Economic activity of Cistercians from Rudy

The monastery in Rudy was founded as the only mona-

s tery of Silesian Cistercians and in accordance with pro-

visions of the General Cistercian Chapter it was built far

from human settlements [cf. 1] surrounded by forests

and swamps in a place where the waters of Ruda, Rudka,

Wierz

bnik and Buk rivers converged [2, p. 155]. Cister-

cians chose a suitable place as regards defence and com-

munication. It was an alluvial fan peninsula of the Stream

Buk surrounded by wetlands from three sides. At that place

the riverbed of the River Ruda was narrow, which made

the crossing easier, while its current was fast here, which

made it possible to use the water for economic purposes.

Monks prayed and worked according to the Benedictine

rule ora et labora and in this way they were able to bring

the earth under control. In the course of time they built

and developed a well prospering ‘industrial plant’ which

constituted the basis of the Abbey’s self-sufﬁ ciency.

Property of the Abbey

After having settled by the River Ruda in the middle

of the 13

century

, the monks began their colonisation

actions and economic activities.

The initial property of the Abbey consisted of estates

from the previous Woszczyce foundation and was later ex-

tended by estates granted by Prince Vladislav I in the mid-

dle of the 13

century. The following villages came from

Different dates of Rudy Abbey foundation: ‘1252’, ‘1253’, ‘the

years 1252–1255’,‘1255’, ‘before 1256’,‘before 1258’ and ‘in 1258’ go

to prove that the process of setting up a new abbey was always complex

and it usually took many years.

2013

3(35)

DOI: 10.5277/arc130302

Ks. Franciszek Wolnik*

Działalność gospodarcza cystersów z Rud

Economic activity of Cistercians from Rudy

Klasztor rudzki – jako jedyny cystersów śląskich – zo-

stał założony zgodnie z postanowieniami cysters kiej ka-

pituły generalnej z dala od ludzkich osad [por. 1], w oto-

czeniu lasów i mokradeł, w miejscu gdzie zbiega

ją się

wody: Rudy, Rudki, Wierzbnika i Buku [2, s. 155]. Cys-

tersi wybrali dogodne miejsce obronne i komunikacyjne.

Był to cypel stożka napływowego potoku Buk, otoczony

z trzech stron podmokłymi terenami. Rzeka Ruda w tym

miejscu miała wąskie koryto, ułatwiające przeprawę, nurt

jej był zaś tu szybki, co umożliwiało wykorzys tanie wody

w celach gospodarczych. Mnisi modlili się i pra cowali,

zgodnie z benedyktyńską zasadą ora et labora, w ten spo -

sób czynili sobie ziemię poddaną. Z biegiem czasu rozwi-

nęli i utworzyli dobrze prosperujący „kombinat przemys-

łowy”, będący podstawą samowystarczalnoś ci opactwa.

Uposażenie opactwa

Po osiedleniu się nad rzeką Rudą, w latach pięćdzie-

siątych XIII w.

, mnisi rozpoczęli akcję kolonizacyjną

i działalność gospodarczą.

Na początkowe uposażenie opactwa składały się dobra

wcześniejszej fundacji woszczyckiej, powiększone o dobra

nadane przez księcia Władysława I w połowie XIII w.

Z fundacji woszczyckiej pochodziły wioski: Woszczyce

* Wydział Teologiczny, Uniwersytet Opolski / Faculty of Theology,

University of Opole.

Różniące się między sobą daty fundacji rudzkiego opactwa: „1252

rok”,

„1253 rok”, „lata 1252–1255”, „1255 rok”, „przed 1256 rokiem”,

„przed 1258 rokiem” i „w 1258 roku” potwierdzają pogląd, iż zawsze funda-

cja nowego opactwa była złożonym procesem, trwającym zwykle wiele lat.

18 Ks. Franciszek Wolnik

Wo szczyce foundation: Woszczyce (changed to Żer ni-

ca in 1283), Dobrosławice, Maciowakrze, Zawada, a part

of Pogrzebień village and certain areas in Boguszowi ce

[3, pp. 30–31],

whereas Jankowice Rudzkie, Ruda Ko ziels ka,

Stanica and forest areas to the north of the River Bie raw

were donated by Prince Vladislav I. As we can see, the origi-

nal property of Ruda Abbey was not impressive, particu-

larly in comparison with great Lower Silesian Foundations.

As it was mentioned above, the monks started their

co lonisation activity at that time. Most probably, they

foun ded the following villages on their areas: Schönwald

(later Szywałd, and today Bojków near Gliwice), Wójto-

wa Wieś, Zwonowice, Chwałęcice, Stodoły as well as

Ło dygowice, Pietrzykowice and Wilkowice which were

situa ted to the west of Żywiec by the River Soła.

In spite of privileges having been granted by Prince

Vla dislav I in 1258, the material situation of the Abbey

in Rudy was difﬁ cult. The Ruda basin on the right bank

of the River Oder was rich in dense forests. With the soil

being sandy here, it was impossible to develop lucrative

ce real crops. Thus, the Abbey was destined to forest ma -

nagement, beekeeping and ﬁ sh farming which ensured

quite a reasonable proﬁ t. Although the Cistercians’ mission

was to civilise those difﬁ cult areas, they certainly expected

to obtain some further proﬁ ts, i.e. ﬁ rst of all properties si-

tuated on the fertile left bank of the River Oder [2, p. 158],

[4, pp. 41–42], [5, pp. 11–14].

In 1260 the property of the Rudy monastery consisted

of eight villages, namely, Dobrosławice, Jankowice

(Rudz kie), Maciowakrze, Ruda Kozielska, Stanica, Wo-

sz czyce, Zawada Rybnicka, Boguszowice and a part of

Po grzebień village. All of those villages existed before the

Cistercians arrived in Upper Silesia. Moreover, the forests

between the Ruda and Sumina Rivers and to the north of

Rudy in the direction of Gliwice belonged to Cistercians

as well as the areas on the left bank of the Soła River to

the north-west of Żywiec which were quite far away from

the monastery.

German colonists, who were invited by Opole Pro vince

Governor Mroczek in the years 1263–1269, founded the

abovementioned village Schönwald on the Cistercian ter-

ritory. The settlers, who were brought by the monks be-

fore 1300, set up a village called Wójtowa Wieś. Later,

the Abbey monks also founded the following villages:

Pietrzykowice, Wilkowice and Chwałęcice as well as they

developed small farmsteads called Zwonowice and Sto-

doły [4, pp. 44–46], [5, pp. 10–11].

In the subsequent period the monks gained further vil-

lages, i.e. in circa 1615 the monastery bought Jankowice

and Szymocice, in 1680 the grange in Zwonowice, in

1690 Boguszowice village, and in 1691 Urbanowice. In

1698 Abbot Bernard II Czernek (1696–1716) extended

the monastery property by Dobieszów village, whereas in

1776 Abbot Augustine Renner (1753–1783) set up Rene-

rowska Colony.

