Evaluation of architectural heritage and the workmanship of the architect

2018

4(56)

DOI: 10.5277/arc180406

Piotr Molski*

Wartościowanie dziedzictwa architektonicznego a warsztat architekta

Evaluation of architectural heritage and the workmanship of the architect

Koncepcja, zasady i formy ochrony dziedzictwa archi-

tektonicznego pozostają w ścisłym związku z uwarunko-

waniami pozakonserwatorskimi. Zmiany tych uwarun-

kowań implikują przewartościowania w postępowaniu

z dokumentami przeszłości, a w ślad za tym – w podej-

ściu do historycznej zabudowy i przekształceń środowi-

ska kulturowo-przyrodniczego.

Wnikliwej oceny zmian w postrzeganiu zabytków/

dziedzictwa architektonicznego w ostatnich dekadach do-

konał Bogusław Szmygin w swojej książce pt. Światowe

dziedzictwo kultury UNESCO – charakterystyka, me

to dologia, zarządzanie, analizując procesy zachodzące

w Pol sce na tle międzynarodowej dyskusji i dokumentów

UNESCO [1]. Treści tej pracy stanowiły w dużej mierze

inspirację rozważań zawartych w niniejszym artykule, po-

święconych doskonaleniu metod projektowania adapta -

cji i modernizacji historycznej zabudowy.

W ostatnich dekadach podejście do zabytków determi-

nują coraz szybsze przemiany cywilizacyjne, uwarunko-

wania ustrojowe i społeczno-gospodarcze. Stale rosnące

zasoby dziedzictwa kulturowego, traktowane jeszcze do

niedawna statycznie jako niepodlegające przekształceniom

autentyczne źródła wiedzy o przeszłości, dziś postrzegane

są także jako potencjał użytkowy, dydaktyczny, ekono-

miczny i społeczny. Symbolem zachodzących zmian są,

coraz powszechniej zastępujące „zabytek”, pojęcia „dzie-

dzictwo kulturowe” czy „dziedzictwo architektoniczne”.

Ewolucji cywilizacyjnej wtóruje wzrost potrzeb użyt-

kowych, a w związku z tym – konieczność modernizacji

The concept, the principles and the form of protec-

tion of architectural heritage are closely connected with

some aspects that go beyond conservation. The changes

in those conditions imply the revaluation of handling the

documents of the past and consequently – the approach

to historic architecture and transformations of the cultural

and natural environment.

The changes in the perception of historic monuments/

architectural heritage over the last decades have been

thoroughly studied by Bogusław Szmygin in his book

titled Światowe dziedzictwo kultury UNESCO – charak

terystyka, metodologia, zarządzanie (The UNESCO world

cultural heritage – characteristics, methods, manage

ment), analyzing the processes taking place in Poland in

the context of the international discussion and UNESCO

documents [1]. The content of this publication has been to

a large extend an inspiration to the deliberations included

in this paper which regard the improvement of the meth-

ods of design of conversion and modernization of historic

architecture.

Over the last decades, the changes in the approach to

historic monuments have originated from faster and faster

civilizational changes, ever-changing social and econom-

ic conditions, changes in the economic systems, as well

as ever-growing resources of cultural heritage. Those re-

sources, which until recently were considered to be static

as they provided authentic sources of knowledge of the

past and as such they did not change, today are considered

also to be a useful source of educational, economic and

social potential. The changes which take place are exem-

plied by the evident and more and more common use of

the notions, such as “cultural heritage” or “architectural

heritage” instead of “historic monuments”.

* Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej/Faculty of Ar-

chi tecture, Warsaw University of Technology.

72 Piotr Molski

historycznej zabudowy z zastosowaniem nowych mate-

riałów i technologii spełniających coraz ostrzejsze wy-

magania termiczne, wilgotnościowe, akustyczne, ener-

gooszczędne, zaopatrzenia w media czy zabezpieczenia

przeciwpożarowego. W wielu przypadkach nowe progra-

my użytkowe istotnie odbiegają od historycznych funk-

cji obiektu, co wiąże się ze zmianą podziałów wnętrz lub

z powiększeniem powierzchni użytkowej poprzez rozbu-

dowę lub dodanie nowych kubatur. Konieczne dla współ-

czesnego użytkowania zastanej zabudowy przekształcenia

wiążą się z ingerencjami w zabytkowe struktury zagraża-

jącymi utratą ich autentyzmu i integralności oraz wartości

kulturowych, ale jednocześnie są pragmatycznym warun-

kiem zachowania zabytkowych struktur i przekazania ich

następnym pokoleniom. Wszelkie uzgodnienia i decyzje

konserwatorskie powinny zatem wskazywać granice in-

gerencji i zakres dopuszczalnych przekształceń.

Współczesnym wyzwaniem w postępowaniu z dzie-

dzictwem są korekty uwzględniające równorzędność

dwóch celów. Pierwszy z nich to ochrona i zachowanie

zabytku jako autentycznego i integralnego dokumen-

tu historycznego (zachowanie zabytkowych wartości

histo rycznych, naukowych, artystycznych). Drugi – to

współczesne i przyszłe, często komercyjne użytkowanie

zabytków (wykorzystanie wartości prospektywnych: eko-

nomicznych, społecznych, edukacyjnych, politycznych).

Integracja tych celów nie jest zadaniem łatwym. Rodzi

wiele sprzeczności i koniktów pomiędzy interesem spo-

łecznym a dążeniami właścicieli historycznych nierucho-

mości; wymusza kompromisy, w których ochrona zabyt-

ku przegrywa często z jego komercyjnym użytkowaniem.

