In pursuit of the original – palimpsest in wall painting. Exhibiting exposures

2018

4(56)

DOI: 10.5277/arc180404

Ewa Święcka*

W pogoni za oryginałem – palimpsest w malarstwie ściennym.

Eksponowanie odkrywek

In pursuit of the original – palimpsest in wall painting.

Exhibiting exposures

Wprowadzenie

Podstawową metodą badania powierzchni architek-

tonicznych jest ustalanie stratygrai historycznych na-

warstwień [1, s. 68, 69]. W dawnych budowlach kolejne

pokolenia malarzy nakładały na pierwotnych dekoracjach

nowe tynki, pobiały, grunty, wreszcie same malowidła.

Gdy na ścianach, sklepieniach, elementach konstrukcji

i detalach występują powłoki barwne, badania obiektu

powinni prowadzić specjaliści z dziedziny konserwacji

[2, s. 29, 30]. W krajach, gdzie zgodnie z tradycją syste-

matycznie pobiela się i zdobi zarówno ściany zewnętrzne,

jak i wnętrza, po upływie wieków wtórne wykończenia

powierzchni murów miewają grubość kilku, a pokryte no-

wymi tynkami – nawet kilkunastu centymetrów. Nierzad-

ko dekoracje najciekawsze artystycznie można odnaleźć

pomiędzy licznymi pobieleniami. W języku rosyjskim

stratygraczne warstwy malarstwa określane są mianem

„słojów”. Ten termin słusznie kojarzy się z botaniką i do-

skonale ilustruje proces narastania z czasem kolejnych

opracowań powierzchni coraz grubszych murów, podob-

nie jak to się dzieje na pniu drzewa. Zdarza się, że na tej

samej powierzchni występuje kilka dobrze zachowanych,

kolejnych interesujących wymalowań pochodzących

z róż nych epok (il. 1). Odsłanianie malowideł starszych

wiąże się z niszczeniem późniejszych. Tymczasem każ-

da z zachowanych dekoracji stanowi dokument swoich

Introduction

The basic method of studying architectural surfaces

is to determine the stratigraphy of historical layers [1,

pp. 68, 69]. In old buildings, successive generations of

painters applied new plasters, whitewashes, undercoats,

and nally paintings on primal decorations. If there are

colour coatings on walls, vaults, structure elements and

details, the object research should be carried out by ex-

perts in the eld of restoration [2, pp. 29, 30]. In countries

where, according to tradition, both exterior and interior

walls are systematically whitewashed and decorated, after

centuries of these treatments secondary wall surface n-

ishes have a thickness of a few – and covered with new

plasters – even a dozen of centimetres. Often, the most

interesting decorations in terms of art can be found in be-

tween numerous whitewashings. In the Russian language,

stratigraphic layers of painting are referred to as “growth

rings”. This term is rightly associated with botany and

perfectly illustrates the process of growing over time sub-

sequent developments of surfaces of increasingly thicker

walls, similar to what happens on the horizontal cross

sections cut through the trunk of a tree. It happens that

on the same surface there are a few subsequent and well-

preserved interesting paintings which come from different

epochs (Fig. 1). Revealing older paintings is connected

with the destruction of later ones. But in fact, each of the

preserved decorations is a document of their times and it

is often an artistic work as well. When planning the exhi-

bition of discovered or remaining fragments, we should

always look for a compromise so as not to lose any of

* Konserwator dzieł sztuki/Conservator of art objects.

44 Ewa Święcka

czasów, jest też niejednokrotnie dziełem artystycznym.

W przypadku planowania ekspozycji odkrytych czy po-

zostawionych fragmentów należy zawsze szukać kom-

promisu, aby nie zatracić żadnego z zachowanych przeka-

zów. Choć niejednokrotnie ostateczne decyzje podejmują

gremia specjalistów, to główna odpowiedzialność za roz-

strzygnięcie tego dylematu i wykonawstwo prac spoczy-

wa w rękach konserwatorów praktyków.

Malowidła ścienne jako palimpsest

Palimpsest to zapisany pergamin wykorzystany po-

nownie po wyskrobaniu pierwotnego tekstu. Z malowidła-

mi ściennymi postępowano podobnie: przed wykonaniem

nowej dekoracji dawną zdrapywano, a nawet skuwano

wraz z tynkiem do muru, jego architektonicznego podło-

ża. W odróżnieniu od pergaminu, na którym zachowały

się choćby „cienie” dawnych inskrypcji, na ścianie nie ma

żadnej możliwości odczytania reliktów skutej dekoracji.

O obecności wcześniejszych malowideł dowiedzieć się

można jedynie ze źródeł pisanych, odrysów, a w now-

szych czasach z fotograi. Ślady malarstwa mogły pozo-

stać jedynie na skutek niezbyt starannego usunięcia samej

warstwy barwnej. Czasem nowe malowidło wykonywa-

no bezpośrednio na powierzchni starszego albo tylko na

warstwie świeżej pobiały lub gruntu, bez powtórnego

na kładania nowych tynków. Wówczas „międzywarstwa”

wtórnego podkładu mogła stanowić ochronę dawniejszej,

nietkniętej przez nowych twórców dekoracji. Rzadko

spotkać można malowidła ścienne, których nie przemalo-

wano; najczęściej konserwatorzy mają do czynienia z sy-

tuacją, gdy pokrywano je kolejnymi wymalowaniami. Nie-

stety, niejednokrotnie proces ten prowadził do zniszczeń.

Gładkie, starannie opracowane oryginalne powierzchnie

poddawano zabiegom mającym na celu uzyskanie szorst-

kiego podłoża, w celu zapewnienia lepszej przyczepności

nowej dekoracji. Zabiegi te wykonywano na kilka sposo-

bów. Od najdawniejszych czasów do najbardziej skutecz-

nych metod należało nasiekanie powierzchni malowidła

the preserved messages. Although nal decisions are of-

ten made by panels of experts, in practical terms the main

responsibility for resolving this dilemma and executing

the works lies in the hands of the conservator-restorer.

