From village to town. Sobótka as an example of the medieval market town layout in Silesia

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190107

Wioletta Nowaczyk*

Od wsi do miasta. Sobótka jako przykład

rozplanowania średniowiecznego założenia targowego na Śląsku

From village to town.

Sobótka as an example of the medieval market town layout in Silesia

Wprowadzenie

Droga Sobótki (woj. dolnośląskie, powiat wrocławski)

do uzyskania praw miejskich była długa. W XII w. funk-

cjonowała jako targ, w 1. ćwierci XIII w. została prze 

kształcona w wieś, by dopiero w 1399 r. uzyskać prawa

miejskie. Położona u stóp północnowschodniej części

masywu Ślęży (il. 1) została tak ukształtowana, by wy

korzystać miejscowe warunki terenowe. Na przestrze-

ni wie ków Sobótka nie uległa gwałtownym przeobraże-

niom i zarys jej średniowiecznego układu jest nadal

czytelny. Z tego względu może być reprezentatywnym

przykładem do badań nad rozplanowaniem miejscowo

ści powstałych wówczas na Śląsku. Ustalenie jej śred nio

wiecz nego planu i czasu powstania jest celem poniższe-

go opracowania.

Ważna dla rozważanego tematu jest publikacja Kurta

Bim lera z 1940 r. [1, s. 58–61], gdzie zamieścił on opis po

łożenia, układu przestrzennego oraz plan miasta ze wska-

zaniem przypuszczalnej lokalizacji jego bram (il. 2)

. Spo

śród autorów powojennych jedynie Tadeusz Koza czew ski

przeprowadził analizę średniowiecznego układu prze-

strzennego Sobótki, opublikowaną w 1972 r. Wyróż nił tzw.

stare miasto pierwotne i określił czas jego powstania

na drugie dziesięciolecie XIII w., a więc przed

nadaniem

* ORCID: 0000000270623081. AKME Zdzisław Wiśniewski,

Wrocław.

Na rysunku Bimlera widoczny jest również nieistniejący już

(XIXwieczny) kościół ewangelicki w części południowej Sobótki.

Introduction

Sobótka (Lower Silesian voivodship, Wrocław poviat)

had a very long way until it was given town privileges. In

the 12

century, it functioned as a marketplace, in the first

quarter of the 13

century it was transformed into a vil-

lage, and it was only in 1399 that it obtained town privi-

leges. It was located at the foot of the northeastern part of

the Ślęża Massif (Fig. 1) and was shaped in such a way so

that it could take advantage of the local terrain conditions.

Over the centuries, Sobótka has not undergone rapid

changes and the outline of its medieval layout is still vis-

ible. For this reason, it can be a representative example

for studies on the layout of towns that were founded then

in Silesia. It is the purpose of this study to determine its

medieval plan and the time of its foundation.

Kurt Bimler’s publication from 1940 is important for

the issue in question [1, pp. 58–61]. He presented a de-

scription of the location, a spatial layout and a plan of the

town with an indication of the supposed location of its

gates (Fig. 2)

. Among postwar authors, only Tadeusz

Kozaczewski carried out an analysis of the medieval spa-

tial layout of Sobótka, which was published in 1972. He

distinguished the socalled old original town and defined

the time of its foundation to be in the second decade of

the 13

century, i.e. before granting Teutonic rights

[2, pp. 94, 96, 102, Fig. 6]. Rafał Eysymontt described

In Bimler’s drawing there is also the nonexistent (19

century)

Evangelical church in the southern part of Sobótka.

96 Wioletta Nowaczyk

prawa niemieckiego [2, s. 94, 96, 102, ryc. 6]. Rafał Ey sy

montt opisał Sobótkę jako jedno z średniowiecznych miast

lokacyjnych na Śląsku [3, s. 494–497, 670].

Rys historyczny

Na rozwój Sobótki i okolic zasadniczy wpływ wywarła

działalność klasztoru kanoników reguły św. Augustyna,

od lat 1142–1145 przebywających na górze Ślęży, a w po-

łowie XII w. przeniesionych do Wrocławia, na Wyspę

Piaskową [4, s. 26–30]. Miejscowość Sobótka wcześniej

So bótka as one of the medieval location towns in Silesia

[3, pp. 494–497, 670].

A historical outline

The activity of the monastery of the canon priests of

the rule of St Augustine, who lived on Ślęża Mountain in

the years 1142–1145 and in the middle of the 12

century

moved to Wyspa Piaskowa (Sand Island) in Wrocław, had

an essential influence on the development of Sobótka and

the surroundings [4, pp. 26–30]. The village of Sobótka,

for merly known as Sabat, Soboth, Zobotha, Czobotha,

Czobothen, Czobtaw and Czobthen, Zobten [5, p. 77] de-

rives its name from the market day. Already in the middle

of the 12

century, it was mentioned in documents as one

of the villages that belonged to the monastery of regular

canon priests. In 1148, in the bull by Pope Eugene III, the

term forum sub Monte appeared [6, no. 22], which meant

the market at the foot of the mountain. This place central-

ized the exchange of goods from the nearby region. Its in 

habitants mainly dealt with farming as evidenced by tithe

payments. The trade exchange at the foot of the mountain

indicates that at that time it must have been a densely pop-

ulated area, which was conducive to the foundation of an

early medieval market [4, p. 36].

In the years 1180–1201, forum in Soboth was men-

tioned [7, No. 58, 61]. The protective papal diploma of

April 9, 1193, which was issued by Pope Celestine III [6,

No. 71] confirmed the presence of many villages in this

area. They were founded thanks to the prince’s grants and

probably thanks to Piotr Włast, with the exception of the

village of Winno whose foundation is connected with can-

on priests [4, p. 31]. Sobótka, as a market village, was at

Il. 2. Sobótka. Plan z zaznaczonymi bramami [1, s. 61, ryc. 33]

Fig. 2. Sobótka. The plan with marked gates [1, p. 61, Fig. 33]

Il. 1. Sobótka. Plan F.B. Wernera

z połowy XVIII w.

[za: 1, s. 60, ryc. 32]

Fig. 1. Sobótka. F.B. Wernher’s

plan

from the mid18

century

[after: 1, p. 60, Fig. 32]

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 97

znana jako Sabat, Soboth, Zobotha, Czobotha, Czobo-

then, Czobtaw i Czobthen, Zobten [5, s. 77] nazwę swą

wywodzi od dnia targowego [4, s. 35, 36]. Już w połowie

XII w. wymieniano ją w dokumentach jako jedną ze wsi

będących w uposażeniu klasztoru kanoników regularnych.

W 1148 r. w bulli papieża Eugeniusza III pojawiło się

określenie forum sub Monte [6, nr 22], czyli targ pod

górą. Miejsce to cen tralizowało wymianę towarów z po-

bliskiego rejonu. Jego mieszkańcy zajmowali się głównie

rolą, o czym świad czyłaby płacona dziesięcina. Wymiana

handlowa u pod nóży góry wskazuje, że musiał to być wte-

dy gęsto zaludniony obszar, co sprzyjało założeniu wczes

no śred niowiecznego targu [4, s. 36].

W latach 1180–1201 wzmiankowano forum in Soboth

[7, nr 58, 61]. Protekcyjny dyplom papieski z 9 kwietnia

1193 r. wydany przez Celestyna III [6, nr 71] potwierdził

obecność wielu wsi na tym obszarze. Powstały one dzięki

nadaniom książęcym i zapewne Piotra Własta, z wyjąt-

kiem wsi Winno, której początki wiązane są z kanonikami

[4, s. 31]. Sobótka, jako wieś targowa, stanowiła wów czas

nowy rodzaj osady wiejskiej, jaka wyewoluowała na tym

obszarze w XII w. Nową formą stała się też wieś zakłada-

na, w odróżnieniu od wcześniejszych wsi samorodnych

[8, s. 22]. Do początku XIII w. obowiązywało tu prawo

polskie [5, s. 77], [9, s. 8].

Akt księcia Henryka I Brodatego z 10 maja 1209 r. m.in.

zezwalał klasztorowi na działalność lokacyjną pod Ślężą

[10, nr 135].

Fori Soboth sub monte zaliczono do dóbr

klasz tornych. Dyplom z 1221 r. [10, nr 253], będący naj-

prawdopodobniej falsyfikatem [4, s. 31, 185] stworzonym

przez kanoników regularnych, wskazuje, że książę Hen

ryk I nadał prawa niemieckie „gościom” zamieszkującym

na terenach należących do augustianów. Przy pusz czalnie

tyczyło to przybyszów z Niemiec i objęło także So bót

kę. Nie wiadomo jednak, od kiedy tam przebywali. Akt

ten zwol nił gości z wcześniejszych obowiązków takich jak

pod wóz, przesieka, stróże. W przypadku wielkiej potrzeby

mieli budować fortyfikacje. Goście sądzeni mieli być

przez księcia lub kasztelana na prawie niemieckim. Akt ten

przypuszczalnie spowodował rozwój gospodarczy pobli-

skiego obszaru [4, s. 34]. Reforma prawna wiązać się mu-

siała z określeniem granic objętych immunitetem. Praw do

po dobnie tak jak w przypadku lokacji miast [11, s. 211]

wska zano w So bótce plac targowy, ulice i bloki budowlane.

W bulli papieża Innocentego IV z 1250 r. [12, nr 397]

mówiącej o uposażeniu klasztoru we Wrocławiu na Piasku,

oprócz Sobótki z wolnym targiem i karczmą wspom

nia-

ny też został po raz pierwszy kościół i dziesięciny z oko-

licznych wsi [3, s. 494]. Zapewne był to romański kościół

pw. Najświętszej Marii Panny, później św. Jakuba Star

szego Apostoła. Sobótka, będąc początkowo pod rządami

książąt wrocławskich (do śmierci w 1296 r. Henryka V

z Wrocławia), a pod koniec XIII w. książąt świdnickich,

z początkiem XIV w. znalazła się w księs twie ziębickim.

Na podstawie wysokości świętopietrza z lat 1335–1342

(1 grzywna i 7 fenigów) oszacowano ówczesne zaludnie-

nie Sobótki na 800–900 osób [4, s. 36–38].

W 1343 r. Sobótka z przynależnościami została sprze da

na przez księcia ziębickiego Mikołaja (za 1000 grzywien

groszy praskich) księciu świdnickiemu Bolkowi II Ma łe

that time a new type of the village settlement that evolved

in this area in the 12

century. A founded village became

a new form, unlike the earlier spontaneous villages [8,

p. 22]. Until the beginning of the 13

century the Polish

law was in force there [5, p. 77], [9, p. 8].

Act of Duke Henry I the Bearded of May 10, 1209,

among other things, allowed the monastery to undertake

town location activity at the foot of Ślęża [10, No. 135].

Fori Soboth sub monte was included in the monastery pro

perty. The diploma from 1221 [10, No. 253], which most

probably was a forgery [4, pp. 31, 185] made by re gular

canon priests, indicates that Prince Henry I granted Teu-

tonic rights to the “guests” living in the areas belonging to

the Augustinians. Presumably, this referred to the newcom-

ers from Germany and also referred to Sobótka. It is not

known, however, since when they lived there. This act ex-

empted guests from previous duties such as a lift given in

one’s carriage, cutting in a forest and guards. In the event

of a great need they were allowed to build fortifications.

The guests were to be judged by the prince or castellan ac-

cording to Teutonic rights. This act presumably caused

economic development of the nearby area [4, p. 34]. The

le gal reform must have been connected with designating

boun daries covered by immunity. Probably, as in the

case

of the foundation of towns [11, p. 211], a market square,

streets and building blocks were indicated in Sobótka.