Negocjatorem w takich spornych sytuacjach powinien

być architekt – projektant i koordynator przedsięwzięć

adaptacyjno-modernizacyjnych.

Rosnący zasób zdekapitalizowanej, niespełniającej

współczesnych potrzeb i standardów zabudowy oraz

atrakcyjność inwestycji lokalizowanych w rejonach śród-

miejskich sprawia, że zadania projektowe obejmujące

modernizację obiektów i współczesne uzupełnienia archi-

tektoniczne historycznej tkanki dominują dziś w twórczo-

ści architektów. Rośnie zatem ich odpowiedzialność za

jakość przekształcanego środowiska, ochronę dziedzic-

twa i zachowanie ciągłości rozwoju struktur przestrzen-

nych. Czy architekci są przygotowani do projektowania

w zmieniających się uwarunkowaniach i wobec prze-

wartościowań w podejściu do kulturowego dziedzictwa?

Odpowiedzią na to pytanie są powstające pod presją in-

westorów koncepcje nie tyle zagospodarowania, ile ko-

mercyjnej zabudowy, realizacje kreacji konserwatorskich

lub palimpsesty o historyzujących formach.

Jako przykłady propozycji totalnych przekształceń

zabytkowych struktur służyć mogą koncepcje zagospo-

darowania wielkoprzestrzennych zespołów architektury

obronnej, w których autentyczna tkanka zdominowana

została całkowicie przez nową, uniwersalną w formie

zabudowę, a pierwotne funkcje, miejsca i nazwy służą

jedynie jako marketingowe hasła wyróżniające lokaliza-

cję inwestycji mieszkaniowych i usługowych. Koncepcję

taką opracowano ostatnio dla cytadeli Twierdzy Modlin.

Twierdza jest szczególnie cennym dokumentem historii

The civilizational changes are coupled with the growing

usability needs and consequently a necessary moderniza-

tion of historic architecture with the use of new materials

and technologies assuring more and more strict require-

ments in respect of thermal insulation, moisture, acoustic

and energy-efciency as well as provision of utilities or

re-prevention security. In many cases new space devel-

opment plans glaringly deviate from the original designs,

which is connected with different interior space divisions

or extending the buildings or adding new structures to

have bigger living oor areas. The transformations to the

historic structures which are necessary to satisfy the mod-

ern needs are connected with changing their design which

in turn can lead to the loss of their original authenticity

and integrity as well as cultural value but at the same time

they are pragmatically necessary to preserve the original

structures for next generations. Consequently, all conser-

vation arrangements and decisions should indicate the

limits of such interventions and the scope of acceptable

transformations.

Nowadays, when dealing with heritage, it is challeng-

ing to make corrections which take into account the equal

importance of the following two objectives. The rst of

them is the protection and preservation of historic monu-

ments as authentic and integral historic documents (pres-

ervation of their historic, scientic and artistic value). The

other is the present and future, often commercial, use of

historic monuments (the use of prospective economic,

social, educational, political values). The integration of

those objectives is not easy. It creates a lot of contradic-

tions and conicts between the social interest and the as-

pirations of the historic property’s owners; it is necessary

to reach compromises where the protection of historic

monuments often loses when confronted with their com-

mercial use. The role of a negotiator in such disputable

situations should be played by an architect – designer and

coordinator of conversion and modernization operations.

The growing number of decapitalized buildings which

do not meet modern needs and standards as well as the at-

tractiveness of investments located in urban areas result in

the design tasks including the modernization of structures

and modern improvements of the historic fabric being the

dominant part of the architects’ work today. Consequently,

their responsibility for the quality of the transformed en-

vironment, the protection of heritage and the preservation

of the continuity of the development of spatial structures

is bigger and bigger. Are the architects ready to design in

the changing conditions and in the face of revaluated ap-

proach to cultural heritage? The answer to that question is

provided in the design concepts, prepared under the pres-

sure of investors, of not so much the space development

but of commercial architecture and completed projects of

conservation or palimpsests of historicized forms.

Some representative examples of total transformations

of historic structures can be seen in the concepts of devel-

opment of large span complexes of defensive architecture

where the authentic fabric has been completely domi-

nated by new, universal in form architecture and where

their original functions, places and names serve only as

marketing slogans used to distinguish the location of resi-

Wartościowanie dziedzictwa architektonicznego /Evaluation of architectural heritage 73

wojskowości, budownictwa obronnego i walk oblęż-

niczych. Związana jest z dziejami militarnymi Polski.

Uznawana za najpotężniejszą w Europie w XIX i XX w.

stanowi […] niepowtarzalny w skali Polski i Europy zbiór

dzieł obronnych reprezentatywnych dla fortykacji od

końca XVIII w. do połowy wieku XX oraz […] wręcz wzor

cowy obszar i materiał do badań nad fortykacją XIX i XX

wieku [2, s. 5, 6]. Rdzeniem twierdzy położonym malow-

niczo na skarpie u zbiegu Wisły i Narwi są najdłuższe

w Europie (liczące ponad 2 km) koszary wzniesione dla

20 tysięcy żołnierzy, otoczone dwoma obwodami umoc-

nień wraz z towarzyszącymi 259 obiektami o funkcjach

obronnych, logistycznych i mieszkaniowych. Śródszaniec

cytadeli użytkowany był przez Wojsko Polskie do koń-

ca XX w. W 2000 r. przekazany został Agencji Mienia

Wojskowego, której ustawowym zadaniem była sprzedaż

nieruchomości. Po serii nierozstrzygniętych przetargów

udało się w roku 2013 sprzedać „małą cytadelę” za sym-

boliczną kwotę niecałych 18 mln zł. Ponad 60-hektaro-

wy teren przejęła spółka inwestycyjna z przeznaczeniem

na Europejskie Centrum Kongresowe, w tym – funkcje

mieszkaniowo-usługowe

. Nabywca w 2017 r. opracował

koncepcję zabudowy terenu cytadeli obiektami o łącz-

nej powierzchni 526 433 m

dla 20 400 użytkowników,

w tym 6300 mieszkańców, i kosztach inwestycji sięga-

jących ponad miliard złotych. Właściciel zabytkowego

zespołu określa całe przedsięwzięcie jako „projekt naro-

dowy” pod hasłem „zmieniać świat na lepsze”

