Making alterations in an architectural work without the author’s consent under Polish copyright law

Joanna Kostrzewska

doi:10.5277/arc190211

Abstract

This paper tackles the issue of making alterations in an architectural work without the author’s consent. The analysis made therein is mostly based on the stipulations of ar. 49 cl. 2 of the Law of Copyright and Neighbouring Rights of 4 February 1994 in accordance to which a legal successor, even if he has gained full economic rights, may not alter the work without the author’s consent, unless the alterations are caused by obvious necessity and the author has no justified reason for objecting to them. The paper discusses the premise of obvious necessity and the premise of no justified grounds for objection. Problems which emerged in concrete cases are discussed herein in the light of court verdicts based on the said regulation. The analysis of these examples leads to the following conclusions. First – architectural works reveal some specific differences from other works of creation. Second – the specific character of architectural creation should be taken into account while construing the regulations pertinent to copyright and neighbouring rights. Third – the principle is the need to receive the author’s consent to alterations in an architectural work. Fourth – the exception to this rule is that the alterations in an architectural work can be introduced without the author’s consent if and only if both requirements have been fulfilled i.e. the obvious necessity and the absence of the author’s justified objection. Finally, the fifth – both the authors and the investors should definitely take into account not only the administrative-legal aspect related to a building process but, also, its legal aspect related to copyright issues.

Full article view is only available on bigger screens.

Full article

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190211

Joanna Kostrzewska*

Dokonywanie zmian w utworze architektonicznym bez zgody twórcy

na gruncie polskiego prawa autorskiego

Making alterations in an architectural work without the author’s consent

under Polish copyright law

Wprowadzenie

Przyczynkiem do napisania niniejszego artykułu było

stanowisko zaprezentowane przez Janusza Bartę oraz

Ryszarda Markiewicza, zgodnie z którym: Poszanowa-

nieprawadointegralnościutworujestźródłemszczegól-

nych napięć i konfliktów przy realizacji i modyfika-

cjidziełarchitektonicznych [1, s. 143]. Wydaje się, że

jest to nieuchronna konsekwencja współistnienia i współ-

stosowania regulacji z zakresu prawa własności i pra

wa autor skiego. Przeprowadzona poniżej analiza ma

w znacz nej mierze charakter dogmatycznoprawny. Pod-

stawę rozważań stanowią więc aktualnie obowiązują-

ce przepisy prawa, w szczególności prawa autorskiego,

przy jednoczesnym odniesieniu się do wydanych na ich

podstawie orzeczeń sądowych. Przed przejściem do ana-

lizy zakreślonego w temacie zagadnienia zasadne wyda-

je się ogólne przybliżenie znaczenia utworu, utworu ar

chitektonicznego, autorskich praw osobistych oraz prawa

do integ ralności.

Utwór i autorskie prawa osobiste

Utworem w rozumieniu ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.

o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tj. Dz.U. z 2018 r.

poz. 1191 ze zm.), zwanej dalej ustawą jest w myśl art. 1

ust. 1 każdy przejaw działalności twórczej o indywidual-

Introduction

The reason for writing this article was the opinion pre-

sented by Janusz Barta and Ryszard Markiewicz, accord-

ing to whom: Respectfortherighttotheintegrityofthe

workisasourceofspecialtensionsandconflictsincases

oftheimplementationandmodificationofarchitectural

works [1, p. 143]. It seems that this is an inevitable con-

sequence of the coexistence and co-application of regula-

tions in the field of property and copyright laws. The

analysis carried out below is of legaldogmatic nature.

The basis for consideration is the currently applicable

law, in particular copyright law, while some references to

judicial decisions issued on its basis are made. Before

proceeding to the analysis outlined as the subject of the

paper, it seems reasonable to elucidate the meaning of

terms, such as the work, the architectural work, the au-

thor’s personal rights and the right to integrity.

The work and personal copyright

The work as defined in The Act on Copyright and Re-

lated Rights of 4 February 1994, hereinafter called The

Act, is any manifestation of creative activity of individual

nature, established in any form, irrespective of its value,

purpose or form of expression (cf. Journal of Laws

from

2018, item 1191 with and). An architectural piece, contrary

to a work in contrast to the work of sensulargo, as defined

in art. 1 point 1 of TheAct, was not defined by the legislator.

Due to the lack of a legal definition, many doctri

nal defini-

tions have been developed [2, p. 20], [3, p. 639],

[4, p. 59],

* ORCID: 0000000292377432. Wydział Prawa i Administracji

Uni wersytetu Gdańskiego/Faculty of Law and Administration, Uni ver

sity of Gdańsk.

136 Joanna Kostrzewska

nym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, nieza-

leżnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

Utwór architektoniczny, w przeciwieństwie do utworu

sensulargo z art. 1 ust. 1 ustawy, nie został przez ustawo-

dawcę zdefiniowany. Z powodu braku definicji legalnej

wypracowanych zostało wiele definicji doktrynalnych [2,

s. 20], [3, s. 639], [4, s. 59], [5, s. 108–109]. W mojej oce-

nie utwór architektoniczny należy definiować jako dobro

niematerialne z dziedziny architektury stanowiące prze-

jaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze,

cechujące się wielością form wyrażenia w materialnych

nośnikach takich jak w szczególności – lecz nie wyłącz-

nie – rysunek, plan, makieta czy budynek.

Prawo do integralności utworu

jest jednym z autor-

skich praw osobistych, które to w myśl art. 16 ustawy

chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrze-

czeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. Do autor-

skich praw osobistych

należy w szczególności prawo do

autorstwa utworu (pkt 1), oznaczenia utworu swoim na-

zwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go

anonimowo (pkt 2), nienaruszalności treści i formy

utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania (pkt 3), decy-

dowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczno-

ści (pkt 4) oraz nadzoru nad sposobem korzystania

z utworu (pkt 5). Wskazana w pkt 3 inprincipio nienaru-

szalność treści i formy utworu to właśnie rzeczone prawo

do integralności utworu, z którego wynika zakaz doko-

nywania zmian utworu bez uprzedniej zgody twórcy [1,

s. 138].

Zasady korzystania z utworu

Ustawodawca precyzuje zasady korzystania z utworu,

w tym także z utworu architektonicznego, w art. 49 usta-

wy. Artykuł ten zawiera […] dwiereguły,którychtema-

tycznyzwiązek,jakkolwiekistnieje,tojednakniejestbar-

dzościsły [7, s. 707], wszak ust. 1 odnosi się do sposobu

korzystania z utworu, zaś ust. 2 do warunków dokonywa-

nia w nim zmian. Zagadnienia te zostaną więc przenali

zowane rozłącznie. Przy czym pierwsze z nich stanowi

jedynie swego rodzaju wprowadzenie do rozważań z za-

kresu modyfikacji utworu.

Zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy, jeżeli w umowie nie

okreś lono sposobu korzystania z utworu, powinien on być

zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz

przyjętymi zwyczajami.

W pierwszej kolejności należy zauważyć istotne podo-

bieństwo przytoczonego przepisu do art. 65 ustawy z dnia

23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz.U. z 2018 r.

poz. 1025 ze zm., zwanej dalej k.c.), regulującego wy-

kładnię oświadczeń woli. Doktryna prawa

proponuje

W odniesieniu do prawa do integralności utworu zob. szerzej [6].

Autorskie prawa osobiste twórcy winny być respektowane nie

zależnie od postanowień umownych, działań podejmowanych w ramach

dozwolonego użytku publicznego, jak również niezależnie od wy 

gaśnięcia autorskich praw majątkowych do danego utworu [1, s. 139].

Doktryna prawa to poglądy nauki prawa. Doktryna wyjaśnia

przepisy prawa, dokonuje ich oceny oraz wskazuje propozycje zmian

legislacyjnych.

[5, pp. 108, 109]. In my opinion, an architectural

work

should be defined as an intangible good from the field of

architecture, which is a manifestation of creative activity

of an individual character, characterized by a multiplicity

of forms of expression in physical media such as, but not

limited to, a drawing, plan, model or building.