In 1810 during the time of the monastery secularisation,

Rudy Cistercians possessed nine villages with 10 422 hec-

tares, however, 7711 hectares were covered by forests as

well as tithes from 14 villages comprising in total 7500

hectares [6, p. 29].

(zamienione w 1283 r. na Żernicę), Dobrosławice, Macio-

wakrze, Zawada, część wsi Pogrzebień oraz pewne tereny

w Boguszowicach [3, s. 30–31], darowizną księcia Wła-

dysława I były zaś Jankowice Rudzkie, Ruda Koziels ka,

Stanica oraz tereny leśne na północ od rzeki Bierawki.

Pierwotne uposażenie rudzkiego opactwa nie należało

więc do imponujących, zwłaszcza w porównaniu z wiel-

kimi fundacjami dolnośląskimi.

Jak wspomniano, w tym czasie mnisi rozpoczęli ak-

cję kolonizacyjną. Najprawdopodobniej założyli na swo-

ich ziemiach wioski: Schönwald (później Szywałd,

a dziś Bojków koło Gliwic), Wójtową Wieś, Zwonowice,

Chwa łę cice, Stodoły oraz położone na zachód od Żywca,

nad rzeką Sołą: Łodygowice, Pietrzykowice i Wilkowice.

Sytuacja materialna opactwa w Rudach, mimo hoj nych

immunitetów nadanych w 1258 r. przez księcia Wła dys-

ława I, była trudna. Rozłożone na prawym brzegu Od-

ry dorzecze Rudy było obﬁ cie porośnięte lasami. Ziemia

jest tam piaszczysta, nie pozwala na rozwinięcie docho -

dowych upraw zbożowych. Opactwo było więc skaza-

ne na gospo dar kę leśną, bartnictwo oraz na zapewniają-

cą w miarę godziwy zysk hodowlę ryb. Cystersi, choć

w swoją misję mieli wpisane cywilizowanie tak trud-

nych obszarów, z pew nością liczyli na kolejne beneﬁ cja,

przede wszystkim na dobra na lewym, żyznym brzegu

Odry [2, s. 158], [4, s. 41–42], [5, s. 11–14].

W 1260 r. majętności klasztoru w Rudach składały się

z ośmiu wiosek: Dobrosławic, Jankowic (Rudzkich), Ma-

cio wakrza, Rudy Kozielskiej, Stanicy, Woszczyc, Zawa-

dy Rybnickiej, Boguszowic oraz części wioski Pogrzebień.

Wszystkie one istniały już przed przybyciem cystersów na

Górny Śląsk. Ponadto do cystersów należały lasy pomię-

dzy rzekami Rudą a Suminą oraz na północ od Rud w kie-

runku Gliwic, a także oddalone znacznie od klasztoru tere-

ny na lewym brzegu Soły, na północny zachód od Żywca.

Zaproszeni przez wojewodę opolskiego Mroczka nie-

mieccy koloniści w latach 1263–1269 założyli na cy-

sterskiej ziemi wspomnianą osadę Schönwald. Osadnicy

sprowadzeni przez klasztor przed 1300 r. dali początek

Wójtowej Wsi. Potem udało się jeszcze opactwu założyć:

Łodygowice, Pietrzykowice, Wilkowice i Chwałęcicie

oraz doprowadzić do rozrostu małych przysiółków: Zwo-

nowic oraz Stodół [4, s. 44–46], [5, s. 10–11].

W późniejszym okresie mnisi pozyskali kolejne miejs-

cowości: około 1615 r. klasztor nabył Jankowice oraz

Szymocice, w 1680 r. folwark w Zwonowicach, w 1690 r.

wieś Boguszowice, zaś w 1691 r. Urbanowice. W 1698 r.

opat Bernard II Czernek (1696–1716) powiększył dobra

klasztorne o wieś Dobieszów, a 1776 r. opat Augustyn

Renner (1753–1783) założył Kolonię Renerowską.

W 1810 r., w czasie sekularyzacji klasztoru cystersi

rudzcy posiadali 9 wsi z 10 422 ha ziemi, ale było w tym

aż 7711 ha lasów, oraz dziesięciny z 14 wsi, obejmują-

cych łącznie około 7500 ha [6, s. 29].

Struktura pracy w opactwie rudzkim

W śląskich opactwach cysterskich bracia konwer-

si, którzy stanowili zwykle niewielką część konwen-

tu, nie byli podstawową siłą roboczą, pełnili raczej funk-

Działalność gospodarcza cystersów z Rud /Economic activity of Cistercians from Rudy 19

Labour structure in Rudy Abbey

Converse brothers, who usually constituted a small part

of the order in Silesian Cistercian abbeys, were not the

basic manpower and they rather fulﬁ lled the function of

stewards managing the work of hired servants or tenants

of the monastery. The tenants and servants constituted

manpower that systematically extended the acreage of

cultivated ﬁ elds by grubbing forests. They also dealt with

cultivation of ﬁ elds, melioration, sheep farming, and set-

ting up ponds or craftsmanship. By the monastery those

people found their permanent places of work and often

a place of living, food as well as a sense of safety. Thanks

to these workers Cistercians created their own system of

supply and they were economically independent of exter-

nal conditions and trade [7, pp. 44–45].

The monks themselves, who were obliged to serve

God, would not be able to do much work. They fulﬁ l-

led supervising functions, created certain models usually

by gardening and cultivating fields situated near the

mona stery.

Peasants worked in granges of the Rudy Cistercians.

Sometimes, particularly in modern times, the monks had

problems with them. In 1550 the people from Dobrosławice

and Szywałd as well as the village head revolted against

the monks which resulted in the intervention of the Impe-

rial Commissioner. In 1621 the peasant rebellion in the

monastery estates was suppressed. In 1706 the subjects

of the monastery complained to Emperor Joseph accusing

the monks of burdening them with too many obligations.

The rebellion became stronger particularly in Żernica

village. The order was restored by the imperial army in

1709. The reason of the peasant rebellion was connected

with the conditions of excessive living quarters in the

years 1703–1705. In this situation, the Abbey began the

pro cess of enfranchisement by purchase. The beginning

of the land division dates back to 1784. Free peasants

started to leave the villages and work in Upper Silesian

mines and ironworks as well as in factories run by Rudy

monks.

Cistercians built industrial settlements around their

own factories where workers lived on a permanent basis.

They were given small ﬁ elds where they cultivated cere-

als and vegetables [4, p. 150].

Farming and breeding

Throughout the centuries, Cistercians developed mis-

cellaneous branches of economy, some of which were

speciﬁ c to a given abbey and depended on geographical

and climatic conditions as well as on natural resources. In

Rudy in the period from the 13

to 16

century the basic

activity of Cistercians was concerned with farming and

breeding. Fruit-farming, market gardening, beekeeping

developed in the areas of the Abbey as well as forest mana-

gement [5, p. 13]. Mills belonged to the monastery. Dur-

ing the next centuries, the number of granges increased as

well as cattle and sheep farming developed.