Wall paintings as a palimpsest

A palimpsest is a parchment manuscript page which is

reused after its original text has been scraped off. Wall

paintings were treated in a similar way, i.e. before a new

decoration was made, the former one was scratched off

and even removed along with plaster to the bare wall, i.e.

to its architectural support. In contrast to the parchment,

where at least some “shadows” of the old inscriptions

have been preserved, there is no possibility of reading the

relics of the removed decorations on the wall. The pres-

ence of earlier paintings can be inferred only from writ-

ten sources, drawings and nowadays from a photograph.

Traces of paintings could only remain due to the neglect-

ful removal of the colour layer itself. Sometimes a new

painting was made directly on the surface of an older one

or only on a fresh layer of whitewashing or primer without

re-applying new plasters. Then, the “in-between-layer” of

the secondary undercoat could have served as a protection

of the former decoration which was untouched by new art-

ists. Wall paintings that have not been repainted are rare;

most often conservators-restorers deal with a situation in

which they were covered with subsequent paintings. Un-

fortunately, this process often led to destruction. Smooth

and carefully designed original surfaces were subjected to

treatments aimed at obtaining a rough support in order to

ensure better adhesion of the new decoration. These treat-

ments were performed in several ways. From the earli-

est times, among the most effective methods was the one

where the surface of the painting was chopped off with

a sharp tool, i.e. a brick hammer or a chisel. Sometimes the

cuts have such a regular layout as if heavy snow was fall-

ing on the painting (Fig. 2). There are regular scratches on

surfaces which were made with a knife, chisel or another

Il. 1. Galeria Akademii Sztuk

Pięknych (dawniej pałac

Góreckich) w Wilnie

– jednoczesna ekspozycja

dwóch dekoracji malarskich

pochodzących z różnych okresów.

W odkrywce widoczne

dawniejsze malowidło

(fot. E. Święcka)

Fig. 1. Gallery of the Academy

of Fine Arts (formerly Górecki

Family Palace) in Vilnius

– simultaneous exhibition of

two painting decorations from

different periods. In the exposure

an older painting can be seen

(photo by E. Święcka)

W pogoni za oryginałem – palimpsest w malarstwie ściennym /In pursuit of the original – palimpsest in wall painting 45

ostrym narzędziem: murarskim młotkiem lub dłutem.

Czasem nasieki miewają tak regularny układ, jakby na

przedstawieniu malarskim padał gruby śnieg (il. 2). Zda-

rzają się regularne zadrapania powierzchni nożem, dłutem

lub innym spiczastym narzędziem. Liczne są też ślady

szorowania niechcianej dekoracji malarskiej metalowymi

szczotkami. Zazwyczaj tego typu częściowe zniszczenia

pozwalają jeszcze na odczytanie rysunku i kolorystyki

dawnych malowideł. Chociaż zachowują one wartość

historycznego dokumentu, to mechaniczne uszkodzenia

zwykle uniemożliwiają ekspozycję malowideł bez doko-

nania przynajmniej niewielkich uzupełnień. W przypadku

mniej skrupulatnie wykonanych zniszczeń udaje się nie-

raz odzyskać pokaźne powierzchnie dawnych kompozycji

– można wówczas mówić o podobieństwie do palimpse-

stu, tak fascynującego badaczy manuskryptów. Termin

ten używany jest obecnie także w literaturze dotyczącej

malarstwa ściennego [3, s. 108].

Palimpsest i badania konserwatorskie

Liczne odsłonięcia dawnych dekoracji malarskich spod

warstw pobiał przeprowadzono już w wieku XIX. Były to

najczęściej malowidła zdobiące ściany i sklepienia gotyc-

kich kościołów pobielone w czasach protestantyzmu. Ma-

lowidła odkryte przez naszych poprzedników sprzed pół-

tora wieku były restaurowane, uzupełniane i eksponowane

jako kompletne kompozycje [4, s. 35]. Wielu znalezisk do-

konywano przypadkowo podczas prowadzenia instalacji

elektrycznych, naprawy tynków czy prac budo wlanych.

Zamierzone badania nawarstwień malowideł i ekspono-

wanie fragmentów starych dekoracji mają znacznie krót-

szą metrykę. Odkrywanie malarstwa ściennego to zadanie

niezwykle atrakcyjne, ale także trudne i odpowiedzialne.

Wiele zabytkowych dzieł uszkodzono wskutek ich niefra-

sobliwego, pospiesznego odsłaniania [5, s. 337]. W pol-

skich warunkach odkrywki malowideł – w sposób zgodny

z zasadami współczesnej konserwacji – na szeroką skalę

prowadziły dopiero pracownie Państwowego Przedsię-

biorstwa Pracownie Konserwacji Zabytków. Kanon badań

stratygracznych obejmował wykonanie pionowych i po-

ziomych odkrywek, które tworzyły „siatki” o metrowych

oczkach; pasy odsłoniętych starszych dekoracji miały

szerokość 10 cm. Przebadanie wszystkich ścian umożli-

wiało dość precyzyjne ustalenie zakresu wy stępowania

historycznej dekoracji. Po rozpoznaniu stanu zabytku

można było sporządzić program prac oraz precyzyjny

kosztorys odsłaniania i konserwacji dawnych ma lowideł.

