokryte zadaszenie, oraz wspierających je

połyskujących słupów, a także masywnego lara starannie

obudowanego czarnymi płytami kamiennymi. Wykonany

antykwą błyszczący napis w złotym kolorze jest subtel-

nym ukłonem wykonanym w stronę kultury klasycznej,

charakterystycznym dla całej twórczości projektanta. Ro-

lą architekta bowiem jest według Holleina z jednej stro-

ny balansowanie pomiędzy kontrolą i uporządkowaniem

a z drugiej strony zapewnieniem wolności i pewnej dozy

anarchii [18]. Albertina jest więc przykładem architekto-

nicznej ekspresji. Obiekt ten, tak jak inne budynki tego

twórcy, podlega konsekwentnej neutralizacji odnoszącej

się do antycznych korzeni kultury europejskiej, z których

czerpało wcześniej imperium Habsburgów.

Osobliwym przykładem umocowania twórczości Hol-

leina w austriackoniemieckiej tradycji neoekspresjoni-

also declared that this creator had a denite inuence on

his design team [14, p. 488]. The justication for examin-

ing Hollein’s achievements in the category of inuences

of expressionism is also the fact that the designer came

from Clemens Holzmeister

School, who was famous

for his creativity in the spirit of expressively understood

traditionalism [15, p. 36]. Some of the Hollein’s projects

are also characterized by increased expressiveness. As his

works repeatedly reveal the ritual character of the archi-

tectural form, the experiences connected with Viennese

Actionism make the projects such as the design of Her-

bert Schullin’s

rst shop (Fig. 4) – while touching the

problems of suffering, hurting and destruction – become

a continuation of the painting tradition of Mannerism and

Romanticism [16, p. 571]. A characteristic element of the

composition is a pretended crack located in the lintel part

of the facade wall of this object. Such visual exposition

of the entrance causes a strong aesthetic impression. The

author did not resign from technological accents either.

The light installation built into the system of shiny sleeves

housed in the facade slot makes the detail a reference to

the early manifestos celebrating technical progress. The

arrangement of another location for the same investor

constituted a departure from such expressive forms for the

commercialised reinterpretation of the decorative arts of

the interwar period. The idea of “Art Déco meets Pop”

corresponded to Hollein’s selected design projects [17,

p. 151]. The architect, therefore, did not implement the

decomposition convention in the entirety of realised pro-

jects and consequently, even the investments of one order-

ing party retained their separate formal language.

Another illustration of the dominance of the expression

layer is the extension of the Viennese Albertina Gallery

(Fig. 5). This work was mainly concerned with the en-

trance zone, which was crowned with a large size roof-

ing. This spatial accent is characterised by a dynamic and

free shape of the body in relation to the historic exhibition

complex. In spite of preserving the elements of the histori-

cal tissue in the interior, the arrangement is characterised

by a modern nishing in the form of metal panels that

cover the roong and the supporting shining columns,

whereas on the other side it is characterised by a massive

pillar carefully covered with black stone slabs. A shin-

ing goldplated inscription made in an Antiqua typeface

is a subtle nod to the classic culture and characteristic of

the designer’s entire creative activity. According to Hol-

lein, the role of the architect is balancing between con-

trol and order and, on the other hand, the assurance of

freedom and a certain dose of anarchy [18]. Albertina is

hence an example of architectural expression. This build-

ing, like other buildings of this designer, is subject to

consistent neutralisation which refers to the ancient roots

C. Holzmeister was the author, among other things, of the “Feuer

halle Simmering” crematorium opened in 1922, which is seen as the

main work of expressionist architecture in the area of Vienna.

This article describes two jewellery shops established in Vienna on

the initiative of the same investor. The first is the socalled Schullin I,

completed in 1974 at Graben. The second appearing in the text is the

Schullin II realised in 1982 at Kohlmarkt.