Czy realizacja tak wielkiej inwestycji zmieni świat na

lepszy? Być może tak, jeśli centrum kongresowe powsta-

łoby w innej lokalizacji – nie na terenie zespołu o szcze-

gólnych wartościach kulturowych o znaczeniu krajowym

i europejskim. Realizacja w cytadeli intensywnej zabu-

dowy sięgającej miejscami do około 20 kondygnacji,

o uniwersalnej architekturze (możliwej do zlokalizowania

w każdym innym miejscu) doprowadziłaby do całkowitej

degradacji kulturowo-przyrodniczego, warownego kra-

jobrazu założenia, zdominowania przez nową zabudowę

tej historycznej, zniszczyłaby układ funkcjonalno-prze-

strzenny, co równoznaczne byłoby z utratą integralności

i autentyzmu zespołu – wartości decydujących o jego za-

bytkowym statusie. Można też domniemywać, że wpro-

wadzenie do budynku koszarowego funkcji hotelowych

o wysokim standardzie istotnie przekształci jego wnętrza.

Podobne, nieodwracalne skutki miałaby też koncepcja

zabudowy Fortu Owcza Góra Twierdzy Kłodzkiej, upo-

wszechniana w lokalnych mediach na przełomie 2014

i 2015 r., skierowana (jak można sądzić) do odbiorców

pozbawionych nie tylko wrażliwości na ochronę kulturo-

wego dziedzictwa, ale też poczucia estetyki i podstawo-

wej wiedzy budowlanej. W koncepcji tej nowa zabudowa

sytuowana jest wprost na zabytkowych, kamiennych ele-

mentach fortu [3].

Jakkolwiek koncepcje zabudowy twierdz w Modlinie

i Kłodzku nie były przedmiotem uzgodnień z urzędami

Koncepcja prezentowana w: Modlin live ispired, https://europe-

ancongresscenter.com/ [data dostępu: 13.01.2018].

Wypowiedź W.J. Prusieckiego, https://www.youtube.com/watch

?v=lsvusd2ZXtY [data dostępu: 13.01.2018].

dential and commercial buildings. Such a concept has re-

cently been developed for Modlin Fortress. The fortress

is an exceptionally valuable example of a document of

military history, defensive structure and siege battles. It is

connected with the military history of Poland. Considered

to be the greatest fortress in Europe in the 19

and 20

century, it has […] no equal defensive works in Poland

and Europe representative of the fortications of the pe

riod from the end of the 18

century to the middle of the

century and […] it is truly a model area and material

for research of fortications of the 19

and 20

centuries

[2, p. 5, 6]. The heart of the fortress, beautifully located

on a slope where the Wisła and Narew rivers merge, is the

longest barracks in Europe (over 2 km) built for 20 thou-

sand soldiers surrounded by two rings of defensive works

and 259 other defensive, logistic and residential facilities.

The core work of the citadel was used by the Polish Army

until the end of the 20

century. In 2000, its ownership

was transferred to the Agency of Military Property whose

statutory obligation was to sell property. After a number

of unsuccessful tenders, the “small citadel” was nally

sold in 2013 for a nominal price of almost PLN 18 mil-

lion. The area of over 60 hectares was taken over by an

investment company which planned to design a European

Center Congress there, including residential and commer-

cial functions

. In 2017, the purchaser prepared a design

of the citadel development with the buildings of the to-

tal area of 526 433 m

for 20 400 users, including 6300

residents and the costs of the investment exceeding PLN

1 billion. The owner of the historic complex called the

whole enterprise a “national project” which shall “change

the world for the better”

Will such a big investment change the world for the

better? Maybe it would if the congress center were built

in a different location – not in the area of the complex

of special cultural value and both Polish and European

signicance. The completion of such a congested archi-

tectural design in the citadel, including buildings with up

to 20 oors and universal architecture (possible to be lo-

cated in any other place), would result in a total cultural

and natural degradation of the defensive landscape of the

place whose historic character would be dominated by

new buildings, its functional and spatial design would be

destroyed, which would result in the loss of integrity and

authenticity of the complex – the qualities determining its

historic status. Furthermore, it could be assumed that the

introduction of the functions of a hotel of high standard

to the barracks would signicantly change their interiors.

Similar, irreversible changes would result from the de-

velopment of Owcza Góra Fort at Kłodzko Fortress, pub-

licized in the local mass media at the turn of 2014 and

2015, which was addressed (as it might be assumed) to the

members of the public with no respect for cultural heri-

tage protection and with no sense of aesthetics as well as

basic construction knowledge. According to this concept

Development concept presented in: Modlin live inspired, https://

europeancongresscenter.com/ [accessed: 13.01.2018].

Comment by W.J. Prusiecki, https://www.youtube.com/watch?v

=lsvusd2ZXtY [accessed: 13.01.2018].