The right to the integrity of a work

is one of the au-

thor’s personal rights, which in accordance with art. 16 of

TheAct protect the link between the creator and their

work, the link being unlimited in time and impossible to

be either relinquished or sold. The author’s personal

rights

include, in particular, the right to the authorship of

the work (point 1), right to mark the work with one’s

name or pseudonym or to make it available anonymously

(point 2), the inviolability of the content and form of the

work and its honest use (point 3), the right to decide on

making the work available to the public for the first time

(point 4) and to control the manner of using the work

(point 5). The inviolability inprincipio of the content and

form of the work indicated in point 3 is the said right to

the integrity of the work, which results in the prohibition

of introducing alterations to the work without the prior

consent of its creator [1, p. 138].

The principles of using the work

The legislator precisely defines the rules of using the

work, including the architectural work, in art. 49 of The

Act. This article contains […] twoprinciples whosethe-

maticrelationship,howeveritexists,isnotverystrict [7,

p. 707], after all, paragraph 1 refers to the manner of the

use of a piece of work, while paragraph 2 stipulates the

conditions for introducing alterations to it. Thus, these two

issues are analysed separately. Moreover, the former is

only a kind of introduction to the consideration of the is-

sues related to any modifications of the work whatsoever.

In accordance to art. 49 clause 1 of TheAct, if the con-

tract does not specify the manner of the use of a piece of

work, that manner shall comply with the character and

purpose of the work and accepted practice.

What should be noted first is the important similarity

between the article quoted herein and article 65 of the Civ-

il Code dated 23 April 1964 (e.g. Journal of Laws from

2018, item 1025 with and), which regulates the way in

which the declaration of will is construed. The legal doc-

trine

proposes several options as for a proper classifica-

tion of the legislative co-existence of these two regulations:

1) art. 49 cl. 1 of TheAct supplements the general di-

rectives of declarations of will contained in art. 65 k.c.,

i.e.,CivilCode, [8, p. 324], [9, pp. 715–717],

The issue of the right to integrity of a work is widely discussed

below in [6].

The author’s personal rights should be respected notwithstanding

the stipulations of a given contract, activities performed within the

framework of allowable public use, as well as the expiry of the author’s

economic rights [1, p. 139].

The legal doctrine is a set of opinions in the field of law studies.

The doctrine clarifies the regulations of law, makes their assessment,

and suggests changes in legislation.

Zmianyutworuarchitektonicznego /Changesinanarchitecturalwork 137

kilka stanowisk co do odpowiedniej kwalifikacji ustawo-

wego współistnienia tych dwóch przepisów:

1) art. 49 ust. 1 ustawyuzupełnia ogólne dyrektywy

oświadczeń woli zawarte w art. 65 k.c. [8, s. 324], [9,

s. 715–717],

2) art. 49 ust. 1 ustawywspółkształtuje treść stosunku

zobowiązaniowego [10, s. 209–211],

3) rzeczony artykuł zastępuje dyspozycje stron umowy

i w tym zakresie pozwala odtworzyć uprawnienia pod-

miotu korzystającego z utworu

4) art. 49 ust. 1 ustawystanowi w stosunku do art. 65

k.c. przepis szczególny

, wyłączając tym samym stoso-

wanie tego ostatniego przy wykładni oświadczeń woli

w zakresie korzystania z utworu [13, s. 463].

Wyodrębnione stanowiska z pewnością się przenikają,

jednak w mojej ocenie nie może być mowy o derogacji art.

65 k.c.

Zgodnie z literalnym brzmieniem art. 65 k.c.

oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymaga-

ją – ze względu na okoliczności, w których zostało złożone

– zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje

(§ 1), a w odniesieniu do umów należy raczej badać, jaki

był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się

na jej dosłownym brzmieniu (§ 2). Z tego powodu nie spo-

sób w mojej ocenie zgodzić się z czwartym ze wskazanych

powyżej stanowisk, a to chociażby ze względów celowo-

ścio

wych. Przepis art. 65 k.c. stanowi bowiem wyjątkowo

istotną regułę interpretacyjną w ramach całego systemu

prawa cywilnego. Trudno o racjonalne wytłumaczenie dla

wyłączenia jego zastosowania w ramach stosunków au-

torskoprawnych, nawet biorąc pod uwagę odmienności

występujące pomiędzy prawem cywilnym i autorskim.

Ze względu na powyższą argumentację, skłaniałabym

się ku kwalifikacji art. 49 ust. 1 ustawyjako przepisu uzu-

pełniającego art. 65 k.c. Wykładnia oświadczeń woli w za-

kresie praw autorskich winna się więc odbywać w oparciu

o brzmienie tak art. 49 ust. 1 ustawy, jak również art. 65

k.c., nie traktując tego ostatniego jako przepisu ogólnego.

Z literalnego brzmienia art. 49 ust. 1 ustawywynika, że

w przypadku, w którym osoba trzecia korzysta z utworu

w sposób odpowiadający jego charakterowi, przeznacze-

niu, a nadto przyjętym zwyczajom

, nie może być mowy

o zasadności roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw

osobistych, w tym prawa do integralności utworu [7, s. 709],

[11]. Wskazane przesłanki należy analizować w opar ciu

o […] pewiennormatywnywzorzecosobyrozsądnej,ma-

jącej odpowiednie rozeznanie w danej dziedzinie […]

Przepistenmacharakterklauzuligeneralnej,zastępującejdys-

pozycjestronumowyizezwalającejnaodtworzeniezakresuuprawnień

korzystającegozutworu [11], [12].

Zgodnie z dyrektywą interpretacyjną lex specialis derogat legi

generali przepisy o większym stopniu szczegółowości należy stosować

przed przepisami o mniejszym stopniu szczegółowości. Z zasady tej na le

żałoby wywieść wniosek, że art. 49 ust. 1 ustawy ma pierwszeństwo zas-

tosowania, wyłączając tym samym zastosowanie (derogując) art. 65 k.c.

Tak m.in. Marcin Stępień: […] wsytuacjigdypolaeksploatacji

niezostaływumowiewogólewymienionelubokreślonezostaływspo-

sób niewyraźny, to dopuszczalna jest wykładnia oświadczeń woli stron

przyuwzględnieniuart.49ust.1prawaautorskiegoorazart.65k.c. [14].

Zgodność musi dotyczyć wszystkich trzech wskazanych prze

słanek.

2) art. 49 cl. 1 of TheAct co-shapes the content of the

obligation relationship [10, pp. 209–211],

3) the quoted article substitutes for the dispositions of

the parties to a contract, therefore, this article permits one

to re-construct the rights of an entity using the work

4) art. 49 par. 1 of TheAct constitutes in relation to art.

65 k.c. a special provision

, thus excluding the applica-

tion of the latter in the interpretation of declarations of

will pertinent to the use of the work [13, p. 463].

The distinguished opinions certainly overlap, however,

I believe, there occurs no derogation of art. 65 k.c.

Ac-

cording to the literal wording of art. 65 k.c., the declara-

tion of will should be explained in accordance with the

principles of social coexistence and acknowledged cus-

toms (§ 1) – because of the circumstances under which

such a declaration was made – while in the case of con-

tracts, what should be taken into account first is the con-

sistent intentions of the parties to and the object of the

contract, instead a literal interpretation of a given contract

(§ 2). Therefore, I think, it is impossible to agree with the

fourth of the opinions presented herein above, at least for

the reasons of a purpose. The stipulations of art. 65 k.c.

provide an exceptionally important principle for interpre-

tation within the entire system of civil law. Thus, it is

difficult to provide a rational explanation why this prin-

ciple was excluded from application in the questions con-

cerning the author’s copyright, even taking into account

the differences between the civil and the copyright laws.