In the papal bull of Pope Innocent IV of 1250 [12,

No. 397] on the property of the monastery in Wrocław on

Pia sek, apart from Sobótka with a free market and a tav-

ern, the first church and tithing from the neighbouring vil-

lages were also mentioned for the first time [3, p. 494].

Probably it was the Virgin Mary Romanesque Church,

later Saint James’ the Elder Apostle Church. Sobótka, be-

ing initially under the rule of the Wrocław princes (until

the death of Henryk V of Wrocław in 1296) and at the end

of the 13

century of princes of Świdnica, at the begin-

ning of the 14

century was located in the Duchy of

Ziębice. On the basis of the amount of Peter’s Pence from

1335–1342 (one grzywna [a measure of weight] and sev-

en pfennigs), the population of Sobótka was estimated at

800–900 people [4, pp. 36–38].

In 1343, Sobótka with its belongings was sold by the

Duke of Ziębice, Mikołaj (for 1000 grzywna of Prague

groschen) to the prince of Świdnica, Bolko II the Small.

The Dukes of Świdnica had superior rights to Sobótka,

despite the fact that it was owned by the monastery of

canon priests on Piasek in Wrocław [4, p. 39]. In the doc-

ument dated December 24, 1380, Duchess Agnes (wife of

Bolko II) testified the right to customs and Vogts of land

in Sobótka and nearby monastery villages to the abbot of

the regular canon priests in Wrocław [4, p. 40]. At the end

of the 14

century there was a dispute between the mon-

astery and the princess about the income from the market

in Sobótka. As a result, Agnes decided to demolish the

“merchants’ house” (built during the reign of Bolko II) as

well as various stalls [9, p. 10]. This secured the income

of canon priests and enabled the construction of their

house [4, p. 31].

After the death of Bolko II in 1368 and the death of the

widowed princess in 1392, under the earlier arrange-

98 Wioletta Nowaczyk

mu. Książęta świdniccy mieli do Sobótki prawa zwierzch

nie, mimo że była własnością klasztoru kanoników na

Piasku we Wrocławiu [4, s. 39]. W dokumencie

z 24 grud-

nia 1380 księżna Agnieszka (żona Bolka II) poświadczyła

prawo do ceł i landwójtostwa w Sobótce i pobliskich

wsiach klasztornych opatowi klasztoru kanoników regular-

nych we Wrocławiu [4, s. 40]. W końcu XIV w.

doszło do

sporu pomiędzy klasztorem a księżną o dochody z targu

w Sobótce. W jego wyniku Agnieszka postanowiła zbu-

rzyć „dom kupców” (wybudowany za Bolka II)

oraz różne

stragany [9, s. 10]. Zabezpieczyło to dochody ka

no ników

i umożliwiło budowę ich domu [4, s. 31].

Po śmierci Bolka II w 1368 r. i śmierci księżnej wdowy

w 1392 r., na mocy wcześniejszych układów ziemię świd-

nicką wraz z Sobótką przejął król Czech Wacław IV.

Nadał on Sobótce prawa miejskie w 1399 r., zgodę na bu-

dowę murów, wież oraz fosy [4, s. 39]. Miasto z tych

ostatnich przywilejów nie skorzystało [2, s. 104]. Pow

stały natomiast różne instytucje miejskie, np. cechy, waga

wzmiankowana w 1473 r., ratusz w 1483 r. i ławy szewskie

[3, s. 494], [4, s. 42], [9, s. 27].

Badania archeologiczno-architektoniczne

Ratownicze badania archeologiczne na terenie Sobótki

przeprowadzano przy okazji drobnych inwestycji związa-

nych z rozwojem infrastruktury technicznej. Ze względu na

peryferyjną lokalizację, poza obszarem najstarszej części

miasta, nie wnosiły istotnych danych

, dlatego obecne roz-

ważania oparte są głównie na informacjach publikowanych.

Jedną z najistotniejszych kwestii w studiach nad roz-

planowaniem Sobótki jest ustalenie początków budowy

kościoła parafialnego. Nie jest znany akt fundacyjny tej

świątyni, a pierwszy dokument, w którym się ją wzmian-

kuje, to wspomniana już bulla papieża Innocentego IV

[13, s. 17]. Jerzy Hawrot i Karol Maleczyński w latach

1948–1949 przeprowadzili badania archeologicznoarchi-

tektoniczne w zbarokizowanym w 1739 r. kościele św.

Jakuba [za: 13, s. 18–21]. Podczas prac w jego obecnym

wnętrzu odkryto fundamenty kościoła romańskiego i póź-

niejszego gotyckiego.

Z pierwszego kościoła przetrwały relikty umożliwiają-

ce rekonstrukcję jego planu (il. 3f) oraz kilkanaście detali

architektonicznych. Ich analiza prowadziła badaczy do

przyjęcia różnych dat początków kościoła: 1180–1210 r.

[2, s. 101, 102], 1200 r. [13, s. 23, 37], drugie dziesięciole-

cie XIII w. [2, s. 102], lata 1220–1230 i nieco później

[14,

s. 162]. Najnowsze badania

skłaniają do przypuszczenia,

że jego budowę rozpoczęto po 1215 r. (początek reformy

parafialnej). Przy obecnym stanie wiedzy nie można więc

jednoznacznie określić, czy wytyczenie regularnego ukła

przestrzennego miejscowości oraz budowa kościoła

Informacja od dyrektora Muzeum Ślężańskiego Wojciecha Fabi

siaka, któremu jednocześnie składam podziękowania za życzliwą po 

moc m.in. w gromadzeniu potrzebnego materiału.

Datowanie dotyczące detali architektonicznych.

Przeprowadzone w 2013 r. przez Ronalda Mruczka. W badaniach

wzięto pod uwagę typ układu przestrzennego kościoła, technikę budowy

murów oraz ówczesną sytuację politycznoekonomiczną.

ments, the land of Świdnica along with Sobótka was tak-

en over by King of Wacław IV of Bohemia. He granted

town privileges to Sobótka in 1399, he gave consent for

the construction of walls, towers and a moat [4, p. 39]. The

town did not take advantage of these last privileges [2,

p. 104]. However, various town institutions were founded,

for example, crafts, the weight mentioned in 1473, a town

hall in 1483 and shoemaker’s benches [3, p. 494], [4,

p. 42], [9, p. 27].

Archaeological and architectural research

The rescue archaeological research in the area of

Sobótka was carried out on the occasion of small invest-

ments related to the development of technical infrastruc-

ture. Due to the peripheral location, outside the area of the

oldest part of the town, it did not provide any relevant

data

, therefore the current considerations are based

mainly on the information published.

One of the most important issues in studying Sobótka’s

layout is to determine the beginnings of the construction

of the parish church. The foundation act of this church is

not known and the first document in which it is mentioned

is the aforementioned papal bull of Pope Innocent IV [13,

p. 17]. Jerzy Hawrot and Karol Maleczyński in the years

1948–1949 carried out archaeological and architectural

research in St James’ Church [from: 13, pp. 18–21]. Du

ring the work the foundations of the Romanesque and

later Gothic church were discovered in its present interior.

The relics enabling the reconstruction of its plan were

preserved from the first church (Fig. 3f) and as well as

several architectural details. Their analysis led the re-

searchers to accept different dates of the church’s begin-

nings, i.e. 1180–1210 [2, pp. 101, 102], 1200 [13, pp. 23,

37], the 2

decade of the 13

century [2, p. 102], the

years 1220–1230 and a little later

[14, p. 162]. The latest

studies

suggest that its construction began after 1215 (the

beginning of the parish reform). At the current state of

knowledge, it cannot be unambiguously determined

whether the delineation of the spatial layout of the town

and the construction of the church took place before

Teutonic

rights were granted in 1221. The construction of

the stone church in Sobótka so early indicated considera-

ble significance of this object.

The Gothic St Anna’s Church from the 14

century

(extended in the 15

century) was constructed outside the

original boundaries of Sobótka and at the place where

there was a road leading to its centre from the route be-

tween Wrocław and Świdnica (Fig. 3h). Thus, it was situ-

ated behind the old gate of Świdnica. Initially, there were

pilgrimages to the statue of Saint Anna which was famous

for miracles [13, p. 26]. It was also a burial church; nearby

Information from the director of the Ślężańskie Museum, Woj

ciech Fabisiak, whom I would like to thank for his kind help in gathering

the necessary material.

Dating regarding architectural details.

Carried out by Ronald Mruczek in 2013. The research took into

account the type of the spatial layout of the church, the technique of

constructing the walls and the then political and economic situation.

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 99

Il. 3. Rekonstrukcja rozmierzenia lokacyjnej Sobótki (na podkładzie mapy ewidencyjnej z 2013 r.): a) punkty, w których różnica pomiędzy

granicą rekonstruowaną a współczesną nie przekracza 5 stóp (1,57 m – gdzie 1 stopa 0,314 m), b) punkty, w których różnica pomiędzy granicą

rekonstruowaną a współczesnymi nie przekracza 10 stóp (3,14 m), c) odcinek o długości 1 sznura (4,71 m), d) powierzchnia wężyska (150 × 150 stóp),

e) powierzchnia łanu flamandzkiego (6 × 15 sznurów), f) zarys romańskiego kościoła św. Jakuba, g) linia zabudowy i granica (XV–pocz. XX w.)

potwierdzona podczas badań z 2000 r., h) kościół św. Anny, i) wężysko wpisane we współczesne granice Rynku i przy zbiegu ul. św. Jakuba

i Kościuszki, j) obszar badań z 2000 r., k) linia wzdłuż współczesnych granic działek, l) punkt zbieżny z granicą połowy sznura

(oprac. W. Nowaczyk, M. Krzywka)

Fig. 3. Reconstruction of location Sobótka measurement (on the basis of the cadastral map of 2013): a) points where the difference between the

reconstructed and contemporary boundary does not exceed 5 feet (1.57 m – where one foot is 0.314 m), b) points where the difference between

the reconstructed and modern boundary does not exceed 10 feet (3.14 m), c) one cord section (4.71 m), d) area of wężysko (150 × 150 feet),

e) area of Flemish lan (6 × 15 sznur), f) outline of the Romanesque St James’ Church, g) development line and boundary (15

century,

the beginning of 20

century) confirmed during the research from 2000, h) St. Anna’s Church, i) wężysko in the present boundaries of the Market

Square and at the junction of Św. Jakuba and Kościuszki Streets, j) area of research from 2000, k) line along the present boundaries of plots,

l) a point coincident with the boundary of the half of sznur (by W. Nowaczyk, M. Krzywka)

100 Wioletta Nowaczyk

nastąpiły przed nadaniem prawa niemieckiego w 1221 r.

Powstanie w Sobótce tak wcześnie murowanego kościoła

wskazuje na ważną pozycję i znaczenie tego ośrodka.

Gotycki kościół pw. św. Anny z XIV w. (rozbudowany

w XV w.) wzniesiono poza pierwotnymi granicami Sobót

ki, w miejscu gdzie na szlaku z Wrocławia do Świdnicy

odchodziła droga prowadząca do jej centrum (il. 3h).

Znaj dował się więc za dawną bramą Świdnicką. Po cząt

kowo pielgrzymowano do znajdującej się tam i słynącej

z cudów figurki św. Anny [13, s. 26]. Był to również ko-

ściół pochówkowy; obok niego znajdował się rozległy

cmentarz. Pełnił funkcję pomocniczą w stosunku do ko-

ścioła parafialnego [3, s. 495].