Il. 5. Hans Hollein, rozbudowa galerii sztuki Albertina,

Wiedeń, Austria, 2003 (fot. A. Serafin)

Fig. 5. Hans Hollein, Albertina art gallery extension,

Vienna, Austria, 2003 (photo by A. Serafin)

Twórczość Hansa Holleina: symbol i ekspresja architektoniczna /Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression 23

stycznej jest Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MMK) we

Frankfurcie nad Menem (il. 6). Budynek ten jest określany

jako przykład nadzwyczaj racjonalnego zagospodarowa-

nia narożnej działki z użyciem elementów rzeźbiarskich

[19, s. 122]. Specyczna sytuacja urbanistyczna polega-

jąca na potrzebie zagospodarowania działki o klinowym

kształcie przywołuje skojarzenia z kluczowym dziełem

niemieckiego ekspresjonizmu

. W wybranej literaturze

przedmiotu zwraca się zresztą uwagę na podobieństwo

obydwu budynków, zaznaczając w kontekście frankfurc-

kiego MMK, że […] najważniejsze dla ekspresji formy

są narożniki. Jeden z nich, ostry z wyciętą częścią dachu

wbija się jakby w skrzyżowanie ulic tworząc jeszcze więk-

sze zbiegi perspektywiczne. Wejście to nawiązuje do formy

Chilehaus i Backsteinexpressionismu, przedstawione

w innej, już postmodernistycznej manierze [...]. Sytuacja

narożnikowa i oryginalność formy architektonicznej czyni

ekspresywność rzeczy architektonicznej [20, s. 87]. Nale-

ży jednak zwrócić uwagę na fakt, że oba budynki różni

zarówno skala, jak i sposób uformowania strefy narożnej.

Dlatego też dziełem Holleina, które wyraźniej nawiązuje

do ekspresjonistycznej formuły, jest późniejsza realiza-

cja wiedeńskiego budynku biurowego Die Welle (il. 7).

Także tutaj specyczny układ działki zdeterminował spo-

sób jej zagospodarowania. Tym razem jednak projektant

zdecydowanie silniej wyeksponował ostrokątny narożnik,

podobnie jak miało to miejsce w przypadku reali zacji

Högera. Dodatkowo, faliście ukształtowana głów na ele-

wacja budynku odpowiada kształtem północnej ścianie

Chilehaus. Odmienna pozostaje natomiast plastyczność

użytych materiałów. Płynny kształt fasady Die Welle,

któ rej podwójna konstrukcja została wykończona szkłem

sil nie odbijającym światło, projektant zaakcentował po-

ziomymi metalowymi liniami złotego koloru o wysokim

stopniu połysku. Ten zabieg, będący po części znakiem

rozpoznawczym jego twórczości, jest współczesną in-

terpretacją boniowania stosowanego na ścianach histo-

rycznych budynków. Można więc uznać, że choć podo-

bieństwo przestrzennego ukształtowania Die Welle do

ekspresjonistycznego dzieła Högera wydaje się nieza-

przeczalne, to uwidocznione zostają też elementy subtel-

nie symbolizujące ideową łączność z klasycyzmem.

Koincydencja dokonań architekta z dziedzictwem eks-

presjonizmu może być różnie postrzegana w zależności

od uznania poszczególnych cech samego nurtu. Ostatnim

zatem z elementów kompozycji architektonicznej, które

są wyznacznikiem ekspresji, jest wyrazistość materiało-

wa. Należy przy tym zauważyć, że słynny wywód Hol-

leina zatytułowany „Alles ist architektur” zainicjował

szeroki front przeciwko brutalizmowi [21, s. 770]. Ów

styl bywa bowiem postrzegany jako bezkompromisowa

wystawa materiałów połączonych z ekspresją ich zasto-

sowania [22, s. 172]. Taka żywotna siła wyrazu stoi więc

w opozycji do walorów prac Holleina, które z tego punktu

widzenia charakteryzują się starannie dobranym i dopa-

Mowa tutaj o tak zwanym Chilehaus, budynku biurowym autor 

stwa Fritza Högera zaprojektowanym i wybudowanym w 1924 r. w Ham

burgu na zlecenie Henry’ego Slomana.

of European culture that the Habsburg empire had previ-

ously drawn upon.