Because of the above argumentation, I would rather

qualify art. 49 cl. 1 of TheAct as a provision supplemen-

tary to art. 65 k.c. An interpretation of declarations of will

in the field of copyright should, therefore, lean on the

wording of art. 49 cl. 1 of TheAct, as well as art. 65 k.c.,

without treating the latter as a general rule.

The literal reading of art. 49 cl. 1 of TheAct provides

the interpretation that if any third party uses a piece of

work in accordance with its character, purpose, as well as

acknowledged customs

, there is no grounds for any

claims whatsoever pertinent to the infringement of the au-

thor’s personal rights, including the right to the integrity

of the work [7, p. 709], [11]. The indicated premises should

be analysed on the basis of […] acertainnormative

pat-

ternofareasonablepersonwhohasanadequateunder-

standingofagivenfield […] andenjoysknowledgeon

howworksofadefinedkindareusuallyused [7, p. 709].

This provision isofa general character,replacingthe instruc-

tionsofthepartiestothecontractandpermittingthereproductionofthe

scopeofrightsoftheuserofthework [11], [12].

In accordance with the interpretative directive lexspecialisdero-

gate legi generali, regulations of a higher degree of detail should be

applied before regulations of the lower degree of detail. Thus one can

infer from this principle that art. 49 cl. 1 of TheAct should be applied as

prior to any other provisions, thus excluding the application (derogating)

of art. 65 k.c.

This is the opinion of, among others, Marcin Stępień: […] in

asituationwhenthefieldsofexploitationoftheworkarenotspecified

inthecontractatall,oraredefinedinavagueway,thedeclarationsof

willofthepartiesisacceptablewiththereservationthatart.49cl.1The

Actandart.65k.c. [14] are taken into account.

The consistency must apply to all of the three indicated premises.

138 Joanna Kostrzewska

orazwiedzęotym,wjakisposóbkorzystasięzazwyczaj

zutworówokreślonegorodzaju [7, s. 709].

Zgodnie z art. 49 ust. 2 ustawynastępca prawny, choć-

by nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może

bez zgody twórcy czynić zmian w utworze, chyba że są

one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie

miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić.

Dokonywanie zmian w utworze, które w mojej ocenie

stanowi kwalifikowaną postać korzystania z utworu, jest

w pewnych sytuacjach niewątpliwie konieczne

. Przy to-

czony przepis wychodzi naprzeciw znalezieniu swoistego

punktu równowagi pomiędzy ochroną praw osobistych

twórcy a interesem osoby korzystającej z ut woru – w szcze

gólności nabywcy autorskich praw majątkowych lub licen

cjobiorcy. Za błędną należy więc uznać formułowaną nie-

kiedy tezę, jakoby bez zgody twórcy właściciel obiektu

nie mógł dokonać w nim żadnych modyfikacji. Właśnie tę

kwestię reguluje przytoczony przepis, zakreślając swoiste

ramy relacji twórcy i następcy prawnego. Ustawodawca

do konał przy tym podziału zmian. W pierwszej kolejnoś

ci wy różnia zmiany, które są podyktowane oczywistą ko-

niecznością, a contrario takie, którym oczywistej ko-

nieczności przypisać nie można. W drugiej kolejności

wyróżnia zmiany, którym twórca nie miałby słusznej pod-

stawy się sprzeciwić, acontrario takie, w stosunku do

których twórcy należy ową słuszną podstawę do wyraże-

nia sprzeciwu przyznać.

Założeniem art. 49 ust. 2 ustawyjest akceptacja możli-

wości dokonywania przez następcę prawnego pewnych

zmian w utworze (oczywista konieczność), nawet bez

zgody twórcy, często też wbrew jego woli (brak słusznej

podstawy sprzeciwu) [15, s. 420], przy czym koniecznym

warunkiem tej akceptacji jest każdorazowe poszukiwanie

wspomnianego punktu równowagi pomiędzy ochroną

praw obu tych podmiotów. Należy więc dojść do wnio-

sku, że w praktyce zachodzić będą zarówno sytuacje, w któ-

rych inwestor będzie mógł dokonać zmiany utworu bez

zgody projektanta, jak i takie, w których taka zgoda bę-

dzie konieczna, wobec niespełnienia przesłanek z art. 49

ust. 2 ustawy

Dwie wskazane w art. 49 ust. 2 ustawy przesłanki

(mierniki [16, s. 382]) warunkujące możliwość wprowa-

dzenia zmian w utworze doktryna uznaje za nieostre [7,

s. 714], [15, s. 420]. Trudno bowiem o prawidłową ich

kwa li fikację w konkretnych sytuacjach (ad casum).

Zapewniają jednak konieczną – zwłaszcza w regulacjach

cywilistycznych – elastyczność prawa, sprzeciwiając się

nadmiernej kazuistyce.

Przesłanka oczywistej konieczności w pewnym stop-

niu urealnia zasięg prawa wynikającego z art. 16 pkt 3

Nawiązując do wskazanej na wstępie definicji utworu, w tym

de finicji utworu architektonicznego, należy zauważyć, że zmiana nie

do tyczy bezpośrednio dobra niematerialnego, lecz dokonywana będzie

w utworze niejako pośrednio poprzez nośnik, na którym utwór ten jest

utrwalony.

Należy wyraźnie podkreślić, że przesłanka oczywistej koniecz

ności zmiany i brak słusznej podstawy sprzeciwu twórcy, dla skorzystan-

ia z możliwości, jaką daje art. 49 ust. 2 ustawy, muszą być spełnione

łącznie.

In accordance with art. 49 cl. 2 of TheAct, a legal

successor – regardless of having purchased all the au thor’s

economic rights – may not, without consent of the author,

alter the work in any way unless it is obviously necessary

and the author has no justified reason to object to it.

Introducing alterations in a piece of work, which in my

opinion constitutes a qualified form of using the work, is

in certain situations undoubtedly necessary

. The quoted

regulation meets the need for a specific balance point be-

tween the protection of the author’s personal rights and

the interest of a person using the author’s work – particu-

larly the purchaser of the author’s economic rights or the

licencee. Thus, it is wrong to formulate the thesis that the

owner of the object is not permitted to make any altera-

tions to it without the author’s consent. This issue, pre-

cisely, is regulated by the quoted provision, outlining

a certain specific framework for the relationship between

the author and their legal successor. The legislator issuing

the provision also classified alterations. First, there are

such alterations which are dictated by an obvious neces-

sity, contrary to such ones which cannot be excused by

any necessity whatsoever. Secondly, there are alterations

in case of which the author would have no reasonable

grounds to oppose them, contrary to such ones where the

author could have reasonable grounds to disagree to them.

Art. 49 cl. 2 of TheAct stipulates a possibility of al-

terations in a work of art by a legal successor (obvious

necessity) even without the author’s consent or, even,

against the creator’s will (no reasonable grounds for dis-

agreement) [15, p. 420] under the indispensable condition

of seeking the above mentioned balance point between

the protection of the right of both parties in question.

Thus, a conclusion may be drawn that in practice both

situations will happen: first, when the investor will be per-

mitted to introduce alterations without the designer’s con-

sent and, second, when the designer’s consent will be nec-

essary, in the event of failure to comply with the provisions

of art. 49 cl. 2 of TheAct

Two of the premises indicated in art. 49 cl. 2 of The

Act, which precondition the possibility of alterations in

a piece (measurements [16, p. 382]), are considered vague

by the doctrine [7, p. 714], [15, p. 420] because it is dif-

ficult to classy them correctly in concrete situations (ad

casum). However, they ensure the necessary flexibility of

law – especially in civillaw regulations – preventing,

also, excessive casuistry.

The premise of an obvious necessity introduces a cer-

tain degree of realism into the application of regulations

stipulated in art. 16 cl. 3 of TheAct which embrace the

right to integrity of the work – after all, in certain areas of

Referring to the definition of a piece of work given in the intro-

duction, including the definition of an architectural work, it should be

noted that the alteration does not directly pertain to an intangible asset

but it will be introduced in the work somehow indirectly through the

medium on which the work is recorded.