74 Piotr Molski

konserwatorskimi i nie powinny być dopuszczone do re-

alizacji, ilustrują niepokojące zjawisko forsowania i upo-

wszechniania działań niszczących zabytki oraz rosnącej

dychotomii pomiędzy ochroną dziedzictwa a komercyj-

nym ich wykorzystaniem. Upowszechnianie krańcowo

sprzecznych z ochroną zabytków koncepcji zagospodaro-

wania może też być świadomym elementem strategii in-

westorów w dialogu z urzędem konserwatorskim opartej

na wzbudzaniu aplauzu wobec rozwojowych wizji wśród

polityków i wybranych kręgów społecznych. Dialogu,

w którym punktem wyjścia nie jest określona i uzasad-

niona wartościami zabytkowymi granica ingerencji,

a wzajemne, prowadzące do kompromisu ustępstwa wo-

bec drastycznie sprzecznej z zasadami konserwatorskimi

koncepcji. Warto przy tym wspomnieć, że dla obydwu

zespołów opracowana została dokumentacja konserwa-

torska. W przypadku Cytadeli Twierdzy Modlin obejmu-

je szczegółową ocenę stopnia zachowania, waloryzację

konserwatorską i studium dostępności inwestycyjnej

z określeniem zróżnicowanych możliwości przekształ-

ceń w strefach zespołu oraz inwentaryzację wszystkich

zachowanych budowli murowo-ziemnych [4]. Zasady

ochrony Fortu Owcza Góra określone są w projekcie pla-

nu ochrony parku kulturowego Twierdza Kłodzko [5].

Wnioski zawarte w tych dokumentach, mimo ich dostęp-

ności, zostały całkowicie zignorowane.

Powyższe przykłady i obserwacja przemian w otacza-

jącej nas przestrzeni świadczą o tym, że wspomniana

wcześniej integracja ochrony wartości kulturowych z pro-

gramami użytkowo-inwestycyjnymi trudna jest do osią-

gnięcia. Przyczyny to ciągle niska świadomość społeczna

wartości i znaczenia ochrony kulturowego dziedzictwa,

zanik krytyki architektonicznej i konserwatorskiej, niewy-

starczające przygotowanie architektów do projektowania

w środowisku kulturowym, ale przede wszystkim – nie-

przystosowanie systemu ochrony do dzisiejszych realiów.

Oparte na XX-wiecznej doktrynie konserwatorskiej

wartościowanie dziedzictwa pozwala odróżnić w zabudo-

wie zastanej wymagający zachowania obiekt zabytkowy,

jeśli zgodnie z regulacjami prawnymi reprezentuje on co

najmniej jeden z rodzajów wartości: historyczną, nauko-

wą lub artystyczną, traktując w efekcie zasoby zabytkowe

jako równocenne. Przy stale rosnącej liczbie zabytków

i zmianach paradygmatu dziedzictwa zasada równocen-

ności pozbawia je możliwości skutecznej ochrony. Braku-

je bowiem zobiektywizowanych, uzależnionych od różnej

wartości, kryteriów różnicowania rygorów ochrony kon-

serwatorskiej i zakresu ingerencji modernizacyjno-inwe-

stycyjnych; nie ma podstaw do analiz porównawczych

zabytków w poszczególnych ich kategoriach typologicz-

nych i wskazania obiektów reprezentatywnych i unikato-

wych. W rezultacie decyzje konserwatorskie pozbawione

są jednoznacznych i czytelnych powszechnie uzasadnień,

co znacząco utrudnia dialog pomiędzy konserwatorem

a inwestorem i projektantem.

Zasób zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków

liczy 64 809 obiektów – według danych pozyskanych podczas weryfi-

kacji terenowej rejestru zabytków (księga A) przeprowadzonej przez

Narodowy Instytut Dziedzictwa w latach 2009–2015 [6].

design the new architecture shall be located directly on the

historic, stone elements of the fort [3].

Although both designs of development of Modlin and

Kłodzko fortresses were not subject of agreements with

conservation ofces and their execution should not be ap-

proved, they illustrate a disturbing phenomenon of forcing

and promoting activities which are destructive to the his-

toric monuments as well as a growing dichotomy between

the protection of heritage and their commercial use. The

publicity of the development ideas which are in a glar-

ing contrast to the protection of historic monuments can

also be an element of the investors’ intentional strategy

in the dialog with conservation ofces designed to draw

applause for the developmental visions among politicians

and selected social groups. The dialog in which the start-

ing point is not a specic limit for interventions justied

with the historic values but the mutual concessions aimed

at reaching a compromise on a concept which drastically

violates the conservation principles. It is worth, at this

point, mentioning that a conservation documentation was

developed for both complexes. In the case of Modlin For-

tress, it covers a detailed assessment of the preservation

degree, conservation evaluation and a study of investment

availability, indicating the various possible transforma-

tions in the zones of the complex as well as a survey of

all original walls and earth works [4]. The principles of

protection of Owcza Góra Fort are provided in the design

plan of the protection of Kłodzko Fortress cultural park

[5]. The conclusions presented in those documents, in

spite of their availability, were completely ignored.

The examples presented above and the observation

of transformations in the space around us testify to the

fact that the integration of the protection of cultural val-

ues with the space development and investment plans

mentioned above is difcult to execute for a number of

reasons, such as still low social awareness of the values

and signicance of the protection of cultural heritage, no

architectural or conservation criticism, insufcient prepa-

ration of architects to design in a cultural environment and

especially – the protection system which does not meet

the requirements of today’s reality.