A unique example of strengthening Hollein’s creative

activity in the Austrian and German neoExpressionist tra-

dition is the Museum of Modern Art (MMK) in Frankfurt

am Main (Fig. 6). This building is dened as an example

of the extremely rational development of a corner plot

of land with the use of sculptural elements [19, p. 122].

The specic urban situation involving the need to de-

velop a wedge shaped plot evokes associations with the

key work of German expressionism

. The selected source

literature pays attention to the similarity of both buildings

emphasising in the context of the Frankfurt MMK that [...]

corners are most important to express the form. One of

them, sharp with part of the roof cut out seems to hit the

crossroads creating even more perspective convergences.

This entrance refers to the form of Chilehaus and Back-

steinexpressionism, which is presented in another already

postmodern mannerism [...]. The corner situation and the

uniqueness of the architectural form create the expres-

siveness of the architectural thing [20, p. 87]. It should

be noticed, however, that both buildings are different in

the scale and manner of the corner zone formation. There-

fore, another Hollein’s work that is more closely related to

This refers to the socalled Chilehaus, an office building by Fritz

Höger which was designed and built in Hamburg in 1924 at Henry

Sloman’s request.

Il. 6. Hans Hollein, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Frankfurt nad Menem,

Niemcy, 1991 (fot. A. Serafin)

Fig. 6. Hans Hollein, Museum of Modern Art, Frankfurt am Main,

Germany, 1991 (photo by A. Serafin)

24 Aleksander Serafin

sowanym tworzywem. Stosowane szlachetne materiały,

połyskliwe wykończenia oraz pieczołowicie opracowane

faktury sugerują, że mając na uwadze brutalistyczne ko-

notacje, nie można tej twórczości postrzegać jednoznacz-

nie jako neoekspresjonistycznej. Jednocześnie koincy-

dencje pierwotnego ekspresjonizmu z art déco wskazują

na to, że dekoracyjny charakter projektów Holleina może

wpisywać się w konwencję ornamentyki dzieł Högera

i innych mistrzów oryginalnego ekspresjonizmu. Ujaw-

nia się tutaj więc problematyka wieloznaczności pojęcia

neoekspresjonizm. Wiąże się z nią bowiem dylemat, czy

kontynuacja nurtu ekspresjonistycznego domaga się pod-

trzymania jego historycznych cech stylistycznych, czy też

sprowadza się do kolejnych prób eskalacji architektonicz-

nej ekspresji bez wprowadzania jakiegokolwiek rygoru

estetycznego względem użytych form.

Wnioski

Dokonana w niniejszym tekście analiza porównawcza

wybranych dzieł pokazuje waloryzację wartości ekspre-

sywnych architektury. Realizacje takie jak Haas Haus,

Retti i Media Linien mają charakter bardziej narracyjny

i w ślad za wczesnymi niezrealizowanymi koncepcjami

stanowią wypowiedź głównie w wymiarze symbolicznym

(w kontekście klasycznym i technologicznym). Projekty

Schullin, Albertina, MMK i Die Welle charakteryzują

się natomiast wzmożoną dynamiką i wyrazistością for-

my samej w sobie. Należy jednak zaznaczyć, że granica

the expressionist formula is the subsequent realisation of

the Vienna ofce building Die Welle (Fig. 7). Also in this

case a specic layout of the plot determined the way of its

development. This time, however, the designer denitely

more strongly exposed the acuteangled corner similarly

to the case of Höger’s realisation. Additionally, the sinu-

ously shaped main facade of the building corresponds to

the shape of the northern wall of the Chilehaus. However,

the plasticity of the applied materials varies. The smooth

shape of the Die Welle facade, whose double structure

was nished with highly reective glass, was emphasised

by horizontal metal lines of high gloss gold colour. This

treatment, which is partly a characteristic sign of his crea-

tive activity, is a contemporary interpretation of the rusti-

cation applied on walls of historical buildings. It can be

thus concluded that although the similarity of Die Welle’s

spatial shape to the expressionist work by Höger seems

undeniable, the elements which subtly symbolise the ide-

ological connection with classicism are here more visible.