It should be strongly emphasised, that the premise of the obvious

necessity for an alteration and the premise of the absence of grounds for

the author’s disagreement, permitting the stipulations of art. 49 cl. 2 of

TheAct, must be fulfilled jointly.

Zmianyutworuarchitektonicznego /Changesinanarchitecturalwork 139

ustawy, a więc prawa do integralności utworu – wszak

w niektórych dziedzinach działalności twórczej wprowa-

dzanie zmian jest zasadą, a nie wyjątkiem [17, s. 20], [13,

s. 470]. Oczywista konieczność pełni przede wszystkim

dwie funkcje, mianowicie funkcję dywersyfikacyjną po-

zwalającą ocenić dopuszczalność dokonania konkretnych

zmian w konkretnym utworze oraz funkcję limitującą

określającą zakres owych zmian. Należy zaznaczyć, że

oczywista konieczność, czy innymi słowy niezbędność,

z jednej strony powinna mieć charakter obiektywny, z dru-

giej zaś powinna być rozpatrywana w świetle konkretnego

utworu architektonicznego [8, s. 326]. Przedstawiciele

doktryny dokonują nadto podziału omawianej niezbędno-

ści, wyróżniając w tym zakresie zmiany wymagane dla

zapewnienia:

1) normalnej lub prawidłowej eksploatacji,

2) eksploatacji zgodnej z prawem,

3) eksploatacji zgodnej z nowymi technikami,

4) zgodności ze znanymi twórcy założeniami dotyczą-

cymi przeznaczenia i funkcji utworu [7, s. 714–717]

W odniesieniu do utworów architektonicznych lista ta

jest doktrynalnie uzupełniana o konieczność zwiększenia

bezpieczeństwa obiektu, poprawienia błędów [18, s. 74],

czy też o uzasadnione potrzeby właściciela, jak np. nale-

życie umotywowane zwiększenie powierzchni użytkowej

obiektu [7, s. 717], przystosowanie obiektu do korzystania

przez osoby niepełnosprawne [19]. Powyższe należy ana-

lizować przy uwzględnieniu potencjalnych konsekwencji

niewprowadzenia zmian [1, s. 144], [8, s. 326], mając nad-

to na uwadze, że ingerencja w treść czy formę utworu

możliwa jest wyłącznie w minimalnym, koniecznym za-

kresie. Co za tym idzie, dozwolone są jedynie zmiany […]

absolutniekoniecznezewzględunadanysposóbwyko-

rzystaniautworuorazzgodnezcharakteremutworuijego

przeznaczeniemwynikającymzumowy [13, s. 471].

W odniesieniu do utworów architektonicznych istotne

znaczenie ma konieczność dostosowania do wymogów

prawnych, aktywująca się w sytuacji gdy projekt nie za-

wiera obligatoryjnych elementów, zaproponowane roz-

wiązania są sprzeczne z warunkami technicznymi czy też

nie uzyskano akceptacji odpowiednich organów admini-

stracji publicznej [20]. Z oczywistych względów, mając

na uwadze wieloetapowość prac projektowych, a następ-

nie budowlanych, zmiany te można podzielić na takie,

które do wymogów prawnych dostosowują projekt, oraz

takie, które dostosowują wykonany w oparciu o projekt

obiekt budowlany [7, s. 717].

Przesłanka słusznej podstawy sprzeciwu jest drugą

z przesłanek regulowanych przez art. 49 ust. 2 ustawy.

Wykazuje ona ścisły związek z oczywistą koniecznością

zmian

. Przyznanie twórcy słusznej podstawy sprzeciwu

Jak dodatkowo wyjaśniają Barta i Markiewicz, Stadion,budy-

nekuniwersytecki,szpitalczystacjaniemająwyłączniecelówestetycz-

nych.Ichfunkcjeużytkowepowodują,żesąonepodatnenatakieoko-

licznościjakzmieniającesiępotrzeby,wzrostzanieczyszczeniaśrodowi-

ska,zmianytechnicznelubprawne.Twórcywiedząotymwchwilitwo-

rzeniadzieła [1, s. 143].

W doktrynie zaproponowano nawet wykładnię, zgodnie z którą

jeśli konkretną zmianę uzna się za oczywiście konieczną, to co do zasady

creative activity introducting alterations is a principle not

an exception [17, p. 20], [13, p. 470]. An obvious neces-

sity first of all performs two functions: that of diversifica-

tion, which function permits the assessment if concrete

alterations in a concrete work and that of limitation, which

determines the scope of these alterations. However, it

should be pinpointed that the obvious necessity or, in

other words, indispensability should, on one hand, be of

an objective nature and, on the other, should be consi

dered in the light of a concrete architectural work [8,

p. 326]. Moreover, representatives of the doctrine make

additional divisions within the necessity in question, dis-

tinguishing the changes which are required to ensure:

1) normal and/or proper exploitation,

2) exploitation in accordance with the stipulations of law,

3) exploitation in accordance with the latest technology,

4) compatibility with the assumptions known to the au-

thor as for the purpose and function of the work [7,

pp. 714–717]

In case of architectural works, the above list is doctrin-

ally supplemented with the necessity to increase the safe-

ty of the object, correction of errors [18, p. 74] or the le-

gitimisation of needs of the owner, such as a properly

mo tivated increase of the usable area of the object [7,

p. 717], adaptation of the object for needs of disabled

people [19]. The above issues should be analysed tak-

ing into account potential consequences of not making

changes [1, p. 144], [8, p. 326] and the fact that any

interfe rence with the content and/or form of a piece of

work is only permissible to a minimum and necessary de-

gree. Consequently, the only allowable alterations are

those which […] areabsolutelyindispensableinthelight

oftheuseofthework,arecongruentwiththecharacter

oftheworkanditspurposestipulatedinthecontract[13,

p. 471].

Considering the pieces of architectural work, the ne-

cessity to adjust the work to legal requirements has an

essential, which meaning appears in the situation when

a design does not contain necessary elements, or proposed

solutions contradict technical conditions, or no accep-

tance from administrative organs has been obtained [20].

For obvious reasons and bearing in mind the fact that the

design process and, subsequent, construction works are

performed in stages, the alterations can be divided into

those which adjust the design to legal requirements and

those which adjust a building constructed in accordance

with the design [7, p. 717].

A premise for a grounded disagreement is the second

of the premises subject to the regulations of art. 49 cl. 2

of TheAct. This premise shows a strict link to the obvious

necessity for changes

. This premise is strictly linked

As Barta and Markiewicz additionally explain: Astadium,auni-

versity building, a hospital or a station do not only have aesthetical

purposes.Theirutilityfunctionsmakethemsusceptibletocircumstances

suchaschangingneeds,increasedenvironmentalpollution,technicalor

legalchanges.Thecreatorsknowaboutthisatthetimeofcreatingtheir

works [1, p. 143].

The doctrine even offers a certain interpretation, saying that if

an alteration has been found obviously necessary, it is impossible to

140 Joanna Kostrzewska

sprowadza się do uznania przewagi jego interesów osobi-

stych

nad interesami nabywcy autorskich praw mająt-

kowych, przy czym owa potencjalna przewaga winna być

analizowana z uwzględnieniem wszelkich relewantnych

okoliczności danej sprawy [7, s. 715, 716]. Należy badać

zarówno osobiste – a więc subiektywne – odczucia twórcy,

jak i kryteria obiektywne [13, s. 472]. Według propozycji

Tomasza Targosza słuszną podstawę sprzeciwu twór cy

należy oceniać w szczególności przez pryzmat na stę pu

jących okoliczności:

1) stopnia twórczości utworu

2) rodzaju i zakresu planowanej zmiany,

3) rodzaju i przeznaczenia obiektu,

4) wpływu zmiany na postrzeganie twórcy [7, s. 718].