With the use of valuation of heritage based on the 20

century conservation doctrine it is possible to distinguish

in the existing architecture the historic structures which

should be spared if, according to the legal regulations it

represents at least one kind of the following values: his-

toric, scientic or artistic, consequently considering the

historic resources to be equally valuable. With the ever-

growing number of historic monuments

and changes in

the paradigm of heritage, the principle of equal value de-

prives them of effective protection as there are no objec-

tive, various, value-oriented criteria of application of dif-

ferent principles of conservation protection as well as the

scope of modernization and investment intervention; there

are no basis for comparative analyses of historic monu-

According to the information gathered during the field verifica-

tion of the inventory of historic monuments (Log A) performed by the

Na tional Heritage Board in 2009–2015, there are 64 809 immovable mo -

numents registered in the National Inventory of Historic Monuments [6].

Wartościowanie dziedzictwa architektonicznego /Evaluation of architectural heritage 75

Niezbędne są zatem korekty w systemie ochrony dzie-

dzictwa kulturowego, poczynając od metod ewaluacji

pozwalających na różnicowanie wartości z uwzględnie-

niem dokonanych wcześniej przekształceń, nawarstwień

i związanej z tym utraty autentyzmu i integralności.

Potrzeba zmian w ewaluacji dziedzictwa znalazła od-

zwierciedlenie w dyskusji prowadzonej w środowisku

konserwatorskim zarówno na konferencjach poświęco-

nych tej problematyce, jak i w publikacjach odnoszących

się do metod wartościowania różnych kategorii dziedzic-

twa architektonicznego. Za pierwszą po zmianach ustrojo-

wych próbę zdeniowania kryteriów służących ewaluacji

dziedzictwa uznać można pracę Michała Witwickiego

Kryteria oceny wartości zabytkowej obiektów architektury

jako podstawa wpisu do rejestru zabytków [7]. W 2010 r.

zainagurowana została przez Polski Komitet Narodowy

ICOMOS seria konferencji i monograi poświęconych

wartościowaniu dziedzictwa

. Wyrażane w dyskusjach

autorskie poglądy i propozycje były zróżnicowane, do-

tyczyły szerokiego spektrum dziedzictwa, koncentrowały

się głównie na kryteriach ewaluacji, klasykacji i katego-

ryzacji zabytków oraz przykładach ingerencji – najczę-

ściej powodujących degradację wartości kulturowych.

W efekcie dzisiejszy stan badań nie pozwala jeszcze

na modelowe ujęcie metod ewaluacji. Brak też jest prób

integrowania metod wartościowania z warsztatem projek-

towym architekta – co mogłoby istotnie przyczynić się

do zrównoważenia i powiązania przekształceń adapta-

cyjno-modernizacyjnych z zachowaniem zabytkowych

walorów. Będzie to możliwe wtedy, gdy oceny wartości

jednoznacznie odnoszone będą do struktury obiektu i jej

elementów, które potencjalnie mogą być przedmiotem

przekształceń adaptacyjno-modernizacyjnych. Ujmując

to inaczej – jeśli zidentykowane, niematerialne atrybu-

ty wartości przypisane będą do ich materialnych nośni-

ków

– elementów strukturalnych obiektu. Ocenę warto-

ści zabytkowych należałoby zatem zacząć od rozpoznania

struktury i elementów obiektu, które potencjalnie mogą

być nośnikami wartości. Sporządzenie uniwersalnego

modelu strukturalnego dla obiektu architektonicznego nie

jest, ze względu na ich różnorodność, możliwe. Można

natomiast podjąć próby przybliżenia takich modeli dla

poszczególnych kategorii typologicznych zabytków –

jakkolwiek zawsze będą one wymagały dostosowania do

indywidualnych cech analizowanego obiektu.

W poszukiwaniu takich modeli można przyjąć, że no-

śnikami wartości mogą być na przykład:

– całe założenie architektoniczne (zespół lub budy-

nek/budowla z otoczeniem),

Problematyka konferencji: zabytki drugiej połowy XX wieku –

waloryzacja, ochrona, konserwacja – 2010; wyjątkowa, uniwersalna

war tość a monitoring dóbr Światowego Dziedzictwa – 2011; warto ś cio-

wanie w ochronie i konserwacji zabytków – 2012; wartościowanie za -

bytków architektury – 2013; wartość funkcji w obiektach zabytkowych

– 2014; ochrona wartości w procesie adaptacji zabytków – 2015; sy -

stemy wartościowania dziedzictwa: stan badań i problemy – 2015.

Atrybut rozumiany jest tu jako charakterystyczna właściwość –

niematerialna cecha obiektu lub jego elementu definiująca istotę warto-

ści, a nośnik – jako obiekt, materialny element jego struktury lub arte-

fakt, w którym te wartości są zapisane.

ments in their individual categories and indicating repre-

sentative or unique structures. As a result the conservation

decisions have no straightforward and universally clear

grounds, which makes the dialog between the conservation

ofcer and the investor or designer much more difcult.

It is necessary then to make amendments to the system

of protection of cultural heritage, beginning with the valu-

ation methods which would make it possible to make dif-

ferent valuations, taking into account the transformations

or changes which were conducted earlier as well as the

loss of authenticity or integrity.