The coincidence of the architect’s achievements with the

expressionist heritage can be perceived differently depend-

ing on the recognition of individual characteristics of the

same trend. Thus, the last of the elements of the architectur-

al composition, which constitute a determinant of expres-

sion is the material expressiveness. At this place, we should

bear in mind that Hollein’s famous argumentation entitled

“Alles ist architektur” initiated a broad front against brutal-

ity [21, p. 770]. This style is perceived as an uncompromis-

ing exhibition of materials combined with the expression of

their application [22, p. 172]. Such a vital force of expres-

sion stands in opposition to Hollein’s work, which from

this point of view is characterized by a carefully selected

and matched material. The noble materials applied, shiny

nishing, and sophisticated textures suggest that, bearing

in mind brutalist connotations, this creative activity can-

not be simultaneously perceived as neoexpressionist. At

the same time, the coincidences of original expression-

ism from

art déco indicate that the decorative character

of Hollein’s designs may be included in the ornamental

convention of Höger’s works and other masters of origi-

nal expressionism. Thus the problem of ambiguity of the

concept of neo expressionism is revealed here. It involves

a certain dilemma, namely whether the continuation of the

expressionist trend requires the preservation of its histori-

cal stylistic features, or it boils down to further attempts to

escalate the architectural expression without introducing

any aesthetic rigor with respect to the forms applied.

Conclusions

The comparative analysis of the selected works, which

was carried out in this article, shows the valorisation of

expressive values of architecture. Realisations such as

Haas Haus, Retti, and Media Linien are more of a nar-

rative character and following the early unrealised con-

cepts they constitute a statement of mainly a symbolic

dimension (in the classical and technological context).

The Schullin, Albertina, MMK and Die Welle projects,

however, are characterised by an increased dynamism and

expressiveness of the form itself. Nevertheless, it should

Il. 7. Hans Hollein, budynek biurowy Die Welle, Wiedeń, Austria, 2008

(fot. A. Serafin)

Fig. 7. Hans Hollein, Die Welle Office Building, Vienna, Austria, 2008

(photo by A. Serafin)

Twórczość Hansa Holleina: symbol i ekspresja architektoniczna /Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression 25

be noticed that the boundary between the two indicated

tendencies is blurred and that most of the above men-

tioned objects have the characteristics of both the one

and the second course. Hollein’s creative activity is not

subject to a simple categorisation, similarly to radical at-

tempts to systematise cultural issues within architecture,

which generally seems to be doomed to failure. It is not

possible either to distinguish a clear division into the stag-

es of his creativity, although the existence of a symbolic

and expressive tendency can be noticed. Modications in

this architect’s architectural approach appeared succes-

sively and tendencies overlapped. This evolution seems

to correspond to civilisation transformations, and thus to

the general orientation of Austrian and German architec-

ture, although Hollein undoubtedly belongs to the group

of those creators who had the greatest inuence on the

trends existing in it.

Summary

The 18

century concept, according to which the over-

riding purpose of architecture is the function of message

at the place of shaping space, once again dominated the

European stage with signicant contribution of Viennese

neoavantgarde which was widely identied with post-

modernism. Richard Wittman’s research indicated that the

earlier architecture was so deprived of a semantic layer

that even simple artistic treatments applied by Hollein

turned out to be sufcient for the world trade press to de-

scribe them as architecture parlante [23, p. 12]. Despite

the common view that the designer’s creative activity was

characterised by radical decontextualism [24, p. 126], it

must be stated that, with a signicant dose of expression

understood in a modern way, it rst of all showed a need

to derive from the Western sources of culture.