W 2000 r. odbyły się badania archeologicznoarchitek-

toniczne dawnego folwarku przy al. św. Anny, nieistnie

jącego od 1966 r. Zachodnią jego granicę, zbliżoną do

przypuszczalnej zachodniej granicy wytyczonej w XIII w.,

stanowiła obecna al. św. Anny (przedwojenna Promenade;

Durchgange Strasse). W sumie przebadano 15,73 ara,

czyli 20% powierzchni folwarku (ryc. 3j) [15].

Najstarszy horyzont osadniczy powiązano z późnym śre-

dniowieczem, ze względu na przewagę ceramiki z XV w.

Sporadycznie odnajdywana ceramika z XIII i XIV w. nie

była bezpośrednio związana z tą fazą osadnictwa, lecz łą-

czyła się z wcześniejszym rolniczym użytkowaniem tego

terenu [15, s. 374–375, 383]. Badania wykazały, że domy

mieszkalne w zachodniej części Sobótki zaczęły pojawiać

się dopiero w XV w., co można wiązać z rozbudową po-

bliskiego kościoła św. Anny i wzrostem znaczenia prowa-

dzących do niego dróg. Wpłynąć na to mógł też bardziej

dynamiczny rozwój miejscowości po nadaniu jej praw

miejskich. Już z samego usytuowania zabudowy można

wnioskować, że kształtowanie się związanych z nią dzia-

łek nastąpiło wskutek wtórnego podziału pierwotnego

rozmierzenia. Do początków XVIII w. dominowała tutaj

konstrukcja ryglowa na podmurówkach kamiennych.

Średniowieczne miary długości na Śląsku

i rozwój planów miast

Rozplanowanie miast na Śląsku w ciągu wieków ule-

gało przeobrażeniom, jednakże ich podstawowe typy

przestrzenne wywodzą się z XIII w., kiedy to nastąpił ich

zasadniczy rozwój [16, s. 7–9, ryc. 1]. Wśród najstarszych

założeń miejskich występowały ośrodki z tzw. rynkiem

ulicznym (zwanym też Strassenmarkt) [17, s. 230, 240]

We wczesnomiejskim Wrocławiu w XII w. taką funkcję

pełnił prawdopodobnie trakt biegnący w miejscu obecnej

ul. Piaskowej, w rejonie obecnego placu Nowy Targ [3,

s. 568]. Już Henryk Münch dostrzegł, że w przypadku tar-

gów wzmiankowanych w XIIwiecznych źródłach pisa-

nych, przy których funkcjonowały romańskie kościoły,

plac targowy miał wydłużoną formę i był powiązany

z siecią dróg lokalnych [18, s. 358]. Przybierał on wów-

czas kształt wrzecionowaty, czego przykładem Środa

Śląska [3, s. 517–523], [18, s. 364, ryc. 3], [19, Fig. 1].

W niemieckim Friedbergu około 1200 r. taki rynek ulicowy miał

prawie 700 m długości i 40 m szerokości [17, s. 240].

there was a large cemetery. It performed an auxiliary

function in relation to the parish church [3, p. 495].

In 2000, archaeological and architectural studies on the

former grange at St Anna’s Alley, which has not existed

since 1966, took place. Its western border, similar to the sup-

posed western border which was designated in the 13

cen-

tury, was the current St Anna’s Alley (prewar Pro menade;

Durchgange Strasse). A total of 15.73 ares of land was

researched, i.e. 20% of the area of the grange (Fig. 3j) [15].

The oldest settlement horizon was connected with the

late Middle Ages due to the predominance of pottery from

the 15

century. The sporadically found pottery from the

and 14

centuries was not directly related to this set-

tlement phase but was connected with earlier agricultural

use of this terrain [15, pp. 374–375, 383]. Studies showed

that residential houses in the western part of Sobótka

started to appear only in the 15

century, which can be

associated with the development of the nearby St Anna’s

Church and the increase in the importance of roads lead-

ing to it. This situation could have also been influenced by

the more dynamic development of the town after it was

granted town privileges. Already from the very situation

of the buildings it can be concluded that the development

of the related plots of land took place as a result of the

secondary division of the original layout. Until the begin-

ning of the 18

century, a timber framing structure on

stone foundations predominated here.

Medieval length measures in Silesia

and the development of city plans

The layout of towns in Silesia underwent transforma-

tions over the centuries, however, their basic spatial types

date back to the 13

century, when their essential devel-

opment took place [16, pp. 7–9, Fig. 1]. Among the oldest

town foundations, there were centres with the socalled

street market (also called Strassenmarkt) [17, pp. 230,

240]

. In Wrocław, in the early 12

century, such a func-

tion was probably performed by the road running at the

current Piaskowa Street, in the area which is now known

as Nowy Targ Square [3, p. 568]. Henryk Münch already

noticed that in the case of the marketplaces mentioned in

the 12

century written sources, where the Romanesque

churches functioned, the market square had an extended

form and was connected with the network of local roads

[18, p. 358]. At that time, it had a spindle shape, as exem-

plified by Środa Śląska [3, pp. 517–523], [18, pp. 364,

Fig. 3], [19, Fig. 1]. Such layouts, as well as marketplaces

on plans similar to the extended triangle, are also known

from the area of Slovakia, for example, Košice (town priv-

ileges from 1249), Trnava (town privileges since 1238)

[20, p. 266, Fig. 1 and Fig. 2] and, for example, Telč in

Moravia or Waidhofen in Lower Austria. They also oc-

curred in the Kingdom of Bohemia and Lower Bavaria

[21, p. 201, 202, ft. 80, Fig. II]. There was no developed

street network in them, but only a square surrounded by

In Friedberg in Germany, around 1200, such street market was

almost 700 m long and 40 m wide [17, p. 240].

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 101

Takie układy, a także targi na planach zbliżonych do wy-

dłużonego trójkąta znane są też z terenu Słowacji, przy-

kładem Košice (prawa miejskie z 1249 r.), Trnava (prawa

miejskie od 1238 r.) [20, s. 266, ryc. 1 i 2] oraz np. Telč na

Morawach czy Waidhofen w Dolnej Austrii. Występowały

one także w Czechach i Dolnej Bawarii [21, s. 201, 202,

przyp. 80, ryc. II]. Nie było w nich rozwiniętej sieci ulicz-

nej, jedynie plac otoczony parcelami i obudowany doma-

mi oraz kościół [18, s. 358]. W kolejnych etapach plac

targowy zbliżał się swym kształtem do wydłużonego pro-

stokąta umiejscowionego pomiędzy dwiema ulicami, któ-

re zbiegały się przy bramach miejskich [17, s. 230]. Ulice

te mogły również kierować się ku odrębnym bramom.

Przykładami założeń z wydłużonym rynkiem są m.in.

Lwówek (1217–1233) [3, s. 392, 393], Nowogrodziec

[18, s. 366, ryc. 8] i Złotoryja [3, s. 601–607].

Wraz ze wzrostem liczby lokacji i zdobywanym przez

mierniczych doświadczeniem plany miast były dopra

cowywane. Najbardziej rozpowszechniony stał się układ

szachownicowoblokowy, w którym z narożników placu

rynkowego wychodziło osiem ulic (w każdym po dwie,

skierowane pod kątem prostym). Rzadziej stosowa no plan

krzyża z dodatkowymi czterema drogami rozpoczyna 

jącymi swój bieg ze środka pierzei przyrynkowych [11,

s. 207]. Miasta powstałe w 2. połowie XIII w. częściej mia-

ły regularny układ przestrzenny z prostokątnym rynkiem

wielkości 2 × 3 sznury, a niekiedy nawet kwa dra to wym,

i zbliżone do kwadratu bloki zabudowy miesz kaniowej.

By zgłębić zasady rozplanowania średniowiecznych

osiedli, należy poznać jednostki miar stosowane ówcze-

śnie na danym terenie. Badaniami staropolskich miar za-

jął się Edward Stamm już w okresie międzywojennym

[22]. W przypadku Śląska wskazał on dwie długości sto-

py stosowane w XIII w.: 31,3 cm i 28,8 cm [za: 23, s. 69].

Długość pierwszej wylicza się z jednostki miary zwanej

virga regalis lub prętem flamandzkim (4,7 m), a pocho-

dzącej jeszcze z czasów Karola Wielkiego. Stopa o długo-

ści 31,3 cm (w ziemi chełmińskiej nazywana reńską) sta-

nowiła 1/15 pręta. Stamm podał dokładne wyliczenia dla

stopy reńskiej wynoszącej: 31,38535 cm i virga virgalis:

4,7078 m [22, s. 13]. Dwie stopy składały się na miarę

zwaną łokciem, początkowo używaną głównie w budow-

nictwie i kupiectwie [22, s. 45].

Długość pręta, a w związku z tym łokieć i stopa, z bie-

giem czasu uległy skróceniu [16, s. 13], [22, s. 22]. Łokieć

(zwany chełmińskim lub wrocławskim) po zmianie wy-

nosił 57,6 cm [22, s. 13, 21], stopa 28,8 cm, natomiast

pręt 4,32 m. Podobnie sznur zmniejszył się z 47,1 m do

43,2 m. Na podstawie zapisu z około 1530 r. w Liber

Magnus Wrocławia wiadomo, że 7,5 łokci (15 stóp) dłu-

gości tworzyło pręt (rutte); 10 prętów (ruttin) szerokości

i 30 długości morgę, zaś 30 mórg składało się na łan

(hube) [za: 22, s. 47]. Jest to opis podziału małego łanu

flamandzkiego zwanego w średniowieczu włóką cheł-

mińską lub łanem śląskim (średzkim). Łan liczony we-

dług krótszych miar miał o 1/5 mniejszą powierzchnię

w stosunku do poprzedniego. Geneza tego zjawiska nie jest

do końca wyjaśniona. Użycie krótszej stopy wiązałoby

się z drugim etapem zakładania miast na Śląsku, kiedy

operowano działką budowlaną o szerokości zmniejszonej

plots of land and enclosed with houses and a church [18,

p. 358]. In subsequent stages, the marketplace in its shape

became similar to an elongated rectangle located between

two streets that converged at city gates [17, p. 230]. These

streets could have also led towards separate gates. Exam

ples of layouts with an extended market square include

Lwó wek (1217–1233) [3, pp. 392, 393], Nowogro dziec

[18, p. 366, Fig. 8] and Zło toryja [3, pp. 601–607].

Along with the increase in the number of locations and

the experience gained by surveyors, the city plans were

refined. The most common was a chessblock layout, in

which eight streets ran from the corners of the market

square (two in each, directed at right angles). The cross

plan with additional four routes starting from the centre of

the nearby market square frontages was used less fre-

quently [11, p. 207]. Towns which were founded in the

half of the 13

century more often had a regular spa-

tial layout with a rectangular market square of 2 × 3 sznur

(one cord was 150 feet), and sometimes even square and

squarelike blocks of housing development.

In order to explore the principles of planning medieval

settlements, we must get to know the units of measure-

ment used in a given area at that time. Edward Stamm

dealt with the old Polish measures already in the interwar

period [22]. In the case of Silesia, he pointed out to two

foot lengths used in the 13

century, i.e. 31.3 cm and

28.8 cm [after: 23, p. 69]. The length of the first one is

calculated from the measure unit called the virga regalis or

the Flemish bar (4.7 m), which still came from the times of

Charles the Great. The 31.3 cm foot (in the Chełmno re-

gion called Rhenish) was 1/15 of the bar. Stamm gave

precise calculations for the Rhenish foot which was

31.38535 cm and virga virgalis, i.e. 4.7078 m [22, p. 13].

Two feet formed a measure called the ell which was ini-

tially used mainly in construction and trading [22, p. 45].