The need to change the heritage valuation principles

was reected in the discussion conducted in the conserva-

tion circles both at conferences dedicated to those issues

and in the publications regarding the methods of valuation

of different categories of architectural heritage. The publi-

cation by Michał Witwicki titled Kryteria oceny wartości

zabytkowej obiektów architektury jako podstawa wpisu do

rejestru zabytków (The criteria of evaluation of historic

architecture as the basis for registering in the national

inventory of historic monuments) can be considered to be

the rst attempt made after the political transformation at

dening the criteria to be applied to evaluate the heritage

[7]. In 2010, a series of conferences and monographs on

heritage valuation was inaugurated by the Polish Commit-

tee National of ICOMOS

. The opinions and propositions

expressed in the discussions varied and they regarded

a broad scope of heritage; they focused mainly on the cri-

teria of evaluation, classication and categories of historic

monuments as well as examples of interventions – most

often causing a degradation of cultural values.

Consequently, the present status of research is still in-

sufcient to present a model of evaluation methods. Fur-

thermore, there are no attempts made at integrating the

evaluation methods with the architectural design methods

– which might signicantly contribute to balancing and

combining the conversion and modernization transforma-

tions with the conservation of historic qualities. It will be

possible when the evaluation criteria are directly related to

the structure of the monuments and their elements which

potentially can be subjected to conversion and modern-

ization transformations. In other words – if the identied,

intangible qualities of value are attributed to their tangible

carriers

– structural elements of a monument. The evalu-

ation of historic value should begin then with the evalu-

ation of the structure and the elements which potentially

could be the carriers of value. The development of a uni-

versal structural model for an architectural structure is not

The conference on: historic monuments of the second half of the

century – valuation, protection, conservation – 2010; exceptional,

universal value and monitoring the assets of world heritage – 2011;

evaluation in the protection and conservation of historic monuments –

2012; evaluation of architectural monuments– 2013; the value of func-

tion in historic monuments – 2014; the protection of value in the process

of conversion of historic monuments – 2015; heritage evaluation sys-

tems: status of research and problems – 2015.

Quality shall mean a distinctive feature – intangible characteris-

tic of a monument or its element defining the core of the value, a carrier

– a monument, tangible element of its structure or artefact in which

those values are imprinted.

76 Piotr Molski

– układ funkcjonalny obiektu,

– struktura materiałowo-konstrukcyjna i jej elementy,

– detal architektoniczny, wykończeniowy i konstruk-

cyjny,

– artefakty (elementy wyposażenia).

Punktem wyjścia wartościowania powinna być oce-

na autentyzmu zabytku i jego elementów oraz dokonana

pod tym kątem stratykacja, wskazująca na przykład, że

tylko część obiektu jest zabytkowa i podlega konserwa-

torskiej ocenie wartości. Podstawą oceny jest identyka-

cja atrybutów ze wskazaniem ich nośników (elementów

strukturalnych) – czyli ich umiejscowienia w obiekcie.

Oznacza to, że stosowane dziś ograniczenie ocen jedynie

do określonych ustawowo rodzajów wartości (historycz-

nych, naukowych i artystycznych) [8] jest dalece niewy-

starczające.

Oceny wartościujące mogą wykazać, że znaczenie

atrybutów jest zróżnicowane: wartość dokumentacyjna

niektórych może być szczególna – unikatowa, a innych

niewielka lub minimalna lub sprowadzać się wyłącznie do

autentyzmu. Mogą też ujawnić powtarzalność atrybutów

(przede wszystkim w zespołach zabytkowych o większej

skali przestrzennej)

. W takich przypadkach logicznym

za biegiem jest wytypowanie, z uwzględnieniem stopnia

zachowania i stanu technicznego nośnika, fragmentów re-

prezentatywnych dla określonych wartości. Nośniki war-

tości reprezentatywnych i unikatowych powinny być ob-

jęte najostrzejszymi rygorami ochrony konserwatorskiej,

a tym samym najdalej idącymi ograniczeniami ingerencji

adaptacyjno-modernizacyjnych. Syntezą wartościowania

(identykacji atrybutów wartości i ich umiejscowienia)

jest wyodrębnienie stref odróżniających się wartościami

i integralnością ich nośników, co może decydować o od-

miennych rygorach ochrony w tych strefach, a w rezulta-

cie o decyzjach projektowych.

Istotą wartościowania obiektu/zespołu zabytkowe-

go lub jego elementów dostosowanego do procesu pro-

jektowania jest zatem hierarchizacja atrybutów warto-

ści (z ich umiejscowieniem w strukturze zabytkowego

obiektu) uzasadniająca różnicowanie rygorów ochrony

konserwatorskiej w obiekcie, a tym samym – zakresu do-

puszczalnych ingerencji adaptacyjno-modernizacyjnych

w poszczególnych jego strefach. W dzisiejszej praktyce

najczęściej kolejność jest odwrotna – opracowana już

koncepcja projektowa traa do oceny i uzgodnień urzędu

konserwatorskiego prowadzących zwykle do kompromi-

sów. Wydawane na życzenie inwestora zalecenia konser-

watorskie

są formułowane ogólnie i rzadko oparte na

szczegółowej ewaluacji.

Kluczem do zintegrowania wartościowania konser-

watorskiego z projektowaniem wydaje się obligatoryjne

włączenie wymogów ochrony do pakietu branżowych

uwarunkowań determinujących rozwiązania projektowe

na etapie założeń wyjściowych do koncepcji architek-

Na przykład we wspomnianych wcześniej zespołach fortyfika-

cyjnych stosowano stypizowane, powtarzalne elementy i urządzenia

obronne, kojce, tradytory, schrony itp.

Na podstawie art. 27 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami; Dz.U. z 2003, Nr 162, Poz. 1568.

possible due to their diversity. It is, however, possible to

make attempts at approximating such models to individual

typological categories of historic monuments – however,

they will always need to be adjusted to individual features

of the analyzed structure.