For centuries, in the areas of the Abbey crops were cul-

tivated, mainly rye, barley, oat, millet, wheat, pea, vetch,

cję ekonomów, kierujących pracą najemnej czeladzi

czy czynszowników klasztoru. Ci ostatni byli siłą robo-

czą, która karczując lasy, systematycznie powiększała

areał pól uprawnych. Oni to zajmowali się uprawą roli,

hodowlą owiec, melioracją, zakładaniem stawów czy rze-

miosłem. Robotnicy ci znajdowali stałe miejsce pracy

przy klasztorze, często zamieszkanie, wyżywienie, po-

czucie bezpieczeństwa. Dzięki nim cystersi stworzyli

włas ny system zaopatrzenia, byli gospodarczo niezależni

od warunków zewnętrznych, od handlu [7, s. 44–45].

Sami mnisi, zobowiązani do służby Bożej, nie zdołali-

by zbyt wiele zrobić, pełnili funkcje nadzorujące, tworzy-

li pewne wzorce, uprawiając zwykle ogrody i pola poło-

żone w pobliżu klasztoru.

W folwarkach cystersów rudzkich pracowali chłopi.

Czasami, szczególnie w okresie nowożytnym, mnisi mieli

z nimi problemy natury dyscyplinarnej. Już w 1550 r. zbun -

towała się lud ność Dobrosławic i Szywałdu oraz sołtys

Żernicy, co było powo dem interwencji komisarza cesar-

skiego. W 1621 r. bunt chłopów w klasztornych dobrach

złamano siłą. W 1706 r. poddani klasztoru poskarżyli się

cesarzowi Jó ze fowi, zarzucając zbytnie obciążenie po-

win nościami. Bunt przybrał na sile szczególnie we wsi

Żernica. Porządek przywróciło wojsko cesarskie dopiero

w 1709 r. Przyczyną buntu chłopów były nadmierne kwa-

terunki w latach 1703–1705. Z takich powodów opactwo

rozpoczęło proces uwłaszczenia za wykupem. Początek

podziału gruntów datowany jest na 1784 r. Wolni chłopi

zaczęli opuszczać wieś i zatrudniać się w górnośląskich

kopalniach i hutach, również w zakładach prowadzonych

przez rudzkich mnichów.

Wokół swoich zakładów cystersi tworzyli osady prze-

mysłowe, w których stale mieszkali robotnicy najemni.

Dostawali oni niewielkie poletka do uprawy zbóż i wa-

rzyw [4, s. 150].

Rolnictwo i hodowla

Cystersi na przestrzeni wieków rozwijali różnorod-

ne dziedziny gospodarki, niektóre specyﬁ czne dla dane -

go opactwa, zależne od uwarunkowań geograﬁ cznych,

klimatycznych czy od bogactw naturalnych. W Rudach

w okresie od XIII do XVI w. podstawą działalności cys ter -

sów było rolnictwo i hodowla. Opactwo rozwija ło w swo -

ich majątkach sadownictwo, warzywnictwo, bart nic two,

prowadziło gospodarkę leśną [5, s. 13]. Włas noś cią klasz-

toru były młyny. W następnych wiekach zwięk sza ła się

liczba folwarków, rozwijała się hodowla bydła i owiec.

Od stuleci w dobrach klasztornych uprawiano zboże,

głównie żyto, jęczmień, owies, proso, pszenicę, groch,

wykę, len oraz sporadycznie konopie. Na temat wysie-

wów, plonów zbóż i słomy przygotowywano dokład-

sprawozdania z każdego folwarku, z podziałem na

każdy

rodzaj zboża i informacjami o zasadach sprzeda-

ży. Au gust

Potthast w swej monograﬁ i opactwa rudzkiego

wspomina, że istnieją jeszcze dokładne takie wykazy z lat

1724–1771 [8, s. 196].

W okresie pruskim klasztor zajmował się niektóry-

mi uprawami na wyraźne polecenie władz. Rudzkiemu

opactwu zlecono: sadzenie drzew morwowych i hodowlę

20 Ks. Franciszek Wolnik

ﬂ ax and occasionally hemp. Detailed records of seeding,

harvest and straw were kept in each grange with the divi-

sion into each type of crops and information regarding the

rules of sale. August Potthast in his monograph mentions

two detailed records from the years 1724–1771 preserved

until today [8, p. 196].

During the Prussian period the monastery dealt with

some crops cultivation by clear order of the authorities.

Rudy Abbey was ordered the following cultivation: plant-

ing mulberry trees and silkworm rearing, tobacco cultiva-

tion and works on possible adaption of cotton cultivation

to local climatic conditions. Prussia also required im-

provement of the beekeeping production.

In the 18

century when the monastery economy

was in its prime, the property of the Rudy Cistercians

compri sed about thirty villages and hamlets which paid

tithe, rende red their work or services in kind and also

eight gran ges, namely, Stary Dwór, Mogiła, Szklarnia,

Stodoły, Chwałę cice, Zwonowice and Jankowice. In these

granges oxen, pedigree bulls, cows, heifers and bullocks

were kept.

In the ponds which were constructed by Rudy monks ﬁ sh

farming was developed since the times when the mo na stery

was set up until its secularisation (1810). Fish always con-

stituted a signiﬁ cant component of the monks’ food, par-

ticularly in the Middle Ages. At that time there was a great-

er need for ﬁ sh because there were many days of fas ting

within the whole year. It can be supposed that the ponds

which are preserved until today in the area of Rudy, Gli-

wice, Rybnik and Racibórz constitute old monastery ponds

which are sometimes even several hundred years old.

Łężczok reserve near Racibórz may be an example here.

The Abbey also had a ﬂ ock of sheep ranging from 1800

to 1900 animals in different periods of time. The wool was

used for the monks’ own use and it was also exported inter

alia to Opawa and Hulczyn.

Beginnings of the industrial activity

Mining developed in Upper Silesia from the 15

cen-

tury. The Cistercians from Rudy were not pioneers in this

branch of economy; however, they managed to take ad-

vantage of the economic situation taking into considera-

tion the fact that infertile lands on the right bank of the

river Oder turned out to be rich in bog iron ore. Its rich

deposits were discovered between Rudy, Racibórz and

Kuźnia Raciborska.

Deposits of mineral ore were also in the area of Sta-

nica. The iron ore mine was opened for the needs of the

mo nastery economy in 1717. Exploitation of this deposit

con tinued till the middle of the 19

century. About 60 to

80 fathoms of the raw material were extracted from seven

shafts every month. Enriching additives were added to

it which came from Count Henckel von Donnensmarck

mines in Piekary, Nakło and Radzionków as well as from

Tarnowskie Góry mines.