The length of the bar, and therefore the ell and foot,

was reduced over time [16, p. 13], [22, p. 22]. The ell

(called chełmiński or wrocławski) after the change was

57.6 cm [22, pp. 13, 21], foot 28.8 cm, whereas the bar

4.32 m. Similarly, the cord (150 feet) was reduced from

47.1 m to 43.2 m. On the basis of the record in Liber

Magnus of Wrocław from around 1530, it is known that

7.5 ell (15 feet) in length formed a bar (rutte); 10 bars

(ruttin) in width and 30 lengths formed a morgen, where-

as 30 morgens formed one Ian (hube) [after: 22, p. 47].

This is a description of the division of a small Flemish lan

which was called by Chełmiński volok or Silesian lan

(średzki) in the Middle Ages. A lan which was calculated

according to shorter measures had 1/5 smaller area in re-

lation to the previous one. The genesis of this phenome-

non is not fully explained. The use of a shorter foot would

be connected with the second stage of founding towns in

Silesia, when a construction plot of land with a width re-

duced from 60 to 50 feet and a smaller building block was

used [24, pp. 125–129]. In Świdnica, 28.8 cm long feet

were used already in the 1240s. It was, so far, the first

confirmed use of this type, both in Silesia and the Teutonic

state [21, p. 24, ft. 12]. The result of the researchers’ work

was the fact that, among other things, the boundary be-

tween the two stages of plot subdivision in Silesia took

102 Wioletta Nowaczyk

z 60 do 50 stóp i mniejszym blokiem budowlanym [24,

s. 125–129]. W Świdnicy stopy o długości 28,8 cm użyto

już w latach 40. XIII w. Było to, jak dotąd, pierwsze po-

twierdzone jej użycie, zarówno na terenie Śląska, jak

i państwa krzyżackiego [21, s. 24, przyp. 12]. Wynikiem

prac badaczy było m.in. ustalenie, że granica między

dwoma etapami parcelacji na Śląsku przypada na lata

1241–1250 [11, s. 210]. Przykładami wczesnych lokacji

targowomiejskich są Złotoryja (Aureum) z 1211 r., Lwó

wek – lokowany przed 1233 r., Środa Śląska (Novum Fo-

rum) przed 1233 oraz za pewne Wrocław lewobrzeżny

z 1. tercji XIII w. Pierwsze trzy wymienione założenia mia-

ły wydłużony rynek i bloki zabudowy [11, s. 210–212].

Miarą stosowaną do wytyczania pola był sznur (funis)

długości 10 prętów [22, s. 41, 42]. Dziesięć prętów sta

nowiło sznur miernicki, inaczej wężysko. Wężyskiem na-

zywano również powierzchnię kwadratu o boku długości

10 prętów, czyli 100 prętów kwadratowych. Morga dzieli-

ła się na 3 wę żyska [16, s. 13, ryc. 2], [22, s. 13, 42].

Metrologiczna analiza centrum Sobótki.

Próba odtworzenia średniowiecznej parcelacji

Na rozplanowanie Sobótki miało wpływ ukształtowanie

terenu, który jest nieco pofałdowany i opada w kierunku

północnowschodnim. Część południowozachodnia poło-

żona jest około 205 m n.p.m., natomiast pół nocno

wschodnia około 171 m n.p.m. Najstarsza część założenia

tworzy wydłużony prostokąt rozciągnięty w osi północ–

południe [2, s. 90, 91, ryc. 3]. W części północnej teren

gwałtownie się obniża, wyznaczając granicę zasiedlonego

obszaru. Na północnym krańcu terasy leży blok zabudo-

wy sąsiadujący z rynkiem, zniekształcony nieco przez

drogę biegnącą ze wschodu na zachód (szlak Strzelin–

Świdnica). Droga ta (obecna ul. A. Mickiewicza i Świd

nicka) poniżej Rynku skręca nieco w kierunku północ-

nym, ku kościołowi św. Anny położonemu poza granicami

osiedla. Tam szlaki się rozwidlają. Jednym można konty-

nuować podróż na północ w stronę Wrocławia lub dalej

kierować się na zachód do Świdnicy (ul. Świdnicka).

Trasa wschód–zachód łączy się z ulicami biegnącymi na

południe wzdłuż wschodniej krawędzi Rynku (ul. T. Koś

ciuszki) i zachodniej (ul. św. Jakuba). Te zaś wydzielają

w środku miejscowości podłużny pas i po mniej więcej

530 m łączą się i biegną wspólnie w kierunku Dzierżo 

niowa. Drogi te tworzą szkielet miasta. Wydłużony trój-

kątny pas pomiędzy „południkowymi” ulicami: św. Ja

kuba i Kościuszki stanowił pierwotnie miejsce targowe

[1, s. 58], [13, s. 24]. Na jego północnym krańcu w 1. poło-

wie XIII w. utworzono rynek (na co wskazują przypusz-

czalny czas budowy kościoła św. Ja ku ba i jednostki miary

użyte podczas parcelacji). Część południowa z biegiem

czasu została zabudowana i poprzedzielana uliczkami. Plac

rynkowy zlokalizowano więc przy skrzyżowaniu dwóch

traktów (Dzierżoniów–Wrocław i Strzelin–Świd nica).

Wydłużony kształt miejscowości i jej placu targowego zda-

je się wskazywać na początkową przewagę szlaku północ–

południe, czyli spod góry Ślęży do Wrocławia, choć nie-

którzy badacze, jak np. Bimler, podkreślali znaczenie szla

ku równoleżnikowego Strzelin–Świdnica [1, s. 58–61].

place in the years 1241–1250 [11, p. 210]. The examples

of early fair marketplaces and town locations are Złotoryja

(Aureum) from 1211, Lwówek – located before 1233,

Środa Śląska (Novum Forum) before 1233 and probably

leftbank Wrocław from the 1

half of the 13

century.

The first three mentioned layouts had an extended market

square and block developments [11, pp. 210–212].

The measure used to delineate the field was cord

(funis) of 10 bars length [22, pp. 41, 42]. Ten bars consti-

tuted measuring cord also called “wężysko”. The square

area with the side of the length of 10 bars was also called

wężysko, i.e. 100 square bars. A morgen was divided into

3 wężyska [16, p. 13, Fig. 2], [22, pp. 13, 42].

A metrological analysis of the centre of Sobótka.

An attempt at reconstructing

the medieval subdivision

Topographical relief, which is slightly undulating and

falls towards the northeastern direction, had an influence

on the layout of Sobótka. The southwestern part is situ-

ated about 205 m above sea level, whereas the northeast-

ern part is around 171 m above sea level. The oldest part

of the layout is formed as an elongated rectangle extended

in the northsouth axis [2, pp. 90, 91, Fig. 3]. In the north-

ern part, the area dramatically lowers, defining the bound-

ary of the settled area. At the northern end of the terrace

there is a development block adjacent to the market square

and slightly distorted by the road running from the east to

the west (the Strzelin–Świdnica road). This road (now

A. Mickiewicza Street and Świdnicka Street) below the

Market Square turns slightly to the north towards St Anna’s

Church which was situated outside the boundaries of the

settlement. There the routes fork. The journey can be con-

tinued along the first one to the north towards Wrocław or

can be continued to the west towards Świdnica (Świdnicka

Street). The eastwest route is connected with the streets

running to the south along the eastern edge of the Market

Square (T. Kościuszki Street) and western (Św. Jakuba

Street). These, in turn, designate a longitudinal belt in the

middle of the town and after about 530 m they join and

run together in the direction of Dzierżoniów. These roads

form the structure of the town. An elongated triangular

belt between the “meridian” streets, i.e. Św. Jakuba and

Kościuszki Streets was originally a market place [1, p. 58],

[13, p. 24]. At its northern end, in the 1

half of the 13

century, a market square was formed (as indicated by the

supposed time of the construction of St James’ Church

and the units of measurement used during the subdivi-

sion). Over time, the southern part was developed and

separated by streets. The market square was situated at the

intersection of two routes (Dzierżoniów–Wrocław and

Strzelin–Świdnica). The elongated shape of the town and

its marketplaces square seems to indicate the initial ad-

vantage of the northsouth route, i.e. from Ślęża Mountain

to Wrocław, although some researchers such as Bimler

emphasized the significance of the latitudinal route

Strzelin–Świdnica [1, pp. 58–61].

The attempt at reconstructing the original Sobotka’s

layout presented below (Fig. 3 and 4, Table 1) was made

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 103

on the basis of medieval units of measurement used in

Silesia in the 1

half of the 13

century and the analysis

of the dimensions of the oldest part of the layout. The

problem of designating the assumed boundaries of the

original plots of land as well as marking their length and

width, became really significant. The basic analysis of the

layout was made on the basis of a modern cadastral map

Issued on July 30, 2013 by the Poviat Cadastral Institute in Wro

cław, at 131 T. Kościuszki Street.

Podjęta poniżej próba rekonstrukcji pierwotnego roz-

planowania Sobótki (il. 3 i 4, tab. 1) została wykonana na

podstawie średniowiecznych jednostek miar stosowanych

na Śląsku w 1. połowie XIII w. i analizie wymiarów naj-

starszej części założenia. Istotny stał się problem określe-

nia przypuszczalnych granic pierwotnych działek, ozna-

czenie ich długości i szerokości. Podstawowa analiza

rozplanowania została podjęta w oparciu o współczesną

mapę ewidencyjną

w skali 1:1000. Podane wartości w ta-

beli należy więc traktować jako tylko przybliżone do rze-

czywistych (tab. 1). Jedynie jako uzupełnienie potrakto-

wano mapę z lat 30. XX w.

Została wykonana w skali

zbliżonej do 1:2000. Po odpowiednim przeskalowaniu

i próbie nałożenia tych map (współczesnej i przedwojen-

nej) na siebie uwidoczniły się duże nieścisłości m.in.

w przebiegu i szerokości ulic. Rozważania rozpoczęto od

próby wpisania najstarszej części Sobótki w obszar 1 łanu

flamandzkiego. Udało się go wyznaczyć jako prostokąt

o długości 15 sznurów i szerokości 6 sznurów. Niestety,

mo duły sznurów na obrzeżu rozplanowania pokrywają

się z nielicznymi granicami działek, a jedynie na obszarze

obecnego Rynku można wpisać dwa wężyska pomiędzy

jego pierzeję wschodnią i zachodnią. Jak wynika m.in.

z przedwojennych zdjęć, planu z lat 30. czy nawet ryciny

Wernera, w narożu ul. Mickiewicza i Kościuszki nie było

cofniętej jak obecnie linii zabudowy (boczna fasada bu-

dynku przy ul. Mickiewicza 2). Pierwotny jej przebieg

pokrywa się z wschodnim bokiem rozrysowanego węży-

ska (przyległego do ul. Kościuszki).

Nieregularność rozplanowania Sobótki wynika z uk ształ

towania terenu, lecz zarazem zdaje się wskazywać na jej

wczesną genezę. Takie deformacje najczęściej interpretu-

je się jako dowód przedlokacyjnej historii założenia.

Mogło się ono zacząć rozwijać wskutek „przyciągnięcia”

zabudowy poprzez targ znajdujący się na szlaku handlo-

wym [24, s. 59]. Zbliżone problemy w interpretacji braku

ściśle geometrycznego założenia dotyczą też np. wspomi-

nanej już Świdnicy [21, s. 24, 25]. W przypadku Sobótki

decydujące znaczenie zdają się mieć jednak różnice w po-

ziomie terenu. Przy łagodnie przebiegającej ul. Kościuszki

linia zabudowy jest bardziej wyrównana. Przy ul. św. Ja

kuba, gdzie zmiany poziomu wysokości następują gwał-

towniej, występują większe odchylenia w jej przebiegu.