Praktyczne zastosowanie omawianej regulacji ma nie-

zwykle istotne znaczenie w odniesieniu do utworów ar-

chitektonicznych [1, s. 143], [7, s. 718], [16, s. 391–394].

Polska ustawa, inaczej niż ma to miejsce w niektórych

obcych ustawodawstwach, nie zawiera szczególnej regu-

lacji prawa do integralności tej kategorii utworów

, nie

formułuje żadnych dodatkowych, specyficznych instytu-

cji jego ochrony. Zastanowić się więc należy, czy przepis

art. 49 ust. 2 ustawyjest przepisem odpowiednim i wystar-

czającym z punktu widzenia wspomnianych zagadnień.

Jeszcze przed rozpoczęciem prac projektowych oraz

w ich początkowej fazie inwestor przedstawia projektan-

towi pewne założenia i wymagania, istotnie ukierunko-

wujące twórczą działalność tego ostatniego

. Wobec dłu-

gotrwałości procesu projektowego założenia te ulegają

najczęściej pewnym modyfikacjom. Inwestor potencjal-

nie dopiero na pewnym etapie prac może dojść do wnio-

sku, że przedstawiana przez projektanta koncepcja odbie-

twórcy nie można przypisać słusznej podstawy sprzeciwu. Jak wyjaśnia

Tomasz Targosz, Wydajesięrozsądneprzyjęcie,żejeślizmianawutwo-

rze może być uznana za konieczną,tozreguły nie istniejepostronie

twórcysłusznapodstawa,bysięjejsprzeciwić.Słuszna podstawa sprze-

ciwuzostaławprowadzonajakokryteriumbędącerodzajem„bezpiecz-

nika”dlatwórcy,bydaćmumożliwośćochronyprawadointegralności

wtychsytuacjach,wktórychkoniecznośćzmianycoprawdawystępuje,

aleistnieją pojego stroniewystarczająco silnei uzasadnioneinteresy

osobiste, które w konkretnej sytuacji powinny zyskać przewagę [7,

s. 715]. Z pewnością istnieje pewien nierozerwalny związek (zależność)

pomiędzy dwoma przesłankami wskazanymi w art. 49 ust. 2 ustawy,

jednak czynienie tak daleko idących wniosków pozostaje w mojej oce-

nie w sprzeczności z ogólnymi zasadami techniki prawodawczej. Gdyby

ustawodawca wychodził z analogicznego założenia, jakoby w oczywistej

konieczności zmiany zawierał się − czy też wynikał z niej − brak słusz-

nej podstawy sprzeciwu, z pewnością nie formułowałby dwóch odręb-

nych przesłanek w ust. 2 omawianego artykułu, lecz po prze stał wyłącz-

nie na pierwszej z nich.

Z wyłączeniem interesów majątkowych.

Jak wskazuje Tomasz Targosz, […] stopieńtwórczościutworu,

czyli–inaczejmówiąc–to,czychodzioutwórwysoceoryginalny,czy

teżkwalifikowanyjakoutwórjedyniezuwaginaniezwykledalekoidące

obniżenieprzesłanektwórczości [7, s. 718].

W odniesieniu do zasadności wprowadzenia przepisów szcze-

gólnych dotyczących utworów architektonicznych zob. szerzej [21,

s. 119–141].

Należy pamiętać, że utwór architektoniczny ma w głównej mie-

rze użytkowy charakter, a co za tym idzie – w możliwie najpełniejszym

zakresie winien odpowiadać oczekiwaniom inwestora. Jednocześnie jed

nak działalność projektanta jest działalnością twórczą, w której ra mach

realizuje on pewną koncepcję, według indywidualnej wizji twórczej.

with the obvious necessity for alterations. The acknowl-

edgement of the creator’s grounded right for disagree-

ment is reduced to the acceptance of the prevailing impor-

tance of his personal interests

over the interests of the

purchaser of the author’s economic rights with the reser-

vation, however, that said potential prevalence should be

analysed taking into account all relevant circumstances

[7, pp. 715, 716]. What should be scrutinised is both per-

sonal criteria – that is subjective – the feelings of the cre-

ator and objective ones [13, p. 472]. Tomasz Targosz sug-

gests that the grounded stance of disagreement of the

creator should be particularly assessed through the prism

of the following circumstances:

1) the level of creativity of the given piece

2) the kind and scope of the planned alteration,

3) the kind and purpose of the building,

4) the impact of the alterations onto the perception of

the author [7, p. 718].

The practical application of the discussed regulation is

exceptionally important in the case of architectural pieces

[1, p. 143], [7, p. 718], [16, pp. 391–394]. The Polish Act,

contrary to legislation of other countries, contains no spe-

cific provisions as for the right to integrity in this catego-

ry of works

, neither does it formulate any specific insti-

tutions for the integrity protection. One should thus

consider whether the provisions of art. 49, cl. 2 of TheAct

are suitable and sufficient in the light of the abovemen-

tioned issues.

Even before the commencement of designing work

and/or during its initial stage, the investor presents the

designer with his assumptions and requirements which

are significant for the creative work of the latter

. In the

view of the fact that designing is a long-lasting process,

some of its initial assumptions are usually modified. The

investor may only realise at a certain stage of the work

that the designer’s concept departs from his actual expec-

admit that the creator has the grounds for any reasonable disagreement.

As Tomasz Targosz explains: Itseemsreasonabletoassumethatifan

alteration in a piece of architectural work can be deemed necessary,

usually, the creator does not stand on the grounds permitting him to

reasonablyopposeit.Thegroundedstanceofdisagreementwasintro-

duced asacriterion with asomewhat“safety valve” functionforthe

creator togivehim theopportunity to protect theright to integrityin

thosesituationswheretheneedforanalterationdoesoccurindeed,but

therearesufficientlystrongandlegitimatepersonalinterestsonhisside

which should be given priority in a concrete situation [7, p. 715].

Certainly, there is a certain indispensable link (interdependence)

between the two premises indicated in art. 49 cl.2 of The Law, however,

drawing such far-fetched conclusion is, in my view, against the general

principles of legislative technique.

Excluding property interests.

As Tomasz Targosz indicates: […] the level of creativity of

agivenpieceor– in otherwords – the criterionwhetheragivenwork

ishighlyoriginalorqualifiedasacopyrightedworkonlybecausethe

thresholdofcreativityhasbeenstronglylowered[7, p. 718].

Regarding the appropriateness of introducing specific provisions

for architectural works, see a broader discussion [21, pp. 119–141].

It should be remembered that an architectural piece of work is

of predominantly utility character, therefore it should meet the expecta-

tions of the investor in possibly the broadest scope. At the same time,

however, the designer’s work is of a creative character, where he realise

his own concept, following his own creative vision.

Zmianyutworuarchitektonicznego /Changesinanarchitecturalwork 141

ga od jego rzeczywistych oczekiwań. W konsekwencji

stosunkowo częstą sytuacją jest – w zależności od etapu

– albo kontynuacja prac projektowych przez inną osobę,

albo chęć modyfikacji wybudowanego obiektu [22].

Zarówno kontynuacja prac projektowych, jak i późniejsza

modyfikacja obiektu stanowić będą co do zasady narusze-

nie przestrzennej integralności dzieła, a co za tym idzie

– autorskich praw osobistych. To właśnie wspomnianego

na wstępie prawa do integralności utworu najczęściej do-

tyka spór pomiędzy projektantami albo pomiędzy projek-

tantem a inwestorem.