Warto przypomnieć, że badania stratygraczne były czyn -

nością doskonale wycenioną, a więc prowadzono je na-

der chętnie. Wyrywkowo wykonywano także sondaże

„schodkowe”, ukazujące kolejne nawarstwienia tynków

i powłok malarskich. Zdecydowanie preferowa no jednak

odsłanianie warstw najstarszych, najlepiej po chodzących

z gotyku. Dla przykładu: zamek krzyżacki w Malborku

należał w latach 70. XX w. do obiektów najdok ładniej

przebadanych na obecność pierwotnych polichromii.

Nie trzeba dodawać, że w owym czasie malowidła XIX-

-wieczne, które obecnie są tam przedmiotem wnikliwych

badań i prac konserwatorskich, nikogo wówczas nie

pointed tool. There are also numerous traces of scrubbing

unwanted artistic decorations with metal brushes. Usu-

ally this type of partial destruction allows us to interpret

the drawing and the colour scheme of the old paintings.

Although they retain the value of a historical document,

mechanical damages usually prevent the exposition of

paintings without making at least small supplements. In

the case of less scrupulous damages, it is sometimes pos-

sible to regain large surfaces of old compositions – then

we can talk about a degree of similarity to a palimpsest,

which fascinates researchers of manuscripts so much. At

present, this term is also used in literature on wall paint-

ings [3, p. 108].

Palimpsest and restoration studies

Numerous cases of uncovering old painting decorations

from under the layers of whitewashings were made as ear-

ly as in the 19

century. These were most often decorative

wall paintings and vaults of gothic churches, which were

whitewashed in the times of Protestantism. The paint-

ings, which were discovered by our predecessors from

Il. 2. Malowidło przedstawiające św. Teresę z Avilli w kaplicy dawnego

pałacu Kazanowskich w Warszawie gęsto nasiekane ostrym

narzędziem – widok po zakitowaniu ubytków (fot. B. Wołosz)

Fig. 2. A painting depicting St. Teresa of Ávila in the chapel

of the former Kazanowski Family Palace in Warsaw, densely chopped

with a sharp tool – a view after puttying cavities (photo by B. Wołosz)

46 Ewa Święcka

interesowały. Działo się tak nie tylko ze względu na kon-

tekst polityczny, ale głównie z powodu krótkiej historii

malowideł, ich artystycznej wtórności, a także rozziewu

czasowego pomiędzy powstaniem gotyckiej architektury

i tych prawie nowych wymalowań. Tylko dekoracje stwo-

rzone możliwie jednocześnie z powstaniem samej budow-

li zasługiwały na miano autentycznych.

Obecnie sondaże dawnych warstw stanowią część

pro cesu badawczego dotyczącego malowideł ściennych

i przeważnie płynnie przechodzą w pierwszy etap prac

konserwatorskich. Polegają one najczęściej na usunięciu

wszelkich warstw wtórnych. Niekiedy fragmentaryczne

odkrywki są efektem zamierzonych działań, by stanowić

dokument historii budowli (il. 3). Czasami jednak po wy-

konaniu badań sondażowych prace nie są kontynuowane

i wyskrobane przez konserwatorów „okienka” pozostają

niezmienione przez długie lata, stanowiąc świadectwo

utraty zainteresowania obiektem albo też braku możli-

wości nansowania dalszych prac. Zaniechanie odsłania-

nia malowideł może też być wynikiem świadomej chęci

ich ocalenia, gdy pod wtórnymi warstwami ich trwanie

a century and a half ago, were restored, supplemented

and exhibited as complete compositions [4, p. 35]. Many

discoveries were made inadvertently while xing electri-

cal installations, repairing plasters or doing construction

works. Intended studies of layers of paintings and exhibi-

ting fragments of old decorations have a much shorter his-

tory. Discovering wall paintings is an extremely attrac-

tive task, but also difcult and responsible. Many antique

works were damaged due to the carefree and hasty un-

covering [5, p. 337]. In Polish conditions, discoveries of

wall paintings – in a manner consistent with the principles

of modern restoration – were only carried out on a large

scale by the studios of the State Restoration Ofce. The

canon of stratigraphic research included the construction

of vertical and horizontal exposures, which formed one

metre mesh “nets”; the belts of uncovered older decora-

tions were 10 cm wide. Examination of all walls made it

possible to determine the extent of the occurrence of the

historical decoration in a fairly precise way. After recog-

nizing the condition of the monument, it was possible to

draw up a schedule of works and a precise cost estimate

Il. 3. Dawne, malowane na tynku

nazwy ulic na starym mieście

w Zagrzebiu (fot. E. Święcka)

Fig. 3. Old street names

in the old town of Zagreb

painted on plaster

(photo by E. Święcka)

W pogoni za oryginałem – palimpsest w malarstwie ściennym /In pursuit of the original – palimpsest in wall painting 47

wydaje się bezpieczniejsze ze względu na panujące wa-

runki atmosferyczne lub sposób użytkowania budynku.

Należy przy tym jednak pamiętać, że pozostawienie nie-

odkrytych polichromii może też przyczynić się czasami

do ich nieświadomego zniszczenia [5, s. 338, 339]. Dla-

tego jeśli widoczne są „okienka” odkrywek historycznej

dekoracji, nie zawsze będzie to zamierzone i ostateczne

rozwiązanie estetyczne. Bywa, że pomiędzy badaniami

stratygracznymi malowideł a wykonaniem konserwa-

cji upływają całe dziesięciolecia. Nadal zdarzają się też

odkrycia przypadkowe. Dawne warstwy malarskie odnaj-

dywane są nie tylko podczas prowadzenia prac remon-

towych, ale nawet przy gaszeniu pożaru, gdy strumienie

wody ze strażackich węży odsłaniają freski ukryte pod

warstwą farby klejowej [6, s. 36, 37].