In search for such models, it can be assumed that the

following can be the carriers of value:

– whole architectural design (complex or building/

struc ture with its surroundings),

– functional layout of the structure,

– materials, structures and its elements,

– architectural (nish and structural) details,

– artefacts (furnishings).

The valuation process should begin with the assess-

ment of the authenticity of the historic monuments and

their elements as well as the stratication developed in

this respect, indicating for instance that only a part of the

structure is original and it should be the subject of conser-

vation evaluation. The valuation process should be based

on the identication of attributes, indicating their carriers

(structural elements) – that is their location in the struc-

ture. This means that the evaluation applied today which

is limited only to statutorily dened values (historic, sci-

entic and artistic) [8] is far insufcient.

The evaluation grades can indicate that the signicance

of attributes is varied: the documentation value of some

can be special – unique and that of others can be medio-

cre, insignicant or simply come down to authenticity. It

can also indicate the repetitiveness of attributes (especial-

ly in the historic complexes of a greater spatial scale)

. In

such cases, it would be only logical to select, taking into

account the degree of original preservation and the techni-

cal condition of the carriers, the fragments representative

of specic values. The strictest conservation protection

and consequently the most rigorous conversion and mod-

ernization restrictions should apply to the carriers of rep-

resentative and unique value. The synthesis of evaluation

(identication of the attributes of value and their location)

covers then the development of zones of different values

and different integrity of their carriers, which can deter-

mine different protection restrictions for those zones and

result in different design decisions.

The very essence of the evaluation of historic struc-

tures/complexes or their elements adjusted to the design

process is then the hierarchy of the attributes of values

(with their location in a historic structure) which would

justify the application of varied conservation protection

restrictions in a specic structure and consequently the

scope of possible conversion and modernization interven-

tions in its individual parts. In today’s practice, however,

it usually works the other way around – rst the design

is developed and then it is evaluated and approved by

the conservation ofce, which usually results in reaching

some compromise. The conservation recommendations

For instance typical, repetitive elements and defensive works,

facilities, shelters, etc. were applied in the fortification complexes men-

tioned earlier.

In compliance with Art. 27 of the Act on protection of and care

for historic monuments; JoL 2003, No. 162, item 1568.

Wartościowanie dziedzictwa architektonicznego /Evaluation of architectural heritage 77

tonicznej. Odnoszące się do elementów strukturalnych

obiektu wartościowanie (które w uproszczeniu można

określić jako „wartościowanie strukturalne”) powinno

być przedmiotem opracowanej w fazie przedprojektowej

ekspertyzy zakończonej wnioskami dotyczącymi odmien-

nych zasad ochrony i ingerencji w wyodrębnionych frag-

mentach (strefach) obiektu. Ekspertyza taka, wykonana

przez znawcę określonej kategorii zabytków, może być

istotną treścią wspomnianych wyżej zaleceń konserwa-

torskich, a przede wszystkim materiałem wejściowym do

projektu adaptacji i modernizacji zabytku – podobnie jak

ekspertyzy mykologiczne, konstrukcyjno-wytrzymało-

ściowe czy stratykacyjne. Może też być z powodzeniem

wykorzystana w technologii BIM (Building Information

Modeling) – na przykład w przestrzennej rejestracji no-

śników wartości, zróżnicowaniu ich atrybutów czy wy-

krywaniu niezgodności decyzji projektowych z dopusz-

czalnym zakresem ingerencji w wirtualnym modelu 3D

obiektu. Opracowanie kolejnej ekspertyzy dla zabytko-

wego obiektu nansowanej przez inwestora może napot-

kać sprzeciw. Nie będzie to jednak kwestionowane, jeśli

ekspertyza wykaże i jednoznacznie uzasadni możliwości

ingerencji w zabytkową strukturę – może nawet w więk-

szym wymiarze niż intuicyjna, zachowawcza decyzja

służb konserwatorskich.

Przedstawiony sposób postępowania może wydawać

się nadmiernie sformalizowany – nieuwzględniający

cech i wartości niematerialnych niepodlegających para-

metryzacji. „Wartościowanie strukturalne” nie ogranicza

w żadnym stopniu analiz walorów kompozycyjnych, wi-

dokowo-ekspozycyjnych, relacji kolorystycznych, pla-

nów i światła, nastroju, genius loci itp. – bazujących na

indywidualnej wrażliwości i pogłębionej interpretacji.

Metod takich badań opartych na percepcji atrybutów

i zapisu ich wyników szukać należy chociażby w rysunku

odręcznym, nierozłącznie związanym z warsztatem pro-

jektowym, a szczególnie w rysunkowej czy malarskiej

syntezie cech zabytkowego obiektu oddziałujących na

jego odbiorcę i użytkownika.

Współcześnie kształtujący się paradygmat ochrony

dziedzictwa zaleca użytkowanie historycznej zabudowy

(jako warunek jej przetrwania), a to wiąże się z nieunik-

nionymi ingerencjami w zabytkową tkankę. O dopusz-

czalnym zakresie i rodzaju takich ingerencji decydować

powinna ocena atrybutów wartości w odniesieniu do ich

nośników.

issued at the request of the investor are general and they

rarely rely on a detailed evaluation.