Warto zastanowić się nad zadanym przez Elżbietą

Wojnicką pytaniem: Czyautorprojektuprzyszłegodzieła

użytkowegomaprawożądaćwiernegourzeczywistnienia

swoichkoncepcji? [16, s. 393]. Bezrefleksyjne udzielenie

pozytywnej odpowiedzi mogłoby w pewnych sytuacjach

doprowadzić do swoistej kolizji ze specyfiką utworów

użytkowych, do których zalicza się utwory architekto-

niczne. O ile twórca niezaprzeczalnie korzysta z autor-

skoprawnej ochrony, o tyle właściciel nieruchomości jest

dysponentem podstawowego i najszerszego prawa rze-

czowego, jakim jest prawo własności. Sytuacja ta przesą-

dza o zasadniczych odmiennościach twórczości architek-

tonicznej, które to – jak sądzę – należy mieć na uwadze

w każdym przypadku wykładni przepisów ustawy o pra-

wie autorskim i prawach pokrewnych. Ze względu na

wspomniany użytkowy charakter utworów architekto-

nicznych oraz swoistą wypadkową prawa własności i pra-

wa autorskiego to ostatnie – jak wskazują niektórzy

przedstawiciele doktryny – cechuje większa swoboda tak

w zakresie dozwolonej modyfikacji utworów [16, s. 393],

jak i w zakresie twórczości inspirowanej [23, s. 82].

Orzeczenia sądowe

Jak wskazuje praktyka orzecznicza, stosowanie adca-

sum przesłanek z art. 49 ust. 2 ustawyjest zwykle proble-

matyczne. Przytoczenie orzeczeń zapadłych na gruncie tej

regulacji pozwoli więc nieco urzeczywistnić przeprowa-

dzoną powyżej teoretycznoprawną analizę art. 49 ustawy.

W wyroku z 25 maja 1979 r. [24] Sąd Wojewódzki

w Krakowie uwzględnił powództwo projektanta wobec

naruszenia prawa do integralności utworu przez inwesto-

ra, który zamiast obiektu 24piętrowego wybudował

obiekt 11piętrowy, dokonał nadto modyfikacji w zakre-

sie zieleni i obiektów małej architektury. Sąd nie przychy-

lił się do stanowiska strony pozwanej, jakoby skrócenie

procesu budowlanego i zmniejszenie kosztów inwestycji

winny uzasadniać możliwość wprowadzenia rzeczonych

zmian bez zgody projektanta, i w konsekwencji zakwali-

fikował to działanie jako prowadzące do wypaczenia kon-

cepcji architektonicznej strony powodowej.

Na skutek wniesionej przez pozwanego rewizji, w wy-

roku z 11 grudnia 1981 r. [20] Sąd Najwyższy zauważył,

że poza skróceniem czasu realizacji i zmniejszeniem

kosztów inwestycji, w sprawie wystąpiła okoliczność, na

którą inwestor nie miał wpływu. Otóż właściwy organ ad-

ministracji publicznej, jakim był w tej sprawie Minister

Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, od-

mówił zgody na wybudowanie budynków o zaprojekto-

tations. Consequently, it is relatively frequent that – de-

pending on the stage of work – another person continues

the designer’s work or the need for modifications appear

when the building has already been built [22]. Both the

continuation of the design work and subsequent altera-

tions in a finished building will in principle constitute the

infringement of the spatial integrity of the work and, as

a result of this, the violation of the author’s copyright in-

terests. And it is usually the issue of the integrity of the

work which is the most frequent reason for an argument

between designers and/ or designer and investor.

It is worth contemplating the question posed by

Elżbieta Wojnicka: Isthedesignerofafutureutilitywork

entitledtodemandtheveraciousrealisationofhiscon-

cept? [16, p. 393]. A heedless answer to this question

might in some situations cause a peculiar clash with the

specific character of utility designs, which include archi-

tectural works. While the creator undoubtedly enjoys the

the most fundamental and widest proprietary right, which

the right of ownership is. This situation determines the

fundamental disparateness of architectural creation which,

I reckon, must be taken into account whenever one con-

strues the stipulations of the Act on Copyright and Related

Rights. Because of the aforementioned utility character

of architectural works, as well as the specific resultant

of the proprietary law and copyright, the latter – as some

representatives of the doctrine indicate – is characterised

by more freedom both in the allowable scope of modifi

cation of works [16, p. 393] and in the area of inspired

creation [23, p. 82].

Judicial decisions

What emerges from judicial practice is the fact that the

application adcasumof the provisions of art. 49 cl. 2 of

TheActis usually problematic. The recapitulation of the

verdicts issued on the basis of this regulation will permit

us to have a more practical view of the theoretical analy-

sis of art. 49 of TheAct made herein above.

The court verdict of 25 May 1979 [24] returned by the

Provincial Court in Cracow approved the plea of the de-

signer claiming that the investor violated the right to the

integrity of the work by building an 11floor high object

instead of 24 floors of his design; additionally, the inves-

tor modified green areas and the objects of street, garden

and playground furniture. The court rejected the plaint of

the defendant who claimed that the reduced duration and

costs of the investment were sufficient reason for the im-

plementation of the alterations in question without the

consent of the designer and, finally, adjudicated that such

a behaviour of the defendant resulted in the distortion of

the architectural concept of the plaintiff.

The plaintiff contested the verdict, consequently, the

supreme court issued a verdict on 11 December 1981

where it adjudicated that besides the shortening of the

time of the building works and cost reduction, another

circumstance appeared in the case which was beyond the

capacity of the investor: namely the competent organ of

public administration who, in this case, was the Minister

142 Joanna Kostrzewska

wanej wysokości. Inwestor nie miał więc możliwości

podjęcia jakichkolwiek innych czynności aniżeli częścio-

we odstąpienie od założeń projektowych. Sąd wyjaśnił,

że: Oczywistakoniecznośćwprowadzeniadokoncepcji

projektowej urbanistyczno-architektonicznej osiedla

mieszkaniowegostosownejzmiany […] naruszającejinte-

gralnośćtejkoncepcjimożewynikaćzbrakuzgodywła-

ściwegoorganuadministracjipaństwowejnaprojektowa-

nielubrealizacjębudownictwamieszkaniowegopowyżej

określonejilościkondygnacji.Wtakiejsytuacjiautorpro-

jektuniemożemiećsłusznejpodstawysprzeciwieniasię

zmianie polegającej na zastąpieniu zaprojektowanych

budynkówbudynkamioniższejilościkondygnacji.Twórca

projekturealizowanegoetapamiwpostaciposzczegól-

nychprzedsięwzięć/zadań/inwestycyjnychzatwierdza-

nychdorealizacjisukcesywnie,powinienliczyćsięzmoż-

liwościąniewyrażeniaprzezwłaściwyorgan zgody na

realizacjęzaprojektowanejczęścibudynkówwysokich,

atymsamymzoczywistąkoniecznościązmianyprojektu

niezatwierdzonegodorealizacji [20].

Oczywista konieczność to coś nieuniknionego i nie-

zbędnego, podyktowanego co do zasady okolicznościami

zewnętrznymi, w większości niezależnymi od inwestora.

Próba analogicznej kwalifikacji przesłanek ekonomicz-

nych wywołuje więc słuszne wątpliwości.

W wyroku z 27 czerwca 1988 r. [25] Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że modyfikacja wnętrza obiektu, w szczególno-

ści ze względu na niewielki krąg odbiorców, nie stanowi

zmiany, na którą należałoby uzyskać zgodę twórcy. Sąd

ten uznał, że w odniesieniu do architektury wnętrz prawo

autorskie obejmuje swoją ochroną utwór utrwalony w po-

staci rysunku czy modelu, wyłączając jednak utrwalenie

w postaci urządzonego mieszkania.

W wyroku z 20 lutego 1997 r. [26] Sąd Apelacyjny

w Warszawie orzekł, że modernizacja elewacji budynku

nie jest uzasadniona w świetle przesłanek z art. 49 ust. 2

ustawy, jeśli jej zakres jest zbyt daleko idący, tj. wykracza

poza oczywistą konieczność i silnie ingeruje w twórcze

elementy utworu. Okolicznością bezsporną niniejszej

sprawy był zły stan techniczny dotychczasowej elewacji.