Forging became the main branch of the monastery

economy. The Cistercians from Rudy extracted iron ore.

A forging-works was opened in Stodoły before 1585 and

it was run periodically by a leaser. In 1651 the Cister-

jed wabników, uprawę tytoniu i prace nad ewentualnym

przystosowaniem do miejscowych warunków klimatycz-

nych upraw bawełny. Prusy nakazały również doskonale-

nie produkcji pszczelarskiej.

W XVIII w., kiedy gospodarka klasztorna przeżywa-

ła rozkwit, dobra rudzkich cystersów obejmowały około

trzydziestu wsi i przysiółków, które płaciły dziesięciny,

świadczyły renty odrobkowe lub w naturze, oraz osiem

folwarków: Stary Dwór, Mogiłę, Szklarnię, Stodoły,

Chwa łęcice, Zwonowice i Jankowice. W folwarkach ho -

do wano woły pociągowe, zarodowe buhaje, krowy mlecz-

ne, jałówki i byczki.

Hodowla ryb w zakładanych przez rudzkich mnichów

stawach rozwijała się od samego początku istnienia klasz-

toru aż do jego sekularyzacji (1810 r.). Ryby stanowiły

zaw sze istotny składnik wyżywienia mnichów, a szcze-

gólnie w średniowieczu – istniało wówczas duże zapotrze-

bo wanie na mięso ryb, ze względu na większą liczbę dni

postnych w ciągu roku. Można sądzić, że stawy zacho-

wane do dziś w okolicach Rud, Gliwic, Rybnika i Raci-

borza to dawne stawy klasztorne, liczące sobie niekiedy

po kilkaset lat. Przykładem może być rezerwat Łężczok

koło Raciborza.

Opactwo miało także stado owiec liczące w różnych

okresach od 1800 do 1900 sztuk. Wełnę wykorzystywa-

no do własnego użytku oraz eksportowano, m.in. do Opa-

wy i Hulczyna.

Początki działalności przemysłowej

Od XV w. na Górnym Śląsku rozwijało się kopalnic-

two. Cystersi z Rud nie byli pionierami tej gałęzi gospo-

darki, lecz potraﬁ li wykorzystać koniunkturę, tym bar-

dziej że nieurodzajne gleby na prawym brzegu Odry

okaza ły się bogate w rudę darniową. Jej bogate złoża od-

kryto między Rudami, Raciborzem a Kuźnią Raciborską.

Złoża rudy kopalnej znajdowały się również w okoli-

cach Stanicy. W 1717 r. założono tam kopalnię rudy żela-

za na potrzeby gospodarki klasztornej. Eksploatacja tego

złoża trwała do połowy XIX w. Z siedmiu szybów wydo-

bywano miesięcznie od 60 do 80 sążni surowca. Dodawa-

no do niego wzbogacające domieszki z kopalń hrabiego

Henckla von Donnensmarcka w Piekarach, Nakle i Ra-

dzionkowie oraz z kopalń Tarnowskich Gór.

Kuźnictwo stało się główną gałęzią gospodarki klasz-

tornej. Zatrudnieni przez cystersów z Rud pracownicy

wydobywali rudę żelaza. Już przed 1585 r. czynna była

kuźnica w Stodołach, prowadzona okresowo przez dzier-

żawcę. Klasztor zobowiązał się w 1651 r. do bu dowy

mieszkań dla kuźników, węglarzy i górników oraz do sta-

łej dostawy rudy, w czasach gdy kuźnicę wydzierżawio-

no. Umowa dzierżawna zawarta w 1651 r. wskazuje, że

klasztor zobowiązał się wybudować i utrzymywać w dob-

rym stanie rzeki, jazy i rowy. Było to ważne, gdyż wtedy

woda była podstawową siłą napędową młynów i młotów

w kuźniach. Dzierżawca mógł za darmo eksploatować

złoża rudy i pobierać drewno z opackich lasów potrzebne

do produkcji węgla drzewnego. Opactwo musiało dostar-

czyć furmanki do zwózki surowca i drewna. W zamian za

to klasztor otrzymywał rocznie pięćset talarów czynszu

Działalność gospodarcza cystersów z Rud /Economic activity of Cistercians from Rudy 21

cians obliged themselves to build ﬂ ats for forging work-

ers, wood distillers and coalminers as well as to deliver

ore permanently when the forging-works was leased out.

According to the lease agreement which was concluded

in 1651, the Cistercians obliged themselves to build and

keep in good condition rivers, weirs and ditches. It was

very important because at that time water was the basic

impellent for mills and hammers in forging-works. The

leaser could exploit ore deposits for free and take wood

from the Abbey forests which was necessary for the pro-

duction of charcoal. The Abbey had to deliver wagons for

collection of the raw material and wood. In exchange for

this the monastery received ﬁ ve hundred thalers of the

lease payments for one hammer per annum. When there

was no buyer for the produced iron, the monastery had to

repurchase it. If the production was hindered by a natural

disaster, the leaser was exempted from the rent.

In 1707 the monastery possessed as many as ﬁ ve forgery

works. In 1701 a forging-works with a bloomery was set

up in Przerycie and two years later a forging-works with

three bloomeries was established in Nowiny. At the same

time the biggest metallurgical plant in Brantolka near the

monastery started its activity. The so called manufacturing

iron was produced which constituted the material for the

production of wood saws, drills, parts for wagons, blades,

spades and nails. In 1704 the forging-works in Nowiny

produced scythes. The production of iron increased from

568 centners in 1707 to 1568 centners in 1711.

In 1747 in Stodoły the ﬁ rst big charcoal furnace was

built along with two metallurgical plants which worked

already since 1740. This big furnace in Stodoły was the

ﬁ rst in Upper Silesia [9, p. 363]. Two other metallurgical

plants were built in Brantolka. The money for investments

came from proﬁ ts made on the existing production. From

the smelted iron the following household appliances were

produced: shovels, scythes, saws, nails, woodworking

joints, drills, knives and wires.

A great development of metallurgy could be observed in

the second half of the 18

century at the time when a ban on

iron import from Sweden was imposed in Prussia in 1779.

Metallurgical products from Rudy Abbey were sold in-

ter alia in Wrocław where they were transported by the

River Oder from the port built in Turz near Racibórz.

The costs of the river transport from Turz to Opole and

Wrocław were covered by Higher Mining Authority in

Wrocław. Since 1779 this Authority dealt with the meta-

llurgical production market, which resulted in building

a warehouse for iron and iron articles in Wrocław, from

which the articles were transported to the main warehouse

in Berlin. In 1780 the ofﬁ cials of Berlin Mining and Met-

allurgy Administration terminated the contract with the

Abbey [8, pp. 157–166].

At the end of the 18

century there were plans with

regard to the construction of a bigger trans-shipment port

in Turz but they were not realised.