Ekspozycja odkrywek malarstwa

na powierzchniach architektonicznych

Chęć pokazania świadectw dawniejszych dekoracji

podyktowana jest szacunkiem do historii architektonicz-

nego zabytku. Zamierzona prezentacja „wglądówek”

i wyrywkowych sondaży (il. 4) budzi jednak czasem wąt-

pliwości natury estetycznej. Fragmenty dekoracji pocho-

dzących z wcześniejszych epok niż większość aktualnie

widocznego malowidła eksponowane są zwykle w formie

regularnych gur geometrycznych, rzadziej nieregular-

nych plam (il. 5) odpowiadających kształtem śladom za-

chowanych reliktów. Ten typ prezentacji dotyczy przede

wszystkim zmian dokonywanych w samej architektu-

rze. Każdy ma w pamięci ceglane czy kamienne ściany,

na których wyeksponowano zarysy portali, ślady daw-

nych otworów okiennych, przejść, starannie zaznaczone

zmiany wysokości budowli (il. 6). Czasem taki wykład

o historii budynku bywa fascynujący. Zdarza się jednak,

że pozostawione elementy robią wrażenie przypadko-

wych, a zamysł konserwatorów trudno zinterpretować.

of uncovering and preserving old paintings. It is worth

recalling that the stratigraphic research was a perfectly

priced activity, and therefore it was carried out really ea-

gerly. Random “stair” surveys were also carried out, which

showed successive layering of plasters and paint coatings.

However, it was denitely preferable to uncover the oldest

layers, preferably those of the Gothic style. For example,

in the 1970s the Castle of the Teutonic Order in Malbork

belonged to the objects most accurately researched to nd

any signs of original polychrome. Needless to say that at

that time, the 19

-century paintings, which at present are

the objects of in-depth research and restoration works,

were of no interest at all. This happened not only due

to the political context, but mainly due to the short his-

tory of paintings, their secondary artistic value, and the

time gap between the occurrence of Gothic architecture

and these almost new paintings. Only the decorations cre-

ated at the same time as the building itself deserved to be

called authentic.

At present, surveys of old layers are part of the research

process on wall paintings and they usually pass smoothly

into the rst phase of restoration works. They most of-

ten consist in removing all secondary layers. Sometimes

fragmentary exposures are the result of the intended ac-

tions in order to become a document of the history of

the building (Fig. 3). Sometimes, however, after the sur-

vey research is carried out, the works are not continued

and the “windows”, which were scraped out by conserva -

tors-restorers remain unchanged for many years, consti-

tuting the evidence of the loss of interest in the object or

the lack of nancing for further works. A failure to re-

veal the paintings may also result from a conscious de-

sire to save them, when under the secondary layers their

duration seems safer due to the prevailing weather condi-

tions or the way the building is used. It should be remem-

bered, however, that leaving undiscovered polychromes

can also sometimes lead to their unconscious destruction

Il. 4. Odkrywki architektoniczne

i malarskie (Ostra Brama, Wilno)

(fot. E. Święcka)

Fig. 4. Architectural and painting

exposures (Sharp Gate, Vilnius)

(photo by E. Święcka)

48 Ewa Święcka

Z malarstwem bywa podobnie. Dobrze, gdy „świadek”

jest na tyle niewielki, że jego obecność nie zakłóca spójnego

obrazu głównej dekoracji wnętrza. Niekiedy jednak od-

krywki dawnego malarstwa przeplatają się ze śladami

wcześniejszych form murów samej budowli. Gorzej, gdy

zdecydowano się na jednoczesną prezentację dekoracji

z rozmaitych epok i całość jest dla odbiorców nieczytelna.

Zdarzają się nawet niezamierzone efekty komiczne. Gdy

w gotyckim kościele sklepienie zastąpił strop, głowy od-

nalezionych pod tynkiem monumentalnych postaci znala-

zły się na strychu. Rzadko efekt prac stanowi prezentację

kolejnych faz i przebudów, które ilustrują konsekwentnie,

w sposób liniowy historię dawnego obiektu. Zwykle na

wyeksponowanie liczyć mogą fragmenty najlepiej zacho-

wane, niekoniecznie powiązane kompozycyjnie. Czasem

niewielkie odsłonięte fragmenty przypominają o zmianie

funkcji budynku i charakteru jego użytkowania (il. 7).

Można też znaleźć cenne przykłady rozdzielenia malo-

wideł, gdy udało się rozwarstwić dekoracje malarskie

pochodzące z dwóch różnych okresów historycznych,

a nawet wyeksponować wtórne dekoracje w sąsiednich

pomieszczeniach, gdzie dawniej malowideł nie było [7,

s. 151, przyp. 3].

Zgodnie z zasadami Karty Weneckiej, decyzji o wy-

borze historycznych nawarstwień nie może podejmować

sam wykonawca prac konserwatorskich [8, s. 331, art. 11].

Ostateczny wygląd zachowanych partii malowideł pocho-

dzących z różnego czasu jest wynikiem żmudnych i nie-

raz długotrwałych badań, przygotowania projektów, wielu

spotkań komisji. W jej skład wchodzą użytkownicy/wła-

ściciele obiektu – którzy nie zawsze są zleceniodawcami

[5, p. 338, 339]. Therefore, if the “windows” of the his-

torical decoration exposures are visible, it will not always

be an intentional and nal aesthetic solution. It sometimes

happens that the period between the stratigraphic stud-

ies of paintings and the performance of their restoration

lasts many decades. Also discoveries by accident still take

place. Former layers of paintings are found not only dur-

ing renovation works, but even when extinguishing a re

while streams of water from re hoses reveal frescoes hid-

den under a layer of distemper paint [6, pp. 36, 37].