Podstawowa zastosowana jednostka pomiaru uwidocz-

niła się podczas analiz pierzei głównych bloków zabudo-

wy wiązanych ze średniowieczną Sobótką. Użyto sznura

mierniczego o wartości odpowiadającej 47,1 m. Pas zabu-

dowy między ul. św. Jakuba i Kościuszki nie wykazywał

jednak ścisłych zależności między rozmierzeniem węży-

skiem czy sznurem. Zabudowania w tym miejscu zaczęły

powstawać zapewne później niż sam kościół czy budynki

przy trakcie Świdnica–Strzelin, wzdłuż pierzei zachod-

niej obecnej ul. św. Jakuba i wschodniej ul. Kościuszki.

Łączna długość mierzonych odcinków frontowych

miała wartość zbliżoną do 30 sznurów (il. 4). Udało się

Wydana 30 lipca 2013 r. przez Powiatowy Zakład Katastralny we

Wrocławiu, przy ul. T. Kościuszki 131.

Udostępniona przez Wojciecha Fabisiaka.

Il. 4. Sobótka. Schemat pierwotnej parcelacji:

a) położenie romańskiego kościoła św. Jakuba, b) zarys współczesnej

linii zabudowy, c) linia wzdłuż współczesnych granic działek,

d) parcela o wymiarach 150 × 300 stóp (stopa 0,314 m), e) powierzchnia

łanu flamandzkiego (6 × 15 sznurów) (oprac. W. Nowaczyk)

Fig. 4. Scheme of the original subdivision:

a) Romanesque St James’ Church location, b) outline of the present

line of buildings, c) line along the present boundaries of plots,

d) 150 × 300 feet plot of land (foot 0.314 m),

e) Flemish lan area (6 × 15 sznur)

(by W. Nowaczyk)

104 Wioletta Nowaczyk

Tabela 1. Sobótka. Wyszukane grupy sąsiadujących, mierzonych

odcinków (szerokości fasad kamienic, dróg, frontów działek)

w stopach (0,314 m), zbliżone do długości sznura

(1 sznur = 150 stóp = 47,1 m) lub jego wielokrotności

Table 1. Sobótka. Selected groups of neighbouring measured sections

(widths of facades, tenement houses, roads, plot fronts)

in feet (0.314 m), similar to the length of sznur

(1 sznur = 150 feet = 47.1 m) or its multiples

Lp.

No.

Odcinek/adres

Section/address

Szerokość w metrach

Width [m]

Szerokość w stopach

Width in feet

Punkt końcowy odcinka

(il. 3)

End point of a section

(Fig. 3)

Suma sąsiednich odcinków

w stopach

The sum of adjacent

sections in feet

Punkt styczny

przedłużenia pier

zei wzdłuż ulic

Mickiewicza

i Kościuszki

The tangent point

of the extension of

frontage along

Mickiewicza and

Kościuszki Streets

Mickiewicza 2/

Kościuszki 1–

Kościuszki 3

47,3 151 2

3 Kościuszki 5–19 91,7 292 3

607

Kościuszki 21

– dz. 68/1/plot 68/1

53,8 171

dz. 70/plot 70

Kościuszki 25

45,1 144

6 Kościuszki 27–29 47,5 151 5

302

Kościuszki 31

– dz. 87/plot 87

47,3 151 6

Kościuszki 37–41

42,8 136

7 304

9 Kościuszki 43–47 52,7 168

dz. 99/1/plot 99/1

– niezabudowany

front dz. 102

– undeveloped

front of plot at 102

47,7 152 8

pkt. 1 – dz. 49/plot 49

(ul. Mickiewicza)

140,6 448 9

12 Mickiewicza 12–14 22 44

NE krawędź

posesji Rynek 8

NE edge of

Rynek 8 plot

14 Rynek 8–6 47,6 152 11

608

Rynek 5

– niezabudowany

front dz. 43

– undeveloped

front of plot at 43

95,7 305 12

św. Jakuba 6

– niezabudowany

front dz. 43/1

undeveloped front

of plot at 43/1

47,3 151 13

17 św. Jakuba 10–16 98,2 313

610

18 św. Jakuba 18–26 93,4 297 14

św. Jakuba 28

– niezabudowany

front dz. 56/2

– undeveloped front

of plot at 56/2

49,5 158 15

dz./plot 56/1

– św. Jakuba 36

48,3 154 16

300

św. Jakuba 38

– niezabudowany

front dz. 64

– undeveloped

front of plot at 64

45,7 146 17

22 św. Jakuba 46–52 49,3 157 18

307

23 św. Jakuba 54–58 47 150 19

pkt 10

– Świdnicka 1a

50,5 161

310

dz. 18/2/

plot at 18/2

– niezabudowany

front dz. 16/4 cz. W

undeveloped front

of plot at 16/4 p. W

46,8 149 20

26 Mickiewicza 25–21 29,5 94 21

447

27 Mickiewicza 19–13 45,8 146 22

Mickiewicza 11

– dz. 22/5

(przejazd)

– plot 22/5 (passage)

48,3 154 23

29 Mickiewicza 3–1 46,4 148 24

Rynek 11

– dz. 55/9/plot 55/9

(przy Świdnickiej)

91,9 293 25

452

dz. 55/8–55/4

plot 55/8–55/4

(przy Świdnickiej)

50 159 26

dz. 55/3–48/2

plot 55/3–48/2

(przy Świdnickiej)

35 111

in the scale 1:1000. The given values in the table should

therefore be treated as only approximate to the real ones

(Table 1). Only the map from the 1930s was treated as

a supplement

. It was made on a scale close to 1: 2000.

After proper scaling and attempts at putting these maps

(modern and prewar) on each other, large inaccuracies

were revealed, for example, in the run and width of

streets. The considerations began with an attempt at enter-

ing the oldest part of Sobótka into the area of one Flemish

lan. It was possible to designate it as a rectangle with

a length of 15 cords and a width of 6 cords. Unfortunately,

the modules of cord on the outskirts of the layout coincide

with the few boundaries of the plots of land and only in

the area of the present Market Square can we notice two

wężyska between its eastern and western frontage. As it

results from prewar photographs, a plan from the 1930s

or even Wernher’s drawings, in the corner of Mickiewi

cza and Kościuszki Streets there was no backward devel-

opment line as today (the side facade of the building at

2 Mickiewicza Street). Its original run coincides with

the eastern side of the drawn wężysko (adjacent to Koś

ciuszki Street).

Provided by Wojciech Fabisiak.

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 105

The irregularity of Sobótka layout results from its top-

ographical relief, but at the same time seems to indicate

its early genesis. Such deformations are most often inter-

preted as evidence of the prelocation history of the lay-

out. It could have begun to develop as a result of “attract-

ing” development by means of a marketplace which was

situated on the trade route [24, p. 59]. Similar problems in

the interpretation of the lack of a strictly geometric layout

also apply to the already mentioned Świdnica [21,

pp. 24, 25]. In the case of Sobótka, however, the differ-

ences in the level of the terrain seem to be of decisive

significance. With a gently running Kościuszki Street, the

development line is more even. In Św. Jakuba Street,

where changes in altitude are more dramatic, there are

more deviations in its run.

The basic unit of measurement used was visible during

the analysis of the frontage of the main development

blocks associated with the medieval Sobótka. A measur-

ing cord with a value corresponding to 47.1 m was used.

A development belt between Św. Jakuba and Kościuszki

Streets did not show close relationships between the dis-

tribution of wężysko or cord. The developments in this

place began to appear probably later than the church itself

or buildings along the Świdnica–Strzelin route and along

the western frontage of the present Św. Jakuba and east-

ern Kościuszki Streets.

The total length of the front sections measured had

a value close to 30 cords (Fig. 4). It was possible to deter-

mine 26 points convergent to the assumed distribution

from the 1

half of the 13

century (Fig. 3, Table 1), where

the difference between the current border of a building,

a plot of land or road did not exceed 10 feet (3.14 m). In as

many as 21 points, the difference is not greater than 5 feet

(1.57 m). The oldest buildings associated with the Au

gustinian convent (their northern borders) blend in well

with these borders. It is a former presbytery (Table 1: 17)

at 10 Jakuba Street (the building that probably partly comes

from the 15

century) and part of the hospital where the

Ślężańskie Museum is currently situated (Table 1: 18) at

18 Św. Jakuba Street from the 16

century. It seems that

each block was measured separately. The discovered points

are not at a similar height as those in the opposite block.

Even in the case of the Świdnica–Strzelin route, the points

on one side of the streets do not coincide with those on the

other. Nevertheless, it is also possible to see a cord that

was used along it. Most probably, the layout of the main

roads through the contemporary town along the Market

Square is a reflection of their runs from the 1

half of the

century. There is no reason to prove that the Strzelin–

Świdnica route changed its direction after the construc-

tion of St Anna’s Church in the 14

century, which was

situated outside the initial boundaries of the town. It is

rather the place of its construction that was adapted to the

run of roads. The sections of the cord lengths blend in

well with the line of the western edge of the Market

Square, if we measure them on the extension of the line

extending from the northern boundary of the western

block development.

The analysis of the width’ dispersion of the plots of

land, which was made by Pudełko in the 1960s, already

wyznaczyć 26 punktów zbieżnych do zakładanego roz-

mierzenia z 1. połowy XIII w. (il. 3, tab. 1), gdzie różnica

między obecną granicą budynku, działki czy drogi nie

przekraczała 10 stóp (3,14 m). W tym aż w 21 punktach

różnica ta nie jest większa niż 5 stóp (1,57 m). W granice

te dobrze wpisują się najstarsze budynki wiążące się

z konwentem augustianów (ich północne granice). To

dawna plebania (tab. 1: 17) przy ul. św. Jakuba 10 (budy-

nek wywodzący się częściowo przypuszczalnie jeszcze

z XV w.) i XVIwieczna część szpitala, w którym obec

nie ma siedzibę Muzeum Ślężańskie (tab. 1: 18) przy

ul. św. Jakuba 18 [3, s. 496, 497, ryc. 495], [13, s. 26].

Wydaje się, że każdy z bloków rozmierzany był osobno.

Odszuka ne punkty nie znajdują się na podobnej wysoko-

ści co te w na przeciwległym bloku. Nawet w przypadku

traktu Świd nica–Strzelin punkty z jednej strony ulic nie są

zbież ne z tymi po drugiej. Mimo to również wzdłuż niego

doczne jest użycie sznura. Najprawdopodobniej więc

współczesny uk ład głównych dróg wzdłuż

Rynku stanowi

odbicie ich przebiegu z 1. połowy XIII stu lecia. Nie ma

podstaw do wykazania, by trakt Strzelin–Świdnica zmienił

swój kierunek po rozpoczęciu budowy kościoła św. Anny

w XIV w., ulokowanego poza początko wymi granicami

miejscowości. To raczej miejsce jego bu dowy dostosowa-

no do przebiegu dróg. Od cinki o dłu goś ci sznura dobrze

wpisują się w zachodnią krawędź Rynku, jeśli rozmierzy-

my je na przedłużeniu linii wychodzą cej z północnej gra-

nicy zachodniego bloku zabudowy.