A more specialist production was carried out in the Ab-

bey. In 1763 a wire drawing mill was built near the metal-

lurgic plant in Brantolka; it was built according to German

designs and for a long time it was the only wire drawing

mill in Upper Silesia.

dzierżawnego od młota. Gdy wyprodukowane żelazo nie

znalazło nabywców, klasztor musiał je odkupić. Jeśli pro-

dukcji przeszkodziła jakaś klęska naturalna, wtedy dzier-

żawca był zwolniony z czynszu.

W 1707 r. klasztor posiadał już pięć kuźnic. W 1701 r.

powstała kuźnica z dymarką w Przeryciu, dwa lata póź-

niej kuźnica z trzema dymarkami w Nowinach. W tym

samym czasie powstał największy zakład hutniczy w Bran-

tolce, niedaleko klasztoru. Wytwarzano w nim tzw. żelazo

manufakturowe, które stanowiło surowiec do produk-

cji pił do drzewa, wierteł, części do wozów, lemieszy,

łopat i gwoździ. W 1704 r. kuźnica w Nowinach produ-

kowała kosy. Produkcja żelaza wzrosła z 568 centnarów

w 1707 r. do 1568 centnarów w 1711 r.

W 1747 r. wybudowano w Stodołach pierwszy wielki

piec na węgiel drzewny z dwoma fryszerkami, pracujący-

mi już od 1740 r. Wielki piec w Stodołach był pierwszym

na Górnym Śląsku [9, s. 363]. Dwie dalsze fryszerki po-

wstały w Brantolce. Pieniądze na inwestycje pochodzi-

ły z zysków z dotychczasowej produkcji. Z wytopionego

żelaza produkowano sprzęt gospodarczy: łopaty, kosy, pi-

ły, gwoździe, klamry ciesielskie, wiertła, noże oraz drut.

Wielki rozwój klasztornego hutnictwa zauważyć moż-

na w drugiej połowie XVIII w., w czasie gdy od 1779 r.

w Prusach obowiązywał zakaz importu żelaza ze Szwecji.

Wyroby hutnicze z opactwa rudzkiego sprzedawa-

ne były m.in. we Wrocławiu, dokąd transportowane były

Odrą z portu utworzonego w Turzu k. Raciborza. Koszty

transportu rzecznego z Turza do Opola i Wrocławia po-

krywał Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu. Urząd

ten od 1779 r. zajmował się zbytem produkcji hutniczej,

doprowadziło to do utworzenia we Wrocławiu magazynu

na żelazo i artykuły żelazne. Stąd traﬁ ały one do główne-

go magazynu w Berlinie. W 1780 r. urzędnicy berlińskiej

administracji górniczo-hutniczej zerwali kontrakt z rudz-

kim opactwem [8, s. 157–166].

Pod koniec XVIII w. planowano w Turzu zbudować

więk szy port przeładunkowy, ale planów nie zrealizowano.

W opactwie rudzkim wprowadzono również bar-

dziej specjalis tyczną produkcję. W 1763 r. do fryszerki

w Brantolce doszła druciarnia, zbudowana według wzor-

ców niemieckich, będąca przez długi czas jedyną druciar-

nią na Górnym Śląsku.

W 1783 r. wielki piec hutniczy w Stodołach produko-

wał 4000 centnarów surówki, a w 1796 r. już 5000. Zapo-

trzebowanie na surówkę było wtedy bardzo wielkie, do

tego stopnia, że cystersi zaczęli ją skupować z okolicz-

nych hut, do dalszego przerobu.

W 1779 r. w Raciborzu, Koźlu, Opolu i Wrocławiu zor -

ganizowano punkty skupu złomu. Już wtedy doceniono

wartość racjonalnej gospodarki odpadami.

Sprzedaż wyrobów hutniczych przez długi czas była

najbardziej dochodową gałęzią gospodarki opactwa, da-

wała około 46 procent wszystkich jego dochodów.

W 1725 r. nad rzeką Rudą, w pobliżu klasztoru, cyster-

si wybudowali działającą aż do 1835 r. kuźnicę miedzi.

Materiał do tej kuźnicy sprowadzano z Cieszyna, Opawy

lub Głubczyc [8, s. 166–167].

W latach 1713–1740 w miejscowości Zawada istniała

klasztorna huta szkła. Materiały do produkcji szkła spro-

22 Ks. Franciszek Wolnik

In 1783 a big metallurgical furnace in Stodoły pro-

duced 4000 centnars of the raw material, while in 1796

already 5000 centnars. At that time a demand for the raw

material was so great that the Cistercians began to buy the

raw mate rial for further processing from the neighbouring

ironworks.

In 1779 scrap-metal purchase points were organised in

Racibórz, Opole and Wrocław. The value of rational waste

management was greatly appreciated even then.

For a long time the sale of metallurgical products was

the most lucrative branch of the monastery economy and

brought about 46 percent of all incomes of the Abbey.

In 1725 the Cistercians built a copper forging-works by

the River Ruda near the monastery, which worked until

1835. The material for the forging-works was delivered

from Cieszyn, Opawa or Głubczyce [8, pp. 166–167].

In the years 1713–1740 in Zawada there was a monas-

tery glassworks. Materials for the production of glass

were delivered from Nysa and Wrocław and also own

materials were used, i.e. potash (a potash plant worked

in the area of Rudy since 1700), sand, gypsum, limestone

and wood. Window glass, mirrors, decanters, jugs, bot-

tles, various items of crockery and beads for rosaries were

produced in this ironworks. Products from the glassworks

were exported to Wrocław and Austria. Incomes from the

glassworks were very high, however, in 1740 the monks

decided to close it due to ecological damages which were

made by the glassworks. In 1750 the Prussian King or-

dered to open the glassworks again but the Abbot objected

to this decision saying that the incomes would not make

up for the losses in nature [8, pp. 167–169].

In 1710 in the area of monastery properties a potash-

-works and wood-distillers’ works started their activity

[8, pp. 169–170] and in the years 1770–1793 by the king’s

order the monastery managed two bleaching-works of

canvas [3, pp. 41–45], [9, p. 363]. The production which

was developed in this way required a great amount of

charcoal. At that time, the monastery produced wood for

fuel for its own needs and industrial fuel, mainly charcoal

for metallurgy. In 1765 all plants that worked in the area

of the Abbey used so much of it that 67.5 thousand cubic

meters of wood was required for the production with the

annual felling at 83 thousand cubic meters.

It was calculated that in 1750 the monastery in Rudy

used wood from 150 hectares of forests [4, p. 144] and

in 1756 the monastery cut down the trees on the area of

22 853 square meters of forests. In the years 1800–1808

it used 136.5 thousand cubic meters of wood.

In connection with the development of the metallurgi-

cal industry, the demand for wood was so great that some

amounts of wood were bought from the forests around

Kuźnia Raciborska. The Abbey wanted to prevent its

rests from undergoing total destruction. Planting new

trees on a current

basis was not enough to satisfy the

constantly growing needs. Hence we can conclude that

the Abbey conducted its forest management in a very

rational way.