Exhibition of painting exposures

on architectural surfaces

A desire to show the proofs of older decorations results

from the respect for the architectural history of a monu-

ment. The intended presentation of “insights” and random

surveys (Fig. 4) sometimes raises doubts of aesthetic na-

ture. Fragments of decorations which come from earlier

epochs than most of the currently visible paintings are

usually exposed in the form of regular geometric gures,

rather than in the form of less frequently irregular spots

(Fig. 5) corresponding to the shape of the preserved rel-

ics traces. This type of presentation is mainly concerned

with changes made in the architecture itself. Everyone

remembers brick or stone walls showing the outlines of

portals, traces of old window openings, passages, and

carefully marked changes in the height of the building

(Fig. 6). Sometimes this kind of lecture about the history

of the building can be fascinating. It happens, however,

that the elements left behind make an impression of being

Il. 5. Zachowany fragment

dawnej dekoracji

na narożu kamienicy (Granada)

(fot. E. Święcka)

Fig. 5. A preserved fragment

of old decoration on the corner

of a tenement house (Granada)

(photo by E. Święcka)

W pogoni za oryginałem – palimpsest w malarstwie ściennym /In pursuit of the original – palimpsest in wall painting 49

prac – eksperci i wykonawcy. Na ile efekty ich ustaleń

są akceptowalne dla późniejszych odbiorców, można się

przekonać, odwiedzając liczne dekorowane wnętrza. Pre-

zentacja odkrywek malowideł związana jest także z cha-

rakterem zabytkowego obiektu. Do koniktów dochodzi

czasem w obiektach sakralnych, gdzie wizje badaczy

trudno pogodzić z estetyką wymaganą w miejscach kultu.

Odkrywki podnoszą atrakcyjność wnętrz muzealnych i hi-

storycznych budowli; stanowią cenną ilustrację do histo-

rycznych dziejów. Stanowią też cenną atrakcję turystycz-

ną. Warto tu zwrócić uwagę na szczególne zainteresowanie

dawnymi reliktami malarstwa w hotelach urządzanych

obecnie w dawnych budynkach [7]. W odróżnieniu od

sformatowanych, nowoczesnych wnętrz, udokumentowa-

na „dawność” daje gościom poczucie unikatowych wra-

żeń. Historyczne miasto można nie tylko podziwiać, ale

na czas pobytu stać się jego częścią. Tam, gdzie zabrakło

odkrywek czy autentycznych śladów zniszczeń, bywa, że

są one nawet domalowywane [7, s. 155, przyp. 9], two-

rząc reżyserowany obraz dawności.

Odkrywki sondażowe malowideł ściennych mogą tak-

że stanowić materiał wyjściowy do tworzenia odwzoro-

wań i rekonstrukcji (il. 8). Prace związane z odsłanianiem

malarstwa są długotrwałe i kosztowne, więc wyłączają

zabytkowe wnętrza z użytkowania albo bardzo je utrud-

niają. W przypadku prostych wymalowań: powtarzal-

nych podziałów lub szablonowych motywów wystarczy

odnaleźć fragment, by odtworzyć na nowo całość deko-

racji. Istnieje też dziś możliwość przygotowania na pod-

stawie odkrywek i sondaży rekonstrukcji cyfrowych. To

cenne narzędzie badawcze pozwala w sposób nieinwazyj-

ny dla samego zachowanego dzieła zobrazować dawne

dekoracje. Jeśli jednak nie jest to prosty ornament, trze-

ba wykonać bardzo wiele odkrywek, a więc dostarczyć

accidental and it is difcult to interpret the restorers’

intention.

Painting is sometimes similar. It is good when a “wit-

ness” is so small that its presence does not disturb the

consistent image of the main decoration of the interior.

Sometimes, however, excavations of old paintings alter-

nate with the traces of earlier forms of the walls of the

building itself. It may be worse when a simultaneous pre-

sentation of decorations from different epochs takes place

and then the whole is not understood by recipients. There

are even unintentional comic effects. When the vault was

replaced by the ceiling in the gothic church, the heads of

monumental gures found under the plaster were placed

in the attic. Rarely does the effect of works constitute the

presentation of subsequent phases and rebuilds, which

consistently illustrate the history of the former object in

a linear manner. Usually, fragments that are best preserved

and which are not necessarily related in composition can

count on being exhibited. Sometimes, small uncovered

fragments bring to mind the change in the building’s func-

tion and the nature of its use (Fig. 7). We can also nd

valuable examples of separating the paintings when it was

possible to delaminate painting decorations which were

from two different historical periods, and even to expose

secondary decorations in the neighboring rooms, where

there were no paintings before [7, p. 151, footnote 3].

According to the principles of the Venice Charter, the

decision on the selection of historical layers cannot be

made by the contractor himself who performs restora-

tion works [8, p. 331, art. 11]. The nal appearance of

the preserved parts of paintings from different periods is

the result of tedious and sometimes long-lasting research,

preparation of projects, and many meetings of the com-

mission. The panel consists of users/owners of the object

Il. 7. Odkrywki muru i dekoracji malarskich kamienicy w Wilnie,

dawniej należącej do Kolegium Jezuitów

(fot. E. Święcka)

Fig. 7. Exposures of the wall and painting decorations of

a tenement house in Vilnius, formerly owned by the Jesuit College

(photo by E. Święcka)

Il. 6. Ekspozycja faz przebudowy i kilku warstw dekoracji malarskiej

pochodzących z różnych okresów w kaplicy w pałacu biskupim

w Zagrzebiu (fot. E. Święcka)

Fig. 6. Exposition of remodelling phases and several layers of painting

decoration from different periods in the chapel at the bishop’s palace

in Zagreb (photo by E. Święcka)

50 Ewa Święcka

dostatecznie dużo danych, by uzyskany obraz cyfrowy

miał pozory wiarygodności [9, s. 109, 110]. Wtedy jednak

nie można mówić, że jest to jeszcze proces nieniszczący.