Prace remontowe miały więc w ogólnym ujęciu polegać

na demontażu dotychczasowych ścian zewnętrznych bu-

dynku i wykonaniu nowej konstrukcji. Sprowadziły się

jednak do usunięcia pasów muru, stanowiących cechę

charakterystyczną pierwotnej bryły budynku. Kompozycja

została pozbawiona szczególnego układu poziomego. Sąd

stwierdził, że prace przeprowadzone były w zakresie

szerszym niż podyktowany względami technicznymi

(zmiana architektury ścian zewnętrznych nie była w ni-

niejszej sprawie niezbędna), a w konsekwencji elewacja

budynku utraciła charakterystyczną formę, istotnie zmie-

nił się wygląd całego obiektu. Konieczność przeprowa-

dzenia prac remontowych nie uchyliła w takich okolicz-

nościach bezprawności działania.

W wyroku z 18 czerwca 2003 r. [27] Sąd Apelacyjny

w Krakowie rozstrzygnął spór, w którym próbowano wy-

kazać nieuzasadnioną ingerencję w utwór architektonicz-

ny i naruszenie autorskich praw osobistych twórców pro-

jektu zagospodarowania placu. Zgodnie z założeniami

projektowymi plac miał stanowić otwartą przestrzeń

of Building, Construction and Material Industry, refused

to issue the permit for a building of the designed height;

therefore, the investor had no other choice but partially

resign from the designer’s concept. The Court explained

that: Theobviousnecessityforappropriatealterationsin

theurban-planningandarchitecturaldesignofahousing

estate […]violatingtheintegrityoftheconceptmayhave

resultedfromthelackofduepermitsfromthecompetent

organofpublicadministrationwithregardtothedesign

andconstructionofresidentialbuildingsexceedingacer-

tainnumberoffloors.Insuchasituation,theauthorof

thedesignwasnotinajustifiedpositiontoobjecttoal-

terationsduetowhichthedesignedhighbuildingshad

beenreplacedbylowerones.Theauthorofthedesign

realisedinstages,inwhichparticularinvestmentproj-

ects/tasksaresuccessivelyapprovedof,shouldbepre-

paredforthepossibilityofacompetentadministrative

organ not agreeing to permit theconstructionofhigh

buildings;consequently,theauthorshouldbeprepared

fortheobviousnecessityforalterationsintheprojectnot

approvedforimplementation[20].

Obvious necessity denotes something unavoidable and

indispensable, dictated in principle by external circum-

stances which, in the majority of cases, are independent of

the investor. However, at attempt to apply the same qual-

ification for economic premises raises justified doubts.

The Supreme Court in its verdict of 27 June 1988 [25]

explained that the modification of an interior of an object,

especially in the context of a limited number of users,

shall not be considered an alteration which requires the

author’s permission. The Court adjudicated that with re-

gard to interior design the copyright protection applies

only to the work recorded in the form of a drawing or a mod-

el, excluding, however, the fixation of a design in the

form of a furnished flat.

In its verdict of 20 February 1997 [26], the Appellate

Court in Warsaw decided that the modernisation of the

elevation of a building may not been grounded in the light

of the stipulations of art. 49 cl. 2 of TheAct if it is too

farfetched, e.g., the modernisation goes beyond the obvi-

ous necessity and strongly interferes with the creative ele-

ments of the piece. An unquestionable circumstance in the

discussed case was the bad technical condition of the ex-

isting elevation. Generally speaking, the modernisation

work embraced the dismantling of the existing external

walls of the building and making a new construction.

However, the modernisation actually caused the removal

of horizontal strips of walls, the strips constituting a char-

acteristic feature of the original building; thus, its compo-

sition was deprived of its specific horizontal arrangement.

The Court adjudicated that the works were performed in

a scope wider than dictated by technical necessity (the

change in the architecture of external walls architecture

was not indispensable in the discussed case), consequent-

ly the facade of the building lost its specific form and the

appearance of the entire edifice was significantly altered.

The necessity for repair works did not override the unlaw-

fulness of operations in such circumstances.

In the verdict of 18 June 2003 [27] the Appellate Court

in Cracow decided in the litigation in which a party there

Zmianyutworuarchitektonicznego /Changesinanarchitecturalwork 143

urbanistyczną, eksponującą fasady zabytkowych obiek-

tów i według tej właśnie koncepcji inwestycja została zre-

alizowana. Bez uzyskania stosownej zgody twórców na

placu wzniesiono pomnik. Ze względu na centralne usy-

tuowanie i znaczne rozmiary stał się elementem dominu-

jącym, nieprzystającym do ascetycznego charakteru pla-

cu. Usytuowanie pomnika na placu uniemożliwiło także

montaż tymczasowych elementów jego aranżacji, np.

sceny dla występów artystycznych czy też szklanego pa-

wilonu ekspozycyjnego. Sąd orzekł, że zmiana dotycząca

jedynie funkcjonalnych (technicznych) elementów utwo-

ru nie stanowi naruszenia prawa do integralności utworu,

albowiem Ochronienagruncieprawaautorskiegopodle-

gajątylkoestetyczne,aniefunkcjonalneelementywstruk-

turzeutworuarchitektonicznego [27]. Z orzeczeniem tym

polemizuje Agnieszka Damasiewicz, która w krytycznej

glosie wskazała, że brak jest podstaw, aby dokonywać po-

działu na elementy estetyczne oraz funkcjonalne utworu

architektonicznego, albowiem także drugie z nich mogą

być twórczo nacechowane

Sprawa, która ostatecznie nie została przeanalizowana

w toku postępowania sądowego, dotyczy projektu kra-

kowskiego biurowca. Dokładnie 50 lat temu zespół archi-

tektów wygrał konkurs na projekt wieżowca, którego bu-

dowę z powodów finansowych ukończono jedynie

częściowo (stan surowy otwarty). Na przestrzeni lat po-

wstawało wiele zamiennych koncepcji architektonicz-

nych, jednak dopiero kilka lat temu rozpoczęto prace

przygotowawcze do nowej inwestycji [29]. Opublikowane

w sprawie materiały prasowe wskazują, że na zmianę

pierwotnego projektu nie uzyskano zgody twórców.

Aktualny inwestor wyjaśniał, że nie można go kwalifiko-

wać jako utworu w rozumieniu prawa autorskiego, ponie-

waż nie ma cech indywidualności i oryginalności ze

względu na zastosowanie typowych włoskich ścian

odsłonowych, nadto, że projekt ustalony został jedynie na

papierze, a wzniesiony obiekt nie jest ukończony [30].

Zdaje się, że fakt zainspirowania się przez architekta

pewnym powszechnie znanym nurtem czy stylem archi-

tektonicznym nie jest wystarczającą przesłanką do odmo-

wy pozytywnej kwalifikacji autorskoprawnej w innym

kraju. Również argumentacja dotycząca formy ustalenia

utworu i nieukończenia obiektu budowlanego nie znajdu-

je oparcia w regulacji autorskoprawnej.

Wobec nieskorzystania w niniejszej sprawie z drogi

procesowej trudno jednoznacznie stwierdzić, jaki wer-

dykt, a w szczególności jaką argumentację podniósłby

sąd w ramach rozpoznania. Z pewnością głębokiej anali-

zie winno zostać poddane to, czy rzeczywiście doszło do

ingerencji w estetyczne elementy utworu. Zastanawia też,

czy sąd wziąłby pod uwagę znaczny upływ czasu pomię-

dzy ustaleniem utworu pierwotnego a ustaleniem utworu,

w oparciu o który aktualnie prowadzone są prace inwesty-

cyjne. O ile możliwość zastosowania nowych rozwiązań

technicznych wobec przesłanki oczywistej konieczności

Funkcjonalność jest cechą architektury jako sztuki użytkowej

imożebyćwyrażonawsposóbtwórczy,atymsamympodlegaćochronie

autorskoprawnej [28].