Translated by

Bogusław Setkowicz

In this case, Richard Wittman referred to arrangements such as

the Vienna seat of the Österreichisches Vehrkehrsbüro Opernringhof in

1978 or Reisebüro “Am Ringturm” from 1980.

pomiędzy dwiema wskazanymi tendencjami zaciera się,

a większość z wymienionych obiektów ma cechy zarów-

no jednego, jak i drugiego kursu. Twórczość Hollei na nie

poddaje się zatem prostej kategoryzacji, tak jak w ogóle

radykalna próba systematyzacji kwestii kulturowych

w obrębie architektury wydaje się z góry skazana na po-

rażkę. Nie może być też mowy o czytelnym podziale na

etapy twórczości, chociaż wyczuwalne pozostaje istnienie

tendencji symbolicznej i ekspresyjnej. Modykacje w po-

dejściu architektonicznym tego projektanta następowały

sukcesywnie, a tendencje zachodziły na siebie. Ta ewo-

lucja zdaje się odpowiadać przemianom cywilizacyjnym,

a tym samym ogólnej orientacji architektury austriackiej

i niemieckiej, chociaż niewątpliwie Hollein należy do

gru py tych twórców, którzy sami najsilniej wpływali na

obec ne w niej trendy.

Podsumowanie

Sięgająca swą historią XVIII w. koncepcja, według

której nadrzędnym celem architektury jest funkcja prze-

kazu w miejsce kształtowania przestrzeni, po raz kolejny

zdominowała europejską scenę przy znacznym udziale

wiedeńskiej neoawangardy, powszechnie utożsamianej

z post modernizmem. Badania Richarda Wittmana wska-

zują, że wcześniejsza architektura była na tyle pozbawio na

warstwy semantycznej, że nawet proste zabiegi plastycz ne

zastosowane przez Holleina

okazały się wystarczające,

aby światowa prasa branżowa mogła określić je mianem

architecture parlante [23, s. 12]. Pomimo spotykanego

poglądu mówiącego o tym, że twórczość pro jektanta cha-

rakteryzował radykalny dekontekstualizm [24, s. 126],

należy stwierdzić, że przy znacznej dozie nowocześnie

rozumianej ekspresji przede wszystkim wskazywała ona

potrzebę czerpania ze źródeł zachodniej kultury.

W tym przypadku Richard Wittman nawiązywał do aranżacji

takich jak wiedeńska siedziba Österreichisches Vehrkehrsbüro Opern

ringhof z 1978 r. czy też Reisebüro „Am Ringturm” z 1980 r.

Bibliografia /References

[1] Świtek G., Gry sztuki z architekturą, Wydawnictwo Naukowe UMK,

Toruń 2013.

[2] Beyerle T., Hirschberger K., A century of Austrian design: 1900–

2005, Birkhäuser, München 2013.

[3] Pichler W., Hollein H., Absolute architecture, [w:] U. Conrads (ed.),

Programs and manifestoes on 20

-century architecture, MIT Press,

Cambridge 1971, 181–182.

[4] Kliczkowski H., Casas – Houses – Häuser, Loft Publications,

Barcelona 2004.

[5] Cresciani M., Forth J., Three resilient megastructures by Pier Luigi

Nervi, „International Journal of Architectural Heritage” 2014,

No. 8(1), 49–73.

[6] Klotz H., Moderne und postmoderne: Architektur der Gegenwart,

1960–1980, Vieweg, Braunschweig–Wiesbaden 1984.

[7] Deyong S., Memories of the urban future: the rise and fall of the

megastructure, [w:] T. Riley (ed.), The changing of the avant-

garde. Visionary architectural drawings from the Howard Gilman

Collection, The Museum of Modern Art, New York 2002, 23–35.

[8] Bizio K., Nowa struktura, „Przestrzeń i Forma” 2010, Nr 14,

65–74.

[9] Haddad E., Charles Jencks and the historiography of Post-

Modernism, „The Journal of Architecture” 2009, Vol. 14, No. 4,

493–510.

[10] Glaeser G., Gruber F., Developable surfaces in contemporary

archi tecture, „Journal of Mathematics and the Arts” 2007, Vol. 1,

No. 1, 61–70.