Nie ma jednego, uniwersalnego przepisu na postępowa-

nie konserwatorskie ani wskazań dyktujących wybór eks-

ponowanej warstwy czy sposób prezentacji odkrywek daw-

nych malowideł. Istnieją jednak pewne podstawowe zasady.

1. Przed przystąpieniem do prac odkrywkowych trzeba

ocenić:

– na ile możliwe będzie przeprowadzenie badań całej

powierzchni ścian budowli, a w pomieszczeniach – za-

równo ścian, jak i sklepienia, by potwierdzić zakres wy-

stępowania dawnych malowideł,

– jakie są możliwości i warunki nansowania prac kon-

serwatorskich przy ewentualnie odkrytych dekoracjach,

– czy ramy czasowe zagwarantowane przez właści-

ciela/użytkownika obiektu pozwolą na dokończenie ba-

dań w sytuacji znacznego stopnia ich skomplikowania;

przerwanie prac może przyczynić się do postępowania

zniszczeń lub podjęcia przez właścicieli decyzji o skuciu

tynków,

– czy skład osobowy i kompetencje zespołu dają gwa-

rancję rzetelnego przebadania obiektu.

2. Zawsze należy dokładnie przebadać kolejne war-

stwy, biorąc pod uwagę:

– zakres występowania i stan zachowania dekoracji

malarskiej,

– walory estetyczne, z uwzględnieniem ewentualnej

ekspozycji w powiązaniu z charakterem obiektu,

– who are not always customers of the works – experts

and contractors. To see the extent to which the effects of

their arrangements are acceptable for later recipients, we

must visit numerous decorated interiors. The presentation

of exposures of paintings is also connected with the char-

acter of the historical object. Conicts sometimes occur in

sacred buildings, where visions of researchers are difcult

to reconcile with the aesthetics which is required in places

of worship. Exposures increase the attractiveness of mu-

seum interiors and historical buildings; they are a valuable

illustration of the historical past. They are also a valuable

tourist attraction. It is worth paying attention to the special

interest in ancient relics of paintings in hotels which now-

adays are situated in old buildings [7]. In contrast to the

formatted and modern interiors, documented “antiquity”

gives the guests a sense of unique impressions. We can

not only admire a historical city, but also become part of it

during our stay. Where there are no exposures or authentic

traces of destruction, it happens that they are even painted

as an addition [7, p. 155, footnote 9], creating an arranged

image of past times.

Survey exposures of wall paintings may also form the

starting material for creating projections and reconstruc-

tions (Fig. 8). The works which are connected with un-

covering paintings are long-lasting and costly, therefore

they exclude antique interiors from use or make it very

difcult. In the case of simple paintings, i.e. repetitive di-

visions or template motifs, it is enough to nd a fragment

to reconstruct the whole decoration again. Today, there is

also a possibility to prepare digital reconstruction surveys

on the basis of exposures. This valuable research tool

allows us to illustrate old decorations in a non-invasive

way for the preserved work itself. If, however, it is not

a simple ornament, it is necessary to make plenty of ex-

posures and thus provide enough data so that the digital

image obtained would have semblance of credibility [9,

pp. 109, 110]. But then we cannot say that it is still a non-

destructive process.

There is no single, universal recipe for restoration

works or indications imposing the choice of the exposed

layer or the way the exposures of old paintings are pre-

sented. However, there are some fundamental rules.

1. Before commencing the excavation works, it is nec-

essary to evaluate the following:

– to what extent it will be possible to carry out the re-

search of the whole surface of the building walls and in

the rooms – both walls and vaults in order to conrm the

range of old paintings occurrence,

– what are the possibilities and conditions for nancing

restoration works in the case of any decorations uncovered,

– will the time limits which are guaranteed by the own-

er/user of the object make it possible to complete the re-

search in the case of a considerable level of its complexity;

discontinuation of works may contribute to the progress

of destruction or the owners may take a decision to re-

move plasters,

– do the members and their competences guarantee

a reliable examination of the object.

2. Subsequent layers should always be studied care-

fully by taking into account the following:

Il. 8. Dwór w Syłgudyszkach (Litwa) – rekonstrukcja oryginalnej

dekoracji na podstawie odkrywki. Nie odsłaniano pierwotnej warstwy

w całym pomieszczeniu, malowidło odtworzono na wtórnej powierzchni

(fot. E. Święcka)

Fig. 8. Manor in Saldutiškis (Lithuania) – reconstruction of the original

decoration on the basis of an exposure. The original layer was not

revealed in the whole room and the painting was reconstructed

on the secondary surface

(photo by E. Święcka)

W pogoni za oryginałem – palimpsest w malarstwie ściennym /In pursuit of the original – palimpsest in wall painting 51

– range of occurrence and condition of painting decora-

tion,

– aesthetic values, including possible exposure in con-

nection with the nature of the object,

– potential threats: changing climatic conditions and

the effects of making the site available to the public, if

possi ble,

– the need to develop a methodology for securing dis-

coveries and re-covering them with a removable protec-

tive layer in the absence of aesthetic values or a collision

of the character of the decoration with the current/planned

use of the interior.

3. As far as possible, it is necessary to document the

discovery of paintings in the form of photographs, draw-

ings and descriptions in detail.

4. Any actions taken should not limit future interven-

tions and restoration choices.

Summary

The Venice Charter includes an indication of respect

for the contribution of successive epochs to the construc-

tion of an architectural monument [8, p. 331, art. 11].

These tendencies are becoming more and more popular

also in the restoration of works of art [7, p. 154, foot-

note 8]. However, in the case of several consecutively ap-

plied painting decorations, their intact is not always pos-

sible and justied. It happened that outstanding works of

art were “renewed” or repainted by untrained craftsmen.