After the Abbey was secularised, the monastery works

in Rudy, Stodoły, Paprocie, Brantolka and Kuźnia Raci-

borska were still active for many years [10].

wadzano z Nysy i Wrocławia, wykorzystywano również

materiały własne: potaż (jego wytwórnia działała w oko-

licach Rud od 1700 r.), piasek, gips, wapień i drewno.

W hucie produkowano: szkło okienne, zwierciad ła, ka-

raf ki, dzbanki, butelki, różne naczynia i perełki do różań-

ców. Wyroby z huty szkła eksportowano do Wrocławia

oraz do Austrii. Dochody z huty szkła były wysokie,

jednak w 1740 r. mnisi zdecydowali się ją zamknąć ze

względu na szkody ekologiczne, które zakład czynił.

W 1750 r. król pruski nakazał hutę ponownie uruchomić,

ale opat sprzeciwił się tej decyzji, argumentując, że zys ki

nie zrekompensują strat w przyrodzie [8, s. 167–169].

W dobrach klasztornych od 1710 r. działała potażar-

nia, smolarnia [8, s. 169–170], a w latach 1770–1793 na

rozkaz królewski klasztor utrzymywał dwie bielarnie

płótna [3, s. 41–45], [9, s. 363]. Tak rozwinięta produk-

cja wy ma gała ogromnej ilości węgla drzewnego. Klasztor

produ kował wtedy drewno na opał (na własne potrzeby),

a także pali wo przemysłowe, głównie węgiel drzewny dla

hut nictwa. W 1765 r. wszystkie zakłady działające na tere-

nach opactwa zużywały go tyle, że do produkcji potrzeb-

ne było 67,5 tysiąca metrów sześciennych drewna, przy

rocz

nym wyrębie rzędu 83 tysięcy metrów sześciennych.

Obliczono, że w 1750 r. klasztor w Rudach zużył

drew no ze 150 ha lasów [4, s. 144], w 1756 r. klasztor

do konał wyrębu na 22 853 metrach kwadratowych lasu.

W latach 1800–1808 zużył 136,5 tysiąca metrów sześ-

ciennych drewna.

Zapotrzebowanie na drewno w związku z rozwija-

jącym się przemysłem hutniczym było tak wielkie, że

dokonywano zakupu drewna z lasów wokół Kuźni Ra ci-

bors kiej. Opactwo nie chciało dopuścić do całkowitego

wytrzebienia swoich lasów. Czynione na bieżąco odno-

wie nia nie były w stanie zaspokoić rosnących z roku na

rok potrzeb. Można więc powiedzieć, że klasztor prowa-

dził bardzo racjonalną gospodarkę leśną.

Po sekularyzacji opactwa klasztorne zakłady w Ru-

dach, Stodołach, Paproci, Brantolce i Kuźni Raciborskiej

czynne były jeszcze przez wiele lat [10].

Rzemiosło

Mnisi z Rud mieli swój browar, winiarnię i gorzelnię.

Warzeniem piwa trudniono się w opactwie już na przeło-

mie XIV i XV w. Piwowarzy o imionach Jan są wspomi-

nani w 1339 i 1385 r., a w 1412 r. klasztor zatrudniał

świec kiego piwowara. Oprócz piwa warzonego w cys -

ters kim browarze, w wioskach klasztor nych Szywałdzie

i Żernicy do końca XVII w. sprzedawa no także piwo

z Wroc ławia i Gliwic, przeciwko czemu mnisi protes-

towali [8, s. 171]. Oprócz piwa w opactwie produkowa-

no również gorzałkę i likier. Klasztor posiadał własną go-

rzelnię (aż do sekularyzacji opactwa). Produkowa no też

miód pitny. Miód pochodził z własnych pasiek i z impor-

tu. W 1786 r. własnością klasztoru było 208 uli w pa-

siekach: Zwonowice, Stanowice, Kozikowiec, Olszo wiec

i Jankowice. Pasieki te w 50 procentach zaspokajały za-

potrzebowanie klasztoru na wosk [8, s. 199–200].

W XIII w. w klasztornych piwnicach pojawiło się wino.

Służyło głównie do posiłków. Jego produkcja trwała aż

Działalność gospodarcza cystersów z Rud /Economic activity of Cistercians from Rudy 23

Crafts

The monks from Rudy ran their own brewery, winery

and distillery. In the Abbey beer was brewed as early as

at the turn of the 15

century. Brewers called John are

mentioned in 1339 and 1385 and in 1412 the monastery

employed a lay brewer in its brewery. Apart from beer

brewed in the monastery brewery, in the monastery vil-

lages of Szywałd and Żernica also beer from Wrocław

and Gliwice was sold but the monastery opposed to this

[8, p. 171]. The Abbey did not only produce beer but also

vodka and liqueur. The monastery was in possession of

its own distillery (until its secularisation). Mead was pro-

duced as well. Honey came from the monastery apiaries

and it was also imported. In 1786 the monastery owned

208 beehives in the following apiaries: Zwonowice,

Stanowice, Kozikowiec, Olszowiec and Jankowice. These

apiaries satisﬁ ed the monastery’s demand for beeswax in

50 percent [8, pp. 199–200].

In the 13

century wine appeared in the monastery cel-

lars. It was used mainly during meals. It was produced

until the end of the 18

century. In 1789 Rudy monks

esta blished a vineyard called Winna Góra in the area of

Zwo nowice.

However, Rudy Cistercians mostly imported wine from

Austria and Hungary. They purchased various French

wines for over 1000 ﬂ orins for their kitchen in 1768.

The Abbey mainly dealt in selling vodka and beer.

Sales of alcohol constituted almost 35 percent of the total

income. It was sold in all inns in the villages belonging to

the monastery. Innkeepers received every eleventh bucket

of vodka and eight silver pennies for each sold beer. The

greatest gains were made in selling spirit [4, p. 146].

The Abbey income

The real income of the Abbey is difﬁ cult to be assessed

today. It seems that the Cistercians from Rudy tried to

conceal their actual proﬁ ts. Records in the account books

were kept irregularly, with the particular items of income

placed in various documents.

August Potthast – the author of the ﬁ rst monograph of

the monastery [8, pp. 206–209] as a history student was

a tutor of Racibórz Prince’s children and he often stayed

in Rudy. He had access to the monastery sources, not exis-

ting today, and he noticed that the total annual incomes of

the monastery in the 18th-century books in many cases

were inconsistent [8, pp. 206–209]. In his opinion, this

was a deliberate camouﬂ age. It must be admitted that he

was right taking into account the fact that in 1738 the

ﬂ ourishing Rudy Abbey along with Jemielnica paid only

two gold ducats to the Chapter in Cîteaux.