The key to integrate the conservation evaluation with

the design seems to be the obligatory inclusion of the

protection requirements into the package of different re-

quirements determining the design solutions at the stage

of preliminary assumptions of the conceptual design. The

evaluation regarding structural elements (which can be

simply dened as “structural evaluation”) should be subject

to study conducted before the design stage which would

provide conclusions regarding different principles of pro-

tection and intervention in selected fragments (zones)

the structure. Such a study made by an expert in a specic

category of historic monuments can be a signicant part

of the conservation recommendations mentioned above

and rst of all provide input material for the conversion

and modernization design of historic monuments – along

with mycological, construction and strength or stratica-

tion expert opinions. Furthermore, it can be successfully

applied in BIM (Building Information Modeling) – for

instance in the spatial registration of value carriers, dif-

ferentiation of their attributes or detection of inconsisten-

cies between the design decisions and admissible scope

of interventions in a virtual 3D model of an object. The

development of another expert opinion for a historic mo -

nument at the expense of the investor can be objected.

It will not be questioned, however, if the expert opinion

demonstrates and unequivocally justies the possibility

of intervention into a historic structure – possibly even to

a greater extent than the intuitive and conservative deci-

sion of the conservation ofce.

The procedure presented above may seem excessively

formal – disregarding the intangible features and values

which cannot be subject to parametrization. The “struc-

tural evaluation” does not restrict in any way the analyses

of the qualities, such as composition appearance and ex-

posure, color relationships, views and light, ambiance, ge

nius loci, etc. – based on individual sensitivity and deeper

interpretation.

Such research methods based on the perception of at-

tributes and their ndings could be found for instance in

hand-made drawings which are closely connected with

designing techniques, especially in the drawing or paint-

ing synthesis of the characteristic features of historic

monuments affecting their viewers or users.

The heritage protection paradigm which is being de-

veloped at the moment recommends the use of historic

buildings (as a condition of their preservation) and this is

connected with inevitable interventions in their original

fabric. The admissible scope and the kind of such inter-

ventions should be determined by the evaluation of the

attributes of value in reference to their carriers.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

78 Piotr Molski

Bibliografia /References

[1] Szmygin B., Światowe dziedzictwo kultury UNESCO – charak te

rystyka, metodologia, zarządzanie, PKN ICOMOS, Politechnika

Lubelska, Warszawa–Lublin 2016.

[2] Bochenek R., Zarys historii Twierdzy Modlin, TPF, Warszawa 2001.

[3] Bieńkowski B., Zwycięska wizja fortu „Owcza Góra”, „Euroregio

Glacensis” 2015, Nr 3/880, 1.

[4] Twierdza Modlin. Waloryzacja konserwatorska, konserwatorskie

uwarunkowania dostępności inwestycyjnej. Cz. I, II i III, C. Głu-

szek, M. Gór ski, P. Molski (oprac.), Warszawa 2000, [mpis z częścią

gra ficz ną, w zbiorach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków

w War szawie].

[5] Plan ochrony parku kulturowego dla Fortecznego Parku Kultu ro

wego – Twierdza Kłodzko w Kłodzku, M. Małachowicz, R. Karnicki,

M. Małachowicz, G. Podruczny (oprac.), Wrocław–Kłodzko 2007,

[mpis w zbiorach Urzędu m. Kłodzka].

[6] Raport o stanie zachowania zabytków nieruchomych w Polsce – za

bytki wpisane do rejestru zabytków (księgi rejestru A i C), Narodowy

Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2017.

[7] Witwicki M.T., Kryteria oceny wartości zabytkowej obiektów archi

tektury jako podstawa wpisu do rejestru zabytków, „Ochrona

Zabytków” 2007, R. 60, nr 1, 77–98.

[8] Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. z 2003,

Nr 162, Poz. 1568.

Streszczenie

Postępowanie z zabytkami pozostaje w ścisłym związku z przemianami cywilizacyjnymi i pozakonserwatorskimi uwarunkowaniami społeczno-go-

spodarczymi. Przemiany w ostatnim półwieczu wymagają korekt w systemie ochrony zabytków w Polsce uwzględniających ochronę ich wartości

kulturowych z dostosowaniem do współczesnych wymogów użytkowych. Te dwa cele trudne są do pogodzenia. Ilustrują to koncepcje architekto-

niczne – np. zabudowy cytadeli Twierdzy Modlin czy Twierdzy Kłodzko. Podstawą optymalizacji projektów zagospodarowania historycznych

obiektów i zespołów zabytkowych jest metoda ich ewaluacji pozwalająca różnicować atrybuty wartości w odniesieniu do ich materialnych nośni-

ków, a w efekcie rygory ochrony i dopuszczalne przekształcenia modernizacyjne obiektów i ich elementów strukturalnych. Treścią artykułu są próby

opracowania modelu wartościowania zabytków architektury zintegrowanego z warsztatem projektowym.

Słowa kluczowe: dziedzictwo, wartościowanie, warsztat, architekt

Abstract

Dealing with architectural monuments is closely related to the evolution of civilization and socio-economic determinants exceeding far beyond the

criteria of conservation. Transformations of the last half-century requires adjustments in the system of protection of monuments in Poland, taking

into account the protection of their cultural values in the process of adaptation to modern usage.

These two goals are difcult to reconcile. This is illustrated for example by architectural concepts – such as the new development of the Citadel of

the Modlin Fortress or the Kłodzko Fortress. The basis for the optimization of projects for the development of historical objects and complexes is

the method of their evaluation. Such a method allows to differentiate the attributes of value in relation to their material carriers, and as a result, the

protection regimes and permissible modernization transformations of objects and their structural elements. The content of the article summarizes the

attempts to develop a model for valuing architectural monuments integrated with the design practice.

Key words: heritage, valuation, workmanship, architect

Evaluation of architectural heritage and the workmanship of the architect

Piotr Molski

doi:10.5277/arc180406

Abstract