The effects of their actions have no artistic value and they

only certify the lack of skills and a naive approach to res-

toration works. It is difcult to consider them as a wealth

of historical layers and they are willingly removed. This

refers primarily to movable objects, especially museum

exhibits, where restoration works are mainly aimed at re-

gaining an authentic work of art, which corresponds to

the original in the best way. The removal of secondary

coatings makes it possible to shift its dating even several

centuries back [10, p. 245]! We can understand the joy of

museum staff and collectors, when the monument sudden-

ly not only regained its artistic value, but also its market

value increased signicantly. At the same time, numerous

repaints – even if inefcient – prove that over the centu-

ries the object was important to the community, surround-

ed by care, and worth repeated “renewing”. This message

after the removal of secondary layers is irretrievably lost.

Can we treat painted interior decorations like museum

exhibits taken out of the context? Painting – both the most

valuable one and a simple inscription – is an integral part

of architecture. It describes the history of interiors, it is

a component of social history to a much greater extent

than a sculpture or picture which has been moved many

times. Historical changes are responsible for the next lay-

ered decorations. Paintings constitute a reection of the

fate of owners and users of a building. More and more

often, attention is also paid to the need to protect even pre-

viously carried out restorations [11, p. 25], whose traces

were eliminated so far almost automatically by contractors

of subsequent works. Secondary decoration layers, which

were irreversibly scraped off, will never be researched or

– potencjalne zagrożenia: zmienne warunki klimatycz-

ne oraz skutki ewentualnego udostępniania obiektu pu-

bliczności,

– konieczność opracowania metodyki zabezpiecze-

nia odkryć i ponownego zakrycia ich usuwalną warstwą

ochronną w przypadku braku walorów estetycznych lub

kolizji charakteru dekoracji ze sposobem aktualnego/pla-

nowanego użytkowania wnętrza.

3. Na ile to możliwe, trzeba szczegółowo zadokumen-

tować odkrycia malowideł w postaci fotograi, rysunków

i opisów.

4. Wszelkie wykonane działania nie powinny ograni-

czać przyszłych interwencji i wyborów konserwatorskich.

Zakończenie

W Karcie Weneckiej znajduje się wskazanie poszano-

wania wkładu kolejnych epok w budowę zabytku archi-

tektury [8, s. 331, art. 11]. Takie tendencje stają się coraz

bardziej popularne także i w konserwacji dzieł sztuki [7,

s. 154, przyp. 8]. Jednak w przypadku kilku kolejno na-

kładanych dekoracji malarskich ich nienaruszanie nie za-

wsze jest możliwe i uzasadnione. Zdarzało się, że wybitne

dzieła sztuki „odnawiali” czy przemalowywali niewpraw-

ni rzemieślnicy. Efekty ich działań nie mają walorów ar-

tystycznych, poświadczają jedynie brak umiejętności i na-

iwne podejście do prac restauratorskich. Trudno uznać je

za bogactwo historycznych nawarstwień i chętnie bywają

zdejmowane. Dotyczy to głównie obiektów ruchomych,

a zwłaszcza eksponatów muzealnych, gdzie prace konser-

watorskie nakierowane są głównie na odzyskanie auten-

tycznego dzieła sztuki, jak najbardziej odpowiadającego

pierwowzorowi. Usunięcie wtórnych powłok pozwala

przesunąć jego datowanie nawet o kilka wieków wstecz

[10, s. 245]! Można zrozumieć radość muzealników i ko-

lekcjonerów, gdy zabytek nagle nie tylko odzyskał walo-

ry artystyczne, ale także jego wartość rynkowa znacznie

wzrosła. Jednocześnie liczne przemalowania – choćby

nieudolne – świadczą, że obiekt w ciągu wieków był dla

społeczności ważny, otoczony troską, wart kilkakrotnego

„odnawiania”. Ten przekaz po zdjęciu wtórnych nawar-

stwień zostaje bezpowrotnie utracony.

Czy malowane dekoracje wnętrza można traktować

podobnie jak wyrwane z kontekstu muzealne eksponaty?

Wymalowanie – zarówno to najcenniejsze, jak i prosta in-

skrypcja – stanowi integralną część architektury. Opisuje

dzieje wnętrz, jest składową historii społecznej w o wie-

le większym stopniu niż po wielekroć przemieszczana

rzeźba czy obraz. Kolejnym nawarstwionym dekoracjom

odpowiadają przemiany historyczne. Malowidła są od-

biciem losu właścicieli i użytkowników budowli. Coraz

częściej zwraca się także uwagę na potrzebę ochrony na-

wet dawniej przeprowadzonych konserwacji [11, s. 25],

których ślady eliminowane były, jak dotąd, nieomal auto-

matycznie przez wykonawców kolejnych prac. Wtórnych

warstw dekoracji, które nieodwracalnie zdrapano, już ni-

gdy nie będzie można przebadać ani zinterpretować, jak

to się dzieje w przypadku pergaminowych palimpsestów.

W każdym zabytkowym budynku, który poddano kon-

serwacji, powinny pozostać świadectwa historycznych

52 Ewa Święcka

Streszczenie

W artykule przedstawiono problemy związane z należącym do procesu badań powierzchni architektonicznych odsłanianiem malowideł ściennych.

Omówiono też sposób przygotowywania w przeszłości wtórnych powłok przed nanoszeniem kolejnych dekoracji oraz podstawowe zasady postępo-

wania konserwatorskiego.