The 17

and 18

centuries are a period of church reno-

vation works, the extension of claustrum, the develop-

ment of plants bringing considerable proﬁ ts and skilful

operations augmenting resources of cash in the monas-

tery treasury by loaning money, for instance the Abbey

lent the city of Gliwice funds for organising the stay of

King John III Sobieski on his way to Vienna. Remarkable

abbots of Rudy Order contributed to the economic de-

do przełomu XVIII i XIX w. W 1789 r. mnisi rudzcy za-

łożyli w rejonie Zwonowic winnicę, zwaną Winną Górą.

Cystersi rudzcy bazowali jednak głównie na impor-

cie win austriackich i węgierskich. W 1768 r. zakupili dla

swej kuchni wina francuskie za ponad 1000 ﬂ orenów.

Opactwo handlowało głównie gorzałką i piwem.

Sprzedaż alkoholu dawała blisko 35 procent ogólnych

dochodów. Sprzedawano go we wszystkich karczmach

w wioskach należących do klasztoru. Karczmarze otrzy-

mywali dla siebie co 11 wiadro gorzałki i 8 srebrnych

groszy od sprzedanego piwa. Największe zyski dawał

handel spirytusem [4, s. 146].

Dochody opactwa

Trudne jest dziś ustalenie dochodów opactwa. Wyda-

je się, że cystersi z Rud robili wiele, by ukryć rzeczywis te

zyski. Zapisy w księgach rachunkowych prowadzili bar-

dzo nieregularnie, a jeśli już to poszczególne dochody

umieszczali w różnych dokumentach.

August Potthast, autor pierwszej monograﬁ i klaszto-

ru [8, s. 206–209], który jako student historii, będąc wy-

chowawcą dzieci księcia raciborskiego, bywał w Rudach

i miał dostęp do klasztornych źródeł, dziś już nieistnie-

jących, zauważył, że w księgach XVIII-wiecznych łącz-

ne dochody roczne opactwa w wielu przypadkach się nie

zgadzają [8, s. 206–209]. Dopatrywał się w tym celowe-

go kamuﬂ ażu. Trzeba przyznać mu rację, skoro w 1738 r.

kwitnące opactwo w Rudach razem z Jemielnicą płaciło

kapitule w Cîteaux jedynie dwa złote dukaty.

Wiek XVII i XVIII to okres prac renowacyjnych

w koś ciele, rozbudowa claustrum, rozwój zakładów przy-

no szących spore zyski, to również umiejętne pomnaża-

nie gotówki w klasztornym skarbcu przez udzielanie po-

ży czek, np. opactwo pożyczyło miastu Gliwice środki na

organizację pobytu króla Jana III Sobieskiego zdążają-

ce go pod Wiedeń. Do gospodarczego rozkwitu opactwa

przyczyniali się kolejni wybitni opaci rudzkiego konwen-

tu: Andrzej Emanuel Pospel (1648–1679), Józef I He-

renk (1679–1696), Józef II Von Strachwitz-Gëppersdorf

(1716–1735), Augustyn Renner (1753–1783).

Cystersi a środowisko naturalne

W trakcie prowadzonej przez mnichów intensywnej

gospodarki środowisko naturalne nie zostało zniszczone,

ponieważ cystersi dbali o zachowanie natury w niezmie-

nionym stanie.

W razie potrzeby kupowali drewno na potrzeby klasz-

toru i gospodarki, by nie wytrzebić własnych lasów. Mnisi

sprzeciwili się królowi pruskiemu i zaniechali produkcji

szkła, gdy zauważyli, że produkcja szkła i potażu prowa-

dzi do dewastacji środowiska naturalnego.

Cystersi z Rud pozostawili po sobie krajobraz prawie

nietknięty, a jego zmiany są właściwie niezauważalne dla

oka dzisiejszego odbiorcy. Wprowadzane przez cyster-

sów nieliczne zmiany w naturalnym krajobrazie zos tały

umiejętnie wkomponowane w przyrodę regionu. Tak było

np. ze średniowiecznymi stawami hodowla nymi, których

wiele zachowało się do dziś. Groble stawów obsadzano

24 Ks. Franciszek Wolnik

velop ment of the Abbey, namely, Andrzej Emanuel Pospel

(1648–1679), Józef I Herenk (1679–1696), Józef II Von

Strachwitz-Gëppersdorf (1716–1735), Augustyn Renner

(1753–1783).

Cistercians and natural environment

The Cistercians took care of preserving nature in an

unchanged condition, thus the natural environment was

not damaged during the intensive economy managed by

the monks.

When necessary the monks bought wood for the needs

of the monastery and economy in order not to destroy

their own forests. The monks opposed the Prussian King

and stopped producing glass when they realised that the

production of glass and potash led to the devastation of

the environment.

In fact, the Cistercians from Rudy left the environment

practically intact and its changes are virtually invisible for

the eye of today’s recipient. A few changes in the natural

environment, which were introduced by the Cistercians,

skilfully blended in with the nature of the region. It re-

ferred to, for example, medieval breeding ponds, many

of which still exist until our times. Weirs of ponds were

planted with trees, often by petiolar oaks, in order to shade

the surface of water and protect it from strong winds.

An example of the environmentally friendly activity

of the Cistercians can be also a road network that was

built already in the Middle Ages. The monastery in Rudy

was covered by the road network in the form of a spider

web spreading in different directions. This communica-

tion system made it possible to reach all estates of the

mona stery. The remnants of this system, which can still

be seen on modern maps, are called the ‘Cistercian spider

web’. The monks built almost ten roads which from Rudy

Wielkie radially led to the nearest villages and towns,

i.e. to Racibórz through Górki, to Racibórz through the

present Łężczok Reserve, to Rybnik through Chwałęcice,

to Zwonowice, Ochojec, Stanica, Sośnicowice, to Koźle

through Solarnia, to Kuźnia Raciborska through Ruda

Kozielska. Most of the old Cistercian roads have survived

until today and now they perform the function of provin-

cial or national roads [11].

Another expression of protecting nature by the Cister-

cians was the fact that they established numerous parks.

One of the most valuable examples is an English park

situated near the monastery in Rudy comprising the area

of ten hectares in which today there are circa 70 species

of exotic trees and bushes as well as 46 species of orna-

mental trees and bushes. Thirty individual examples of

those plants are older than 150 years. There are 20 natural

monuments within the park, including the oak called ‘Cis-

tercian’ which is now about 450 years old [12].

Cistercians can certainly be regarded as forerunners of

ecology [11].

Translated by

Bogusław Setkowicz

drzewami, często dębami szypułkowymi, by ocienić lu-

stro wody i ochronić je przed silnym wiatrem.