[11] Stararchitekt Hollein im groβen Interview: “Jede Woche das

Denk malamt alarmieren” 26.3.2009, http://www.prol.at/home/

26 Aleksander Serafin

Streszczenie

Artykuł dotyka problematyki wyjątkowego charakteru twórczości Hansa Holleina (1934–2014) w kontekście jej ekspresywności, symbolicznego

przekazu i umocowania w tradycji. Autorskie dokonania, pomimo określonych kontrowersji, pozwalają uznać tego architekta za postać, która

przyczyniła się do identykacji austriackiej i niemieckiej myśli architektonicznej na tle międzynarodowego uniwersalizmu. Tekst odnosi się także do

zagadnienia „architektury elitarnej”, z jaką utożsamiał się projektant, wobec ogólnie panujących nowoczesnych tendencji.

Słowa kluczowe: architecture parlante, Austria, ekspresja, Hans Hollein, symbol

Abstract

The article concerns the issue of the unique character of Hans Hollein (1934–2014) in the context of its expressiveness, the symbolic transmission

and traditional support. Despite specic controversy, the author’s achievements make him the one, who helped to identify the Austrian and German

architectural thought against the background of international universalism. Against the general modern trends the text also raises the question of

architectural elite with which he identied a designer.

Key words: architecture parlante, Austria, expression, Hans Hollein, symbol

stararchitektholleininterviewjedewochedenkmalamt237070

[accessed: 5.05.2016].

[12] Jencks Ch., Ruch nowoczesny w architekturze, Wydawnictwa

Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987.

[13] Prix W.D., In Memoriam Hans Hollein, Wiedeń 5.05.2014, [mps],

http://www.coophimmelblau.at/uploads/documents/News_

Events/2014_05_05_RedeWDP_InMemoriamHansHollein_e.pdf

[accessed: 15.08.2014].

[14] Acceptance speech for the Großer Österreichischer Staatspreis,

Coop Himmelb(l)au, 2000, [w:] M. KandelerFritsch, T. Kramer

(ed.), Get off of my cloud: Wolf D. Prix, Coop Himmelb(l)au. Texts

1968–2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 488–495.

[15] Tołłoczko Z., Z problemów koincydencji Art Dèco i ekspresjonizmu.

Część I, „Wiadomości Konserwatorskie” 2010, Nr 28, 31–48.

[16] Feuerstein G., Visions and Realities. The Austrian Scene in the

1960s and 1970s, [w:] P. Weibel (ed.), Beyond art: a third culture.

A comparative study in cultures art and science in 20

century

Austria and Hungary, Springer, Wien–New York 2013, 570–577.

[17] Bizio K., Motywy architektoniczne w postmodernistycznych pro-

jek tach mebli tworzonych przez architektów w latach 80. XX wieku,

na tle ogólnych związków architektury i wzornictwa, „Przestrzeń

i Forma” 2011, Nr 15, 145–154.

[18] Hollein H., Architektur Inhalt und Form, http://www.hollein.com/

ger/Schriften/Texte/ArchitekturInhaltundForm [accessed: 2.05.2016].

[19] Amsoneit W., Contemporary European architects, Taschen, Köln

1991.

[20] Kozłowski T., Tendencje ekspresjonistyczne w architekturze współ-

czesnej, Politechnika Krakowska, Kraków 2013.

[21] Parnell S., AR’s and AD’s post-war editorial policies: the making

of modern architecture in Britain, „The Journal of Architecture”

2012, Vol. 17, No. 5, 763–775.

[22] Viaene P., Bunkier Sztuki w Krakowie a postrzeganie brutalizmu

w architekturze w Belgii i poza jej granicami/The Cracow Bunkier

Sztuki and aspects of brutalist architecture in and outside Belgium,

[w:] B. GibałaKapecka (red.), Space reloading. Nowa przestrzeń –

miejsca w mieście. T. 2: Space reloading. The new space – places in

the city, ASP Biennale INAW, Kraków 2014, 167–188.

[23] Wittman R., Architecture Parlante – eine Anti-Rhetorik?/Archi-

tecture Parlante – an anti-rhetoric?, „Daidalos” 1997, No. 64,

12–23.

[24] Grifths S., Holland C., Jacob S., Re-radicalising Post-modernism,

„Architectural Design” 2012, Vol. 81, Iss. 5, 122–127.

Creative activity of Hans Hollein: symbol and architectural expression

Aleksander Serafin

doi:10.5277/arc170302

Abstract