Warstwy stratygraczne malarstwa ściennego stanowią: murowane podłoże, tynki, pobiały i warstwy barwne. Nie zawsze zdejmowane są wszystkie

wtórne nawarstwienia z całej powierzchni oryginalnej dekoracji, czasami wykonuje się jedynie niewielkie odkrywki. Zdejmowanie przemalowań jest

prowadzone w ramach prac konserwatorskich, dlatego duża część rozstrzygnięć należy do specjalistów z tej dziedziny. W przeszłości konserwatorzy

odsłaniali zwykle w całości zachowaną warstwę najstarszą; późniejsze były po prostu tracone. Dziś istnieje wiele metod konserwacji i sposobów

ekspozycji, aby ocalić malowidła pochodzące z kilku okresów historycznych, stworzone na tej samej ścianie. Różne sposoby i formy ich ekspozycji

pokazano w artykule na fotograach. Należy podkreślić, że jednoczesna prezentacja malowideł pochodzących z kilku okresów to głównie kwestia

estetyczna. Nie wolno też zapominać, że dekoracja malarska nie tylko jest dziełem sztuki, ale stanowi dokument losów historycznej budowli.

Słowa kluczowe: malarstwo ścienne, konserwacja, autentyzm, stratygraa, palimpsest

Abstract

The article presents problems of revealing of mural paintings which is an integral part of architectural surfaces investigation. The paper also describes

different kinds of preparatory layers used in the past as a support for new decorations and general rules of its conservation proceedings.

The stratigraphic layers of mural painting are the following: the wall, plasters and renderings, strata of whitewash and polychromes. In some cases

only limited parts of authentic paint are presented without removing of all layers added later on the whole decorated surface. Overpaintings are re-

moved in conservation treatment, that is why the conservator is the one to make the most important decisions. In the past conservators used to reveal

the oldest existing paint layer; overlapping layers were simply lost. Today there are many solutions and methods of conservation allowing to preserve

and expose paintings created on the same wall in different historical periods. The photographs included in the article illustrate different systems and

forms of presentation. It should be stressed that parallel presentation of paintings coming from several periods is mainly an aesthetical problem. One

should also remember that painted decoration is not only a work of art but also a document of history of the building.

Key words: wall painting, conservation, authenticity, stratigraphy, palimpsest

Bibliografia /References

[1] Brykowska M., Metody pomiarów i badań zabytków architektury,

Ocyna Wydawnicza PW, Warszawa 2003.

[2] Tomaszewski A., Historia architektury – badanie zabytku architek-

tury – konserwacja, [w:] A. Tomaszewski, Ku nowej lozoi dzie-

dzictwa, E. Święcka (wyb. i oprac.), Międzynarodowe Centrum

Kultury, Kraków 2012, 19–35.

[3] EwaGlos – European Illustrated Glossary of Conservation terms for

Wall Paintings and Architectural Surfaces, A. Weyer, P. Roig Picazo,

D. Pop et al. (ed.), Michael Imhof, Petersberg 2015.

[4] Święcka E., Konserwacja malarstwa ściennego w 1. połowie XX w.

i kwestie autentyzmu, „Architectus” 2015, Nr 4(44), 33–42.

[5] Zalewski W., Odkrywanie malowideł ściennych, [w:] B. Soldenhoff

(red.), Księga pamiątkowa oarowana profesorowi Wiesławowi Do-

masłowskiemu, Wydawnictwo UMK, Toruń 2002, 337–351.

[6] Święcka E., Kościół i klasztor w Holszanach: początek odrodzenia?

Konserwacja malowidła ołtarzowego, [w:] W. Walczak, J. Łopatec-

ki (red.), Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej

Rzeczpospolitej, T. 4, Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturo-

wym Europy, Białystok 2013, 35–68.

[7] Stec M., Artystyczna kreacja w pracach konserwatorskich i restau ra

torskich na przykładzie Hotelu „Stary” w Krakowie, [w:] E. Szmit-

-Naud, B. Rouba, J. Arszyńska (red.), Wokół estetyki zabytku po

konserwacji i restauracji, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Stowa-

rzyszenie Przyjaciół Zakładu Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Po-

lichromowanej Toruńskiej Szkoły Konserwacji, Warszawa–Toruń

2012, 149–161.

[8] Międzynarodowa Karta Konserwacji i Restauracji Zabytków Ar-

chitektury i Miejsc Historycznych (Karta Wenecka), [w:] W. Bu-

kowska, J. Krawczyk (red.), Karta Wenecka 1964–2014, Wydział

Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, Toruń 2015, 329–332.

[9] Zapłata R., Autentyzm zabytkowej architektury i palimpsest w prze-

strzeni historycznej – nowe media a prezentacja dziedzictwa kultu-

rowego, „Architectus” 2016, Nr 1(45), 97–114.

[10] Kapalski M., Znaczenie konserwacji w kreacji eksponatu muzeal-

nego na przykładzie kamiennej rzeźby Madonny ze Starego Targu

w Cieszynie, [w:] L. Staniek (red.), VII Międzynarodowa Konfe-

rencja Konserwatorska, Szreniawa, 12–14 października 2016, Mu-

zeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolniczego w Szreniawie,

Szreniawa 2017, 241–247.

[11] Zalewski W., Rola konserwatora w XXI wieku przy pracach doty-

czących malowideł ściennych, „Biuletyn Informacyjny Konserwa-

torów Dzieł Sztuki” 2016, T. 21, Nr (80), 24–35.

interpreted as it is in the case of parchment palimpsests.

In every historical building which was restored, there

should be evidence of historical layers. Whether they will

be small and exposed fragments of the oldest, or frag-

ments of later painting left unnished – a decision must

be made for each individual object after taking into con-

sideration all the circumstances.

Translated by

Bogusław Setkowicz

nawarstwień. Czy będą to niewielkie, odsłonięte frag-

menty tego, co najdawniejsze, czy pozostawione nie do

końca usunięte fragmenty późniejszego malarstwa – de-

cyzję trzeba podjąć dla każdego obiektu po uwzględnie-

niu wszelkich okoliczności.

In pursuit of the original – palimpsest in wall painting. Exhibiting exposures

Ewa Święcka

doi:10.5277/arc180404

Abstract