Przykładem przyjaznej dla środowiska działalności

cys tersów może być również sieć dróg utworzona już

w średniowieczu. Połączyli oni klasztor w Rudach siecią

dróg w kształcie pajęczyny, rozchodzących się w różnych

kierunkach. Taki system komunikacyjny pozwalał dotrzeć

do wszystkich posiadłości klasztornych. Pozos tałości tego

systemu, dostrzegalne jeszcze na współczes nych ma-

pach, nazywane są „cysterską pajęczyną”. Z Rud Wiel-

kich zakonnicy poprowadzili prawie dziesięć gościńców,

które promieniście wybiegały w stronę najbliż szych osad

i miast: do Raciborza przez Górki, do Raci borza przez

dzisiejszy rezerwat Łężczok, do Rybnika przez Chwa-

łę cice, do Zwonowic, Ochojca, Stanicy, Soś nicowic, do

Koźla przez Solarnię, do Kuźni Raciborskiej przez Ru-

dę Kozielską. Większość dawnych gościńców cysterskich

istnieje do dziś i pełni obecnie funkcje dróg powiatowych

bądź krajowych [11].

Wyrazem przychylności cystersów dla natury było

również zakładanie przez nich licznych parków. Jednym

z cenniejszych jest park o charakterze angielskim przy

klasztorze w Rudach, obejmujący 10 ha powierzchni,

w którym dziś znajdziemy około 70 gatunków drzew

i krze wów egzotycznych, 46 gatunków drzew i krze-

wów ozdobnych. Trzydzieści z nich to okazy mające po-

nad 150 lat. Na terenie parku znajduje się 20 pomników

przyrody, jednym z nich jest dąb „Cysters” liczący sobie

obecnie około 450 lat [12].

Cystersów można więc słusznie uznać za prekursorów

ekologii [11].

Działalność gospodarcza cystersów z Rud /Economic activity of Cistercians from Rudy 25

Bibliografia /References

[1] Zawadzka J., Proces fundowania opactw cysterskich w XII

i XIII w., „Roczniki Humanistyczne” 1960, R. 7, z. 2, 121–150.

[2] Waga J.M., Przyrodnicze uwarunkowania lokalizacji klasztoru

cys tersów w Rudach, „Scripta Rudensia” 1995, nr 4, 155.

[3] Rybandt S., Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Zakład

Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.

[4] Wawoczny G., Rudy wczoraj i dziś, WAW, Racibórz 2001.

[5] Sufryd M., Winiewski J., Opactwo cystersów w Rudach 1258–

1810, Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej & PTTK, Ka-

towice 1993.

[6] Barciak A., Klasztor cystersów w Rudach. Zarys dziejów, [w:] Kaj-

zer L. (red.), Opactwo cysterskie w Rudach na Górnym Śląsku

w świetle badań terenowych w latach 1992–1995, Centrum Dzie-

dzictwa Kulturowego Górnego Śląska, Katowice 2001, 23–42.

[7] Dola K., Krzeszów cysterski – Krzeszów benedyktyński (1242–

1946), „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne”

2002, vol. 1, nr 1, 40–60.

[8] Potthast A., Historia dawnego klasztoru cystersów w Rudach na

Górnym Śląsku, Wydawnictwo Pracowni Komputerowej Jacka

Skalmierskiego, Rudy 2008.

[9] Barciak A., Gorzelik J., Woszczyce-Rudy, [w:] A. Wyrwa, J. Strzel-

czyk, K. Kaczmarek (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae,

t. 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, 363.

[10] Cimała B., Dobra komory raciborskiej w XIX i XX wieku, [w:]

L. Kajzer (red.), Opactwo cysterskie w Rudach na Górnym Śląsku

w świetle badań terenowych w latach 1992–1995, Centrum Dzie-

dzictwa Kulturowego Górnego Śląska, Katowice 2001, 43–80.

[11] Postawka H., Aleja dębów w Górkach Śląskich, „Ziemia Racibor-

ska” 2002, nr 11–12, 9–14.

[12] Park krajobrazowy. Cysterskie kompozycje krajobrazowe Rud

Wielkich, [b.r., b.m.].

Streszczenie

W Rudach od połowy XIII w. mnisi modlili się i pracowali, zgodnie z benedyktyńską zasadą ora et labora. Z biegiem czasu rozwinęli i utworzyli

dobrze prosperujący „kombinat przemysłowy”, będący podstawą samowystarczalności opactwa. W artykule przedstawiono początkowe uposażenie

klasztoru, przebieg akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez zakonników, materialny rozwój konwentu, dzięki dynamicznemu rozkwitowi rolnictwa,

rozsądnie prowadzonej gospodarce leśnej, szerokiej działalności przemysłowej, w tym kopalniom, kuźnicom, hutnictwie, a także dzięki rzemiosłu

– gorzelnictwie, pszczelarstwie. Omówiono także godny naśladowania stosunek cystersów do przyrody – na eksploatowanym terenie, w trakcie pro-

wadzonej przez mnichów intensywnej gospodarki środowisko naturalne nie zostało zniszczone, ponieważ cystersi kupowali drewno na potrzeby

klasztoru i gospodarki, by nie wytrzebić własnych lasów, zaniechali też produkcji szkła, gdy zauważyli, że jego produkcja prowadzi do dewastacji

środowiska naturalnego, stworzyli bogatą sieć dróg. Cystersi z Rud pozostawili po sobie krajobraz prawie nietknięty. Wprowadzane przez cystersów

nieliczne zmiany w naturalnym krajobrazie zostały umiejętnie wkomponowane w przyrodę regionu.

Słowa kluczowe: cystersi, opactwo, rolnictwo, gospodarka, ekologia

Abstract

In Rudy starting from the mid-13

century monks prayed and worked in accordance with the Benedictine rule ora et labora. In the course of time

they built and developed a well prospering ‘industrial plant’ which constituted the basis of the abbey’s self-sufﬁ ciency. This article is a presentation

of the initial endowment of the monastery, the course of colonization activities carried out by the monks and the monastery’s material development

due to the dynamic success in agriculture, reasonably conducted forest management and broad industrial activities, including mines, forgery works,

metallurgical plants and crafts such as distilleries and beekeeping. The Cistercians’ attitude to nature – well-worth imitating – was also discussed

because in the areas that they exploited the natural environment was not damaged during the intensive economy managed by the monks. The Cis-

tercians when necessary bought wood for the needs of the monastery and its economy in order not to destroy their own forests; they also stopped

producing glass when they realised that its production led to the devastation of the environment and moreover, they created a rich network of roads.

The Cistercians from Rudy left the environment practically intact. A few changes in the natural environment which they introduced skilfully blended

in with the nature of the region.

Key words: Cistercians, abbey, agriculture, economy, ecology

26 Ks. Franciszek Wolnik

Opactwo cystersów w Wąchocku,

wspornik w kapitularzu (fot. E. Łużyniecka)

Cistercian Abbey in Wąchock, the cantilever

in the chapterhouse (photo by E. Łużyniecka)

Economic activity of Cistercians from Rudy

Ks. Franciszek Wolnik

doi:10.5277/arc130302

Abstract