Analiza rozrzutu szerokości działek, jakiej dokonał

w latach 60. XX w. Pudełko, wskazała już, że działki wy 

tyczono tu w inny sposób niż we Wrocławiu czy Środzie

Śląskiej [25, s. 23–25, ryc. 10]. Nie udało się jednak wów 

czas ustalić ich rozmiaru. Kozaczewski, na podstawie

dostępnych informacji o długości frontów domów, okre-

ślił pierwotną szerokość działki na 12 m, a długość

mniej więcej 100 m [2, s. 98]. Przy takim założeniu moż na

by wyznaczyć na omawianym obszarze około 60 dzia łek

o powierzchni 1200 m

. Takie wąskie i długie parcele

wydają się jednak mało prawdopodobne i nie znajdują

potwierdzenia na planie katastralnym miejscowości.

Próba odszukania na planie Sobótki modularnej parcela-

cji na działki o szerokości 60 lub 50 stóp zakończyła się

nie powodzeniem. Jedyny moduł, który wielokrotnie wystą-

pił na planie, miał długość jednego sznura. Rodzi się zatem

pytanie, czy plan Sobótki nie odzwierciedla roz plano wa 

nia pierwotnej lokacji wiejskiej, a nie miejskiej, w której

działki siedliskowe miały szerokość 1 sznura, a wydłużone

targowisko stanowiło nawsie. W bloku północnym dłu gość

działek mogła dochodzić do 300 stóp, a we wschod nim i za-

chodnim wahać się nawet między 330 a 350, choć badania

na terenie folwarku i uchwycona tam granica o przebiegu

południkowym wskazują, że na obszarze przyrynkowym

długość zbliżona do dwóch sznurów (300 stóp) mogła być

tą główną. Działki swoją podstawową szerokość zachowy-

wały głównie w części fron towej. Były ułożone wachlarzo-

wato i w tylnej części dochodziło do różnych zniekształceń,

zarówno co do szerokości, jak i kie runku przebiegu działki.

Pierwotny podział wsi na działki siedliskowe o szero-

kości sznura nie został zniekształcony późniejszym jej

rozwojem i nadaniem praw miejskich. Podział na parcele

106 Wioletta Nowaczyk

indicated that the plots were delimited here in a different

way than in Wrocław or Środa Śląska [25, pp. 23–25,

Fig. 10]. However, it was not possible to determine their

size. Kozaczewski, on the basis of available information

on the length of the houses’ facades, determined the origi-

nal width of the plot at 12 m and the length at approxi-

mately 100 m [2, p. 98]. With this assumption it would be

possible designate about 60 plots of land with an area of

1200 m

in the discussed area. Such narrow and long

plots, however, seem really unlikely and cannot be con-

firmed on the cadastral plan of the town.

An attempt at finding a modular subdivision on the

plot with a width of 60 or 50 feet at the Sobótka plan was

unsuccessful. The only module that repeatedly appeared

on the plan had the length of one cord. So the question

arises whether the Sobótka plan does not reflect the layout

of the original rural location, rather than the urban one,

where the plots of land had the width of 1 cord and the

extended marketplace formed a village green. In the

northern block, the length of the plots could have had up

to 300 feet, whereas in the eastern and western ones even

between 330 and 350, although the research on the grange

area and the meridional border discovered there indicate

that in the area near the market square the length of two

cords (300 feet) could have been the main one. Plots that

maintained their basic widths were mainly situated in the

front part. They were fanshaped and in the rear part of

them there were various distortions, both as to the width

and run of the plot.

The original division of the village into settlement

plots with a cord width was not distorted by its subse-

quent development and granting town privileges. The di-

vision into plots of land was secondary and took place

rather accidentally, i.e. it was not the result of a oneoff

planned action.

Sobótka can be included in the group of layouts of the

older type with an extended marketplace square. The

transport axis of the longer part of the town was divided

into “two street routes”, which in their northern parts also

constituted those longer frontages of the formed market

square. The square formed is this way is defined as a re-

sult of widening the “main transport and trade route”. The

layouts of Złotoryja, Środa Śląska, Lwówek and Nowo

gro dziec were interpreted similarly, especially in older

literature [18, pp. 361–366]. The development of the area

between the main streets on the southern side of the

church most probably took place later than the formation

of development sequences along three main roads (on the

outside of the square). During the development of the

town, the free space of this square would have been grad-

ually reduced (developed).

The church was built on the elevation in the middle of

the village. It dominates over the village and its northern

facade forms the frontage of the present the Market

Square (Fig. 5). The layout with the central location of the

church was not a frequent solution. In towns, the church

was usually situated outside the areas of nearmarket

square blocks [26, p. 7]. In the case of towns with a rec-

tangular market square, the church was often a part of the

block in the market square corner [27, p. 257]. Settlements,

Il. 5. Sobótka. Rynek, w głębi kościół św. Jakuba.

Widok od strony północnozachodniej (fot. W. Nowaczyk)

Fig. 5. Sobótka. Market Square, in the distance St James’ Church.

A view from the northwest side (photo by W. Nowaczyk)

Il. 6. Sobótka. Plan rekonstrukcyjny:

1) kościół parafialny św. Jakuba, 2) kościół św. Anny,

3) plebania kościoła augustianów,

4) blok śródrynkowy, 5) blok śródrynkowy z ratuszem,

6) szpital, 7) brama Świdnicka, 8) brama Strzelińska

[3, s. 497, ryc. 495]

Fig. 6. Sobótka. Reconstruction plan:

1) St James’ Parish Church, 2) St Anna’s Church,

3) Augustinians’ Church presbytery, 4) market square middle block,

5) market square middle block with a town hall, 6) hospital,

7) Świdnicka Gate, 8) Strzelińska Gate

[3, p. 497, Fig. 495]

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 107

nastąpił wtórnie i odbywał się raczej przypadkowo – tzn.

nie stanowił wyniku jednorazowej planowej akcji.

Sobótkę zaliczyć można do grupy założeń starszego

typu z wydłużonym placem targowym. Oś komunikacyj-

na dłuższej części miejscowości rozdzielała się na „dwa

ciągi uliczne”, które w swojej części północnej stanowiły

też dłuższe pierzeje powstałego rynku. W ten sposób

ukształtowany plac określa się jako utworzony przez po-

szerzenie „głównego ciągu komunikacyjnego i handlowe-

go”. Podobnie interpretowano, szczególnie w starszej lite 

raturze, rozplanowanie Złotoryi, Środy Śląskiej, Lwów ka

i Nowogrodźca [18, s. 361–366]. Zabudowa powierzchni

między głównymi ulicami po południowej stronie kościo-

ła nastąpiła najprawdopodobniej później niż powstanie

ciągów zabudowy wzdłuż trzech głównych dróg (po ze-

wnętrznej stronie placu). W trakcie rozwoju miejscowo-

ści wolna przestrzeń tego placu ulegałaby stopniowej re-

dukcji (zagospodarowaniu).

Kościół zbudowano na wyniesieniu, na środku wsi.

Góru je on nad miejscowością, a jego północna elewacja

stanowi pierzeję obecnego Rynku (il. 5). Układ z central-

nym usytuowaniem kościoła nie był częstym rozwiąza-

niem. W miasteczkach świątynię zazwyczaj lokalizowano

poza terenem bloków przyrynkowych [26, s. 7]. W przy-

padku miast z prostokątnym rynkiem trafiała ona często

do bloku stykającego się z rynkiem narożnikowo [27,

s. 257]. Miejscowości, w których oś handlowokomunika-

cyjna pokrywa się z tzw. osią sakralnosymboliczną (il. 6)

i jedyną budowlą dominującą jest kościół (Bolków,

Bo-

lesławiec, Środa Śląska), mają cechy rozwiązań archaicz

nych [3, s. 86, 523].

Zabudowę Sobótki w połowie XVIII w. można poznać

z planu widokowego Friedricha Bernarda Wernera, który

ukazuje miasto odbudowane po pożarze z 1730 r. [1, s. 60,

ryc. 32]. Pamiętając, że jest to przedstawienie nieco ideali-

zujące ówczesną rzeczywistość, należy jednak odnotować

jego regularność w ukazaniu rozmierzenia całości i zago-

spodarowania działek. Zabudowa skupiała się wówczas

wzdłuż ulic i Rynku, zwłaszcza trasy Strzelin–Świdnica.

Tam dominowały dwukondygnacyjne murowane domy

szczytowe. Po stronie południowej występowała luźniejsza

jednokondygnacyjna zabudowa kalenicowa, z zachowa-

nymi do dziś przejazdami na podwórze [3, s. 497]. Poddasza

w okolicach rynku zdawały się mieć niekiedy konstruk

cję szachulcową, podobnie jak domy o bardziej pery fe ryj

nym położeniu oraz niektóre budynki gospodarcze.

Trzy parterowe domy wysunięte przed zachodnią pie-

rzeję Rynku, w miejs cu obecnej kamienicy Rynek 3,

w XVIII w. miały podcienia (il. 7). Uskoki w obecnej linii

zabudowy Rynku i w pierzejach ul. św. Jakuba i Koś

ciuszki, o szerokości od 3,8 m (między kamienicami przy

Rynku 2 i św. Jakuba 2) do 1,8 m (pomiędzy Kościuszki 19

a 21), są prawdopodobnie reliktem podcieni lub przedpro-

ży wchłoniętych przez młodsze budynki, które tym sa-

mym zawłaszczyły nieco z przestrzeni publicznej Rynku.

Więk szość podcieni przypuszczalnie uległa likwidacji.

Obecnie znalazły one zastosowanie we współczesnej ar-

chitekturze budynków przy ul. Mickiewicza 15–23.

Podcienia i przedproża na Śląsku mają metrykę śred

niowieczną. W większości przypadków wykraczały przed

in which the trade and transport axis coincides with the

socalled sacral and symbolic axis (Fig. 6) and the only

dominant building is the church, have features of archaic

solutions [3, pp. 86, 523].

Sobótka’s mid18

century development can be recog-

nised from the observational plan by Friedrich Bernard

Wernher who shows the town rebuilt after the fire of 1730

[1, p. 60, Fig. 32]. Keeping in mind that it is a presenta-

tion slightly idealizing the reality of that time, its regular-

ity in showing the measurement of the entirety and devel-

opment of plots should be emphasised. The development

was then concentrated along streets and the Market Square,

especially along the Strzelin–Świdnica route. Twostorey

stone gable houses dominated there. On the southern side

there was a looser onestorey ridge roof development with

preserved passages to the courtyard [3, p. 497]. Attics in

the vicinity of the market square seemed to have halftim-

bered structures similarly to the houses with a more pe-

ripheral location and some farm buildings.

Three groundfloor houses which stood out a bit in re-

lation to the western frontage of the Market Square, in the

place of the current tenement house Rynek 3 in the 18

century had arcades (Fig. 7). Cascades in the current de-

velopment line of the Market Square and in the frontages

of Św. Jakuba and Kościuszki Streets with a width of

3.8 m (between the tenement houses at 2 Rynek and

2 Św. Ja kuba) to 1.8 m (between 19 and 21 Kościuszki),

are probably the relic of arcades or stoops absorbed by

younger buildings which thus took a little space from the

public space of the Market Square. Most of the arcades

were supposedly liquidated. At present, they have been

included in the contemporary architecture of buildings at

15–23 Mickiewicza Street.

The arcades and stoops in Silesia have a medieval ori-

gin. In most cases, they stood out a bit in relation to the

Il. 7. Sobótka. Fragment ryciny F.B. Wernera z połowy XVIII w.;

budynki z podcieniami [za: 1, s. 60, ryc. 32]

(oprac. graficznie W. Nowaczyk, M. Krzywka)

Fig. 7. Sobótka. A fragment of Wernher’s engraving from the mid18

century; buildings with arcades [after: 1, p. 60, Fig. 32]

(by W. Nowaczyk, M. Krzywka)

108 Wioletta Nowaczyk

fronty pierwotnie wytyczonych działek od 2 do 6 m, zwę-

żając tym samym szerokość ulic. Podcienia były też bar-

dzo popularne w południowej Polsce, gdzie w miastach

i miasteczkach, przy rynkach pojawiały się już od XIII w.

Z rycin Wernera ukazujących zabudowę małych ośrod-

ków miejskich na Śląsku wynika, że często były one drew-

niane i nierzadko zachowały się do połowy XVIII w.

Jednak już w 2. połowie XIV w. na Śląsku zaczęto podej-

mować próby regulowania linii zabudowy ulic przez li-

kwidację podcieni [21, s. 34], [28, s. 56]. Do ich usunięcia

przyczynił się też rozwój zabudowy wewnątrzrynkowej

związanej z handlem [28, s. 64–66, 69–71].

Sobótka nie miała obwarowań murowanych, gdyż ich

wzniesienie przekraczało możliwości finansowe miesz-

kańców [26, s. 6]. Z dwóch symbolicznych bram widocz-

nych na rycinie Wernera jedna (Strzelińska) była drew-

niana [3, s. 496], druga (Świdnicka) – zapewne murowana

(il. 1). Zbudowano je na końcach głównych dróg wyloto-

wych z miasta, więc przypuszczalnie istniała też brama

Dzierżoniowska [2, s. 90], [3, s. 496–497, ryc. 495]. Po

dob na sytuacja wystąpiła w innych małych miastach na

Śląs ku – Świerzawie [3, s. 538] i Trzebnicy [29, s. 289–

295]. Łatwo dostępny kamień wykorzystano w Sobótce

do budowy masywnych ogrodzeń rozdzielających niektó-

re działki i odcinków murów wyznaczających granice

miejscowości. Nie miały one jednak charakteru obronne-

go, lecz zabezpieczały nierówny teren przed warstwami

ziemi spływającej z wyższego poziomu lub chroniły

ogrody przed silnym zachodnim wiatrem. Mury te wyko-

rzystywane są współcześnie w północnozachodniej czę-

ści starszego obszaru Sobótki, przy al. św. Anny.

Podsumowanie

Położenie Sobótki przy lokalnych szlakach drogowych

wpłynęło na jej powolny rozwój. Także charakter rozpla-

nowania, w którym przeważały rozległe, długie działki

z ogrodami położonymi na tyłach domostw, wskazuje na

dominację jej rolniczego charakteru.

Wydłużony kształt miejscowości i jej placu targowego

zdaje się wskazywać na początkową przewagę szlaku

północ–południe, czyli kierunku wiodącego spod góry

Ślęży do Wrocławia. Starszymi elementami zagospodaro-

wania terenu były więc zapewne plac targowy na planie

wyciągniętego trójkąta oraz kościół św. Jakuba położony

na jego terenie, w poszerzonej części północnej. Położenie

kościoła na placu było typowe dla organizacji nawsia,

czyli niezabudowanej zagrodami wspólnej części wsi,

która w przypadku osady typu villa forensis w dni targo-

we stawała się miejscem handlu. W momencie lokacji,

w 1. tercji XIII w., nadano Sobótce dość regularny obrys

rozmierzony sznurem długości 47,1 m, będącym wielo-

krotnością pręta zwanego virga regalis. Jej plan zamknął

się w trapezie zbliżonym do prostokąta o bokach 6 × 15

sznurów, co daje powierzchnię około 1 małego łanu fla-

mandzkiego. Rozcinający ją klinem plac targowy też został

Przykładem podcienia w Świdnicy, por. Chorowska i Lasota [21,

s. 31, 51–53, ryc. 2, 3].

fronts of the originally delimited plots from 2 to 6 m, thus

narrowing the width of streets. The arcades were also very

popular in southern Poland, where in cities and towns,

near market squares appeared already from the 13

cen-

tury. In Wernher’s drawings, which show the develop-

ment of small urban centres in Silesia, it appears that they

were often wooden and often preserved until the mid18

century

. However, already in the 2

half of the 14

cen-

tury in Silesia attempts were made at regulating the line of

house developments by liquidating the arcades [21, p. 34],

[28, p. 56].

The development of intramarket development,

which was connected with trade, also contributed to their

liquidation [28, pp. 64–66, 69–71].

Sobótka did not have stone fortifications because their

construction exceeded the financial possibilities of the in-

habitants [26, p. 6]. Out of the two symbolic gates, which

are visible in Wernher’s drawing, one (Strzelińska) was

wooden [3, p. 496] and the other (Świdnicka) was proba-

bly made of stone (Fig. 1). They were built at the ends of

the main exit roads from the town, so presumably there

was also Dzierżoniowska gate [2, p. 90], [3, pp. 496–497,

Fig. 495]. A similar situation occurred in other small

towns in Silesia, i.e. Świerzawa [3, p. 538] and Trzebnica

[29, pp. 289–295]. The easily available stone was used in

Sobótka to construct massive fences separating some

plots of land and sections of walls which delimited the

boundaries of the settlement. However, they did not have

a defensive character but they protected the uneven ter-

rain from the layers of earth flowing from the higher level

or protected gardens from a strong western wind. These

walls are currently used in the northwestern part of the

older area of Sobótka near St Anna’s Church.

Summary

The location of Sobótka by local routes affected its

slow development. Also the character of the layout, in

which the vast and long plots of land with gardens located

at the back of houses predominated, indicates the domi-

nance of its agricultural character.

The extended shape of the town and its marketplace

seems to indicate the initial advantage of the northsouth

route, i.e. the direction leading from Ślęża Mountain to

Wrocław. Older elements of land development were prob-

ably the marketplace on the plan of an extended triangle

and St James’ Church located in its area in the widened

northern part. The location of the church on the square was

typical of the village green layout, i.e. an undeveloped

common part of the village, which in the case of a settle-

ment of a villa forensis type became a place of trade on the

marketplace days. At the time of location, in the 1

third of

the 13

century, Sobótka was given a fairly regular out-

line, with a length of 47.1 m cord, being a multiple of

a bar called virga regalis. Its plan was closed in a trapeze

similar to a rectangle with sides of 6 × 15 cords, which

gives an area of about 1 small Flemish lan. The market-

An example of the arcades in Świdnica, see Chorowska and

Lasota [21, pp. 31, 51–53, Fig. 2, 3].

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 109

place with which divided it with a wedge was also to a cer-

tain extent geometrized and took the form of a trapezoid

with a width of 1 cord at the southern end up to 2 cords at

the northern end. Its original length was about 12 cords.

In the measurement of the boundaries of settlement plots

facing the wedge square – village greens – there are also

visible modules with the width of one cord and their

length in many places was two cords, i.e. 300 feet. It is

significant that the search for a modular division of one

sznur settlements into narrower ones, which corresponded

to e.g. plots with a width of 50 or 60 foot of fronts gave

a negative result, which would be typical of plots of urban

locations in Silesia. The division into plots, which was

visible in Sobótka, was definitely not urban, but rural

and adapted to the needs of extensive farm buildings and

agricultural activity. It could be even said that by means

of a rectangle with an area of one Flemish lan the size of

a house threefield system was marked, whereas the basic

agricultural area belonging to the village and organized

on the basis of a threefield plot, was probably situated

somewhere else. Having such a poor archival material, its

location cannot be reconstructed at the present stage of

the research.

Today’s division into plots at the wedge square – a vil-

lage green, is very diverse and much denser than the orig-

inal with a module of one cord. The house area deve

lopment intensification took place along with the

deve lopment of the town by means of separating new

farms. No geometrical rules were in force at that time.

This free subdivision was most probably legally sanc-

tioned at the time of granting town privileges to Sobótka in

1399 and the right to construct walls. The area of the then

town probably overlapped with the village house area.

Earlier, however, the latitudinal route connecting Strzelin

and Świdnica must have gained importance, which most

probably took place in the 2

half of the 13

century. It

was connected with moving the “centre of gravity” of the

layout towards the north and designating the right part of

the market square in the form of a square on the northern

side of the parish church. Along the eastwest road there

were also plots of land with a width of one cord.

Presumably the oldest objects were constructed around

the northern market square. The houses were situated in

the main streets. At the backyards, the development was

sporadic and rather economic in character. The buildings

along the route running along the present Św. Anny Alley

started to appear probably only from the 15

century.

Bearing in mind that Sobótka was founded as a village

and its location was one of the earlier ones in Silesia, it

can be assumed that the division model used here was ex-

perimental, unfinished and probably not duplicated any-

where else. The fact that Sobótka, being a monastery lo-

cation, constituted a competition for princely town [2,

pp. 103, 104], [3, p. 495] could have influenced the late

granting of town privileges. Granting town privileges did

not significantly change the layout of the city.

Most probably the village from the 1

third of the

century evolved from the earlier prelocation layout. A small

number of early medieval monuments found in its area may

result primarily from the insufficient number of excavations

do pewnego stopnia zgeometryzowany i przybrał formę

trapezu o szerokości od 1 sznura na krańcu po łud niowym

do 2 sznurów na krańcu północnym. Jego pierwotna dłu-

gość wynosiła około 12 sznurów. W rozmierzeniu granic

działek siedliskowych zwróconych frontem do klinowe

go placu – nawsia – też są czytelne moduły o szerokości

1 sznura, a ich długość w wielu miejscach wynosiła 2 sznu

ry, czyli 300 stóp. Jest znamienne, że negatywny wynik

przyniosły poszukiwania modularnego podziału jednosz-

nurowych siedlisk na węższe, odpowiadające np. dział-

kom o szerokościach frontu równym 50 lub 60 stóp, co

byłoby typowe dla działek lokacji miejskich na Śląsku.

Podział na działki, czytelny w Sobótce, zdecydowanie nie

był miejski, lecz wiejski, dostosowany do potrzeb eksten

sywnej zabudowy zagrodowej i działalności rolnej.

Można by wręcz powiedzieć, że prostokątem o powierzch

ni 1 łanu flamandzkiego wytyczono wielkość niwy do

mowej, natomiast przynależny do wsi podstawowy teren

rolny, zorganizowany na zasadzie trójpolówki, prawdopo-

dobnie znajdował się gdzie indziej. Przy tak skromnym

materiale archiwalnym, na obecnym etapie badań nie

można odtworzyć jego położenia.

Dzisiejszy podział na parcele przy klinowym placu –

nawsiu jest bardzo zróżnicowany i znacznie gęstszy niż

pierwotny o module 1 sznura. Zagęszczanie niwy domo-

wej następowało w miarę rozwoju miejscowości poprzez

wydzielanie nowych gospodarstw. Nie obowiązywały już

wówczas żadne prawidła geometryczne. Ten swobod ny

podział najpewniej został usankcjonowany prawnie w mo

mencie otrzymania przez Sobótkę w 1399 r. prawa miej-

skiego i prawa do budowy murów. Obszar ówczesnego

miasta pokrył się najpewniej z obszarem wiejskiej niwy

domowej. Wcześniej jednak musiał nabrać znaczenia

równoleżnikowy szlak łączący Strzelin ze Świdnicą, co

naj pewniej nastąpiło w 2. połowie XIII w. Było z tym

zwią zane przesunięcie środka ciężkości założenia ku pół-

nocy i wytyczenie właściwej części rynku w postaci placu

po północnej stronie kościoła parafialnego. Wzdłuż drogi

o przebiegu wschód–zachód również rozmierzono działki

siedliskowe o szerokości 1 sznura.

Przypuszczalnie w okolicy rynku w północnej części

za łożenia powstały najstarsze obiekty. Domy sytuowano

przy głównych ulicach. Z tyłu zabudowa była sporadycz-

na i raczej miała charakter gospodarczy. Zabudowa

wzdłuż traktu biegnącego obecną aleją św. Anny zaczęła

się pojawiać prawdopodobnie dopiero od XV w.

Pamiętając, że Sobótkę zakładano jako wieś, a jej loka-

cja była jedną z wcześniejszych na Śląsku, można przy-

jąć, że zastosowany tu model podziału był eksperymen-

talny, niedopracowany i zapewne nie został powielony

gdzie indziej. Na późne nadanie praw miejskich mógł

wpły nąć fakt, że Sobótka, będąc lokacją klasztorną, sta-

nowiła konkurencję dla miast książęcych [2, s. 103, 104],

[3, s. 495]. Nadanie praw miejskich nie wpłynęło znaczą-

co na zmianę jej rozplanowania.

Zapewne wieś z 1. tercji XIII w. ewoluowała z wcze-

śniejszego, przedlokacyjnego założenia. Skromna liczba

wczesnośredniowiecznych zabytków znalezionych na jej

terenie może wynikać przede wszystkim z niedostatecznej

liczby przeprowadzonych badań wykopaliskowych. Istnieje

110 Wioletta Nowaczyk

carried out there. There is also the possibility that two areas

were connected – still developed in the 12

century and

newly designated. From a large marketplace area, according

to newer models, people tried to built a market square per-

forming representative functions. The construction of the

church on the elevation gave this place a “prestigious” charac-

ter. These actions could have been aimed at attempting to or-

ganize the earlier layout. How ever, would it be possible in this

case to designate exactly the width corresponding to two

wężyska in its widest place? A visible

cord

measurement in

the entire area of the 13

century So bót ka, however, seems

to point out to its onetime layout.

Translated by

Bogusław Setkowicz

też możliwość, że doszło do połączenia dwóch obszarów –

zagospodarowywanego jeszcze w XII w. i nowo wytyczo-

nego. Z dużego obszaru targowego, zgodnie z nowszymi

wzorcami, starano się stworzyć rynek pełniący też repre-

zentacyjne funkcje. Budowa kościoła na wzniesieniu nadała

temu miejscu „prestiżowy” charakter. Działania te mogły

mieć na celu próbę uporządkowania wcześniejszego założe-

nia. Tylko czy w takim przypadku aż tak dobrze dałoby się

wyznaczyć w jego najszerszym miejscu dokładnie szerokość

odpowiadającą dwóm wężyskom? Widoczne roz mie rzenie

sznurem na całym obszarze XIIIwiecznej So bót ki prze-

mawia jednak za jej jednorazowym rozplanowaniem.

Bibliografia /References

[1] Bimler K., Die schlesischen massiven Wehrbauten, Bd. 1, Fürsten-

tum Breslau. Kreise Breslau, Neumarkt, Namslau, Kommission

HeydebrandVerlag, Breslau 1940.

[2] Kozaczewski T., Średniowieczny układ miejski w Sobótce, Prace

Naukowe IHASiT PWr, Nr 2, Studia i Materiały, Nr 1, Wy daw

nictwo PWr, Wrocław 1972, 87–107.

[3] Eysymontt R., Kod genetyczny miasta. Średniowieczne miasta lo-

kacyjne Dolnego Śląska na tle urbanistyki europejskiej, Via Nova,

Wro cław 2009.

[4] Żerelik R., Dzieje Sobótki od średniowiecza do 1740 r., [w:] W. Fa

bisiak, K. Popiński, J. Tyszkiewicz, R. Żerelik, Dzieje Sobótki, Mu

zeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego, Sobótka 1999.

[5] Sadebeck M., Góra Ślęża i jej okolice, Oficyna Wydawnicza

ATUT, Wrocław 2008.

[6]

Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae, vol. 1, Annos 971–

1204 comprehendens, wyd. K. Maleczyński, Zakład Narodowy im.

Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1956.

[7] Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 1: 971–1230, H. Appelt (Bearb.),

Verlag Herman Böhlaus Nachf., Wien–Köln–Graz 1971.

[8] Przyłęcki M., Zarys dziejów budowy miast i wsi. Wiadomości pod-

stawowe, cz. 1, Skrypty Akademii Rolniczej we Wrocławiu nr 489,

Wydawnictwo AR, Wrocław 2004.

[9] Hanke H., Chronik der Stadt Zobten am Berge. Für Schule und

Haus, Selbstverlag der Stadtverwaltung, Zobten 1939.

[10] Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae, vol. 2, Annos

1205–1220 comprehendens, wyd. K. Maleczyński, A. Skowroń-

ska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1959.

[11] Chorowska M., Rozplanowanie średniowiecznego Poznania na tle

miast śląskich, [w:] Z. Kurnatowska, T. Jurek (red.), Civitas Posna-

niensis. Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, Prace Komi-

sji Historycznej, t. 62, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk,

Poznań 2005, 207–224.

[12] Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 2: 1231–1250, W. Irgang (Bearb.),

Verlag Herman Böhlaus Nachf., Wien–Köln–Graz 1977.

[13] Smereka J., Kościół św. Jakuba w Sobótce, Oficyna Wydawnicza

ATUT, Wrocław 2007.

[14]

Kozaczewski T., KozaczewskaGolasz H., Portale trzynastowiecz nej

architektury na Śląsku, Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2009.

[15] Limisiewicz A., Mruczek R., Ratownicze badania archeologiczno-

-architektoniczne na terenie dawnego folwarku przy alei św. Anny

w Sobótce w 2000 roku, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”

2001, t. 43, 373–384.

[16] Pudełko J., Zagadnienie wielkości powierzchni średniowiecznych

miast Śląska, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Rozprawy Ko

misji Historii Sztuki, Nr 5, Zakład Narodowy im. Ossolińskich,

Wrocław 1967.

[17] Eysymontt R., Rynek wrocławski – studium porównawcze, [w:]

M. Smolak (red.), Wrocławski Rynek, Muzeum Historyczne we

Wrocławiu, Wrocław 1999, 230–244.

[18] Münch H., Początki średniowiecznego układu miejskiego w Polsce

ze szczególnym uwzględnieniem Śląska, „Kwartalnik Architektury

i Urbanistyki” 1960, t. 5, z. 3, 357–375.

[19] Pudełko J., Niektóre zagadnienia rozplanowania miast średnio-

wiecznych w świetle studiów nad układem Środy Śląskiej, „Kwar

talnik Architektury i Urbanistyki” 1962, t. 7, z. 1, 71–78.

[20] Pudełko J., W sprawie Środy Śląskiej. Uwagi na marginesie pracy

T. Kozaczewskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1963,

t. 8, z. 3–4, 263–271.

[21] Chorowska M., Lasota C., Kamienica mieszczańska w Świdnicy.

Karczma i mieszkanie w XIII–XVIII w., Oficyna Wydawnicza PWr,

Wrocław 2013.

[22] Stamm E., Staropolskie miary. Część I. Miary długości i po-

wierzchni, Główny Urząd Miar, Warszawa 1938, http://rcin.org.pl/

impan/Content/5171/WA35_16172_7114_Staropolskiemiary.pdf

[accessed: 31.07.2013].

[23] Chorowska M., Regularna sieć ulic. Powstanie i przemiany do po-

czątku XIV w., [w:] J. Piekalski, K. Wachowski (red.), Ulice śre-

dniowiecznego Wrocławia, Wratislavia Antiqua, t. 11. Uniwersytet

Wrocławski, Wrocław 2010, 67–89.

[24] Krasnowolski B., Rynek Główny w Krakowie – kompozycja i funk-

cja na tle regularnych układów urbanistycznych średniowiecznej

Europy, Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego

Miasta Krakowa, 2010, cz. 1, 53–74.

[25] Pudełko J., Próba pomiarowej metody badania planów niektórych

miast średniowiecznych w oparciu o zagadnienie działki, „Kwar-

talnik Architektury i Urbanistyki” 1964, t. 9, z. 1, 3–27.

[26] Kozaczewski T., Program budowy średniowiecznego miasta ślą-

skiego, Prace Naukowe IHASiT Nr 4, Monografie Nr 3, Wydaw-

nictwo PWr, Wrocław 1972, 3–50.

[27] Pudełko J., Rynki w planach miast Śląska, „Kwartalnik Architektu-

ry i Urbanistyki” 1959, t. 4, z. 3–4, 235–263.

[28] Chorowska M., Lasota C., Średniowieczne podcienia i przedproża

na Śląsku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1999, t. 47,

z. 1–2, 51–76.

[29] Konczewska M., Konczewski P., Problematyka lokacji i zagospoda-

rowania małych miast w średniowieczu na przykładzie Trzebnicy,

„Śląskie Sprawozdania Archeologiczne” 2007, t. 49, 287–296.

Sobótka – rozplanowanie w średniowieczu /Sobótka – the layout in the Middle Ages 111

Streszczenie

Artykuł poświęcony jest rozplanowaniu jednej z wcześniejszych lokacji wiejskiej na Śląsku. Była to jedna ze wsi będących w uposażeniu klasztoru

kanoników reguły św. Augustyna. Na odtworzenie jej planu pozwoliło prześledzenie dotychczasowych wyników badań historycznych, architekto-

nicznych i archeologicznych. Istotna była analiza lokalizacji najstarszych zabudowań, dostępnych map i materiałów ilustracyjnych. Przedstawiony

w pracy plan Sobótki odzwierciedla założenie z 1. ćwierci XIII w. Na jej układ miało wpływ również ukształtowanie terenu.

Do wyznaczenia pierwotnych działek autorka wykorzystała ówczesne jednostki miary. W średniowieczu wieś ta miała kształt trapezu. Zastosowano

w niej szczególny model parcelacji. Działki siedliskowe miały szerokość 1 sznura (47,1 m) i przypuszczalną długość 2 sznurów. Uzyskany schemat

wskazuje na jednorazową akcję lokacyjną i pomaga w zrozumieniu kompozycji wsi tamtego okresu. Miejscowość ta należy do grupy założeń star-

szego typu z wydłużonym placem targowym. Uzyskanie przez Sobótkę praw miejskich w 1399 r. nie wpłynęło znacząco na zmianę jej zarysu i kie-

runku rozwoju.

Słowa kluczowe: Sobótka, rozplanowanie, średniowiecze, jednostki miar, parcelacja

Abstract

The article deals with the layout of one of the earlier village locations in Silesia. Sobótka was a settlement in endowment of the monastery of the

Order of St Augustine. Examination of current results of historical, architectural and archaeological research enables reconstruction of its layout.

Analysis of locations of the oldest buildings, available maps and illustrative materials is one of the crucial methods. A plan of Sobótka presented in

the work reflects its arrangement in the 1

quarter of the 13

century. Landscape was one of the factors which influenced its layout.

To determine the original plots, the author used old units of measurement. In the Middle Ages, the village had the shape of a trapezoid. A special

parcelling model was applied there. Settlement plots were a cord (rope) (47.1 m) wide and 2 cords long. The obtained scheme indicates a single lo-

cation campaign and helps us to understand arrangements of settlements of that period. The village belongs to locations of an older type with an

elongated market place. The town charter obtained by Sobótka in 1399 did not influence significantly its layout and development direction.

Key words: Sobótka, layout, Middle Ages, measure units, lotting out

Zamek w Otmuchowie,

okna w dawnym pałacu biskupim

(fot. M. Chorowska)

Otmuchów Castle,

windows in the former bishop’s palace

(photo by M. Chorowska)

From village to town. Sobótka as an example of the medieval market town layout in Silesia

Wioletta Nowaczyk

doi:10.5277/arc190107

Abstract