to tried to prove an ungrounded interference with a piece

of architectural work and the infringement of personal

rights of the authors of the project for the development of

a square. The design planned the square would have

a character of an open urban space, exposing facades of

ancient buildings. The design was duly realised following

this train of thought. However, a monument was erected

on the square without the consent of its designers. The

monument, due to its central location in the square be-

came a dominating element, violating the aesthetical

character of the square. Additionally, the placement of the

monument rendered the assembly of some planned ele-

ments of the furniture of the square impossible, e.g.,

a stage for artistic performances and a glass exhibition

pavilion. The Court decided that the alteration of only the

functional (technical) elements of the work did not in-

fringe the integrity of this work because: Whatispro-

tectedbycopyrightregulationsis onlyaesthetical,not

functionalelementsofthestructureofanarchitectural

piece[27]. Agnieszka Damasiewicz argues against such

a ruling, indicating in her critical gloss that there are no

grounds to make a distinction between aesthetical and

functional elements of an architectural piece because the

latter can also be creatively marked

The case which ultimately was not analyzed in the

course of litigation in the case concerning a design for an

office building in Cracow. Exactly 50 years ago, a team of

architects won a competition for the design of an office

building but the construction process was only partially

realised (the openshell structure) because of financial

reasons. As time passed, many different concepts were

offered, however, it was only a few years ago that prepa-

ration works of the investment began [29]. Press release

of the investment informs that the authors’ permission for

the alterations of their original design has never been ob-

tained. The current investor explains that the design must

not been qualified as the work in the understanding of the

Act on Copyright because the design is deficient in indi-

viduality and originality due to the use of standard Italian

protection walls, moreover, the design was only fixed on

paper while the erected object remains unfinished [30]. It

seems, however, that, in other countries, the fact the archi-

tect was inspired by a certain commonly known trend

and/or style in architecture is not a sufficient premise for

the refusal of the qualification of the work as subject to

cerning the form of the fixation of the work and the in-

completion of the building itself is not grounded in the

stipulations of copyright law.

Because the discussed case was finally not subject to

a court litigation, it is difficult to unequivocally determine

which verdict might have been returned or what argumen-

tation the court would have used in considering the case.

What should certainly have been scrutinised is the ques-

tion whether any interference with the aesthetical ele-

Functionality is thefeature ofarchitectureas applied art and

canbeexpressedinacreativeway,therefore,itcanalsobeprotectedby

144 Joanna Kostrzewska

wydaje się przesądzona, o tyle dokonanie zmian w zakre-

sie elementów estetycznych bez zgody twórcy jest w mo-

jej ocenie wątpliwe.

W wyroku z 13 października 2015 r. [31] Sąd Okręgowy

w Warszawie stwierdził naruszenie autorskich praw oso-

bistych powoda. W przedmiotowej sprawie inwestor zre-

alizował zamierzenie inwestycyjne na podstawie dwóch

odrębnych projektów – wcześniejszego projektu powoda

oraz późniejszego projektu innego podmiotu. Jak wynika

z uzasadnienia omawianego orzeczenia, Wprojekciewy-

korzystanokluczowerozwiązanieurbanistyczne,architek-

toniczneifunkcjonalneautorstwaA.M.[powoda – przyp.

J.K.]stanowiąceefektjegopracynapodstawiezawartych

zeszpitalemumów,któredodatkowozostałyuzupełnione

onoweelementy,nieznaneiniezaaprobowanewjakiej-

kolwiekformieprzezpowoda [31]. Na podstawie zgroma-

dzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci

umów, dokumentacji projektowej, opinii biegłych etc. sąd

skonstatował, że powód nie przeniósł na pozwanego pra-

wa do wykonywania autorskich praw zależnych do utwo-

ru, zaś przeniesione do utworu pozwanego elementy nie

były zdeterminowane użytkowymi cechami obiektu, lecz

stanowiły wyraz indywidualnej i twórczej kreacji powoda,

i na tej podstawie zasądził na jego rzecz odszkodowanie.

Od przedmiotowego wyroku apelację wniosła strona

powodowa, jednak ze względu na zakres zaskarżenia (po-

danie wyroku do publicznej wiadomości, koszty postępo-

wania) orzeczenie drugoinstancyjne nie zostanie w niniej-

szym artykule przeanalizowane.

Podsumowanie

Powyższa analiza doktrynalna i orzecznicza prowadzi

do pięciu zasadniczych wniosków. Po pierwsze – utwory

architektoniczne cechują się pewnymi odmiennościami

w stosunku do innych kategorii utworów, przede wszyst-

kim ze względu na znaczne zdeterminowanie ostatecz

nego kształtu obiektu budowlanego przez czynniki nie

zależne od twórcy. Nie bez przyczyny w dalszym ciągu

aktu alne są rozważania nad zasadnością zamieszczenia

ich w katalogu z art. 1 ust. 2 ustawy. Jest to bowiem jedy-

na kategoria utworów, której w tak znacznym stopniu do-

tyka reglamentacja prawna. Po drugie – w toku wykładni

przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrew-

nych należy mieć na uwadze specyfikę twórczości archi-

tektonicznej. Sytuacja twórcy utworu architektonicznego

w sposób istotny różni się od sytuacji twórców innych

kategorii utworów. Ze względu na ograniczenia projekto-

we wynikające z wielu regulacji administracyjnopraw-

nych (prawo budowlane, planowanie i zagospodarowanie

przestrzenne, ochrona środowiska, ochrona zabytków

etc.) musi on co do zasady podjąć większy wysiłek inte-

lektualny, by uzyskać ochronę autorskoprawną. Po trze-

cie – zasadą jest uzyskanie zgody twórcy na dokonanie

zmian w utworze architektonicznym. Po czwarte – wyjąt-

kiem od tej zasady jest możliwość dokonania zmian w utwo-

rze architektonicznym bez zgody twórcy pod warunkiem

łącznego spełnienia obu przesłanek oczywistej koniecz-

ności oraz braku słusznego sprzeciwu twórcy. Wreszcie

po piąte – zarówno twórcy, jak i inwestorzy winni mieć

ments of the work actually happened. It is also intriguing

whether the court would have taken into account the big

temporal distance between the first fixation of the original

work and the fixation of the work which is the basis for

the investment currently being carried out. As far as the

possibility of applying the latest technological solutions

in the light of the premise of obvious necessity seems to

be sealed, the alteration of aesthetical elements without

the author’s consent is doubtful in my opinion.

In its verdict of 13 October 2015 [31], the Provincial

Court in Warsaw confirmed that the plaintiff’s personal

rights had been infringed. In this case, the investor re-

alised their planned investment on the basis of two sepa-

rate designs – the plaintiff’s earlier design and a subse-

quent design made by another entity. As it emerges from

the justification of the discussed ruling, Theprojectuses

thekeyurban,architecturalandfunctionalsolutionsby

A.M. [plaintiff – note: J.K.] constitutingtheeffectofhis

workonthebasisofcontractsconcludedwiththehospi-

tal,whichwereadditionallysupplementedwithnewele-

ments,unknownandnotapprovedinanyformwhatso-

everbytheplaintiff [31]. On the basis of the evidence

collected in the case in the form of contracts, project

documentation, expert opinions, etc., the Court concluded

that the plaintiff had not transferred onto the defendant the

right to exercise the author’s derivative copyright to the

work, while the incorporation of elements into the original

work by the defendant was not determined by utility fea-

tures of the building but, instead, they were the expression

of the plaintiff’s individual and creative thought; there-

fore, the court ruled damages to the plaintiff.

The plaintiff appealed the verdict but the ruling of the

second instance will not be tackled herein because of the

scope of the appeal (announcement of the verdict in the

public media, costs of litigation).

Conclusion

The above doctrinal and judicial analysis leads to five

basic conclusions. Firstly, architectural works are charac-

terised by some dissimilarities in relation to other catego-

ries of works, mainly because of the fact that the final

shape of the built object is determined by factors indepen-

dent of the creator. Thus, it is not without reason that the

considerations whether these works should or should not

be included in the catalogue of art. 1 cl. 2 of the Act on

pieces are the only category of works which are so strong-

ly inflicted by the legal restrictions and administrative

concessions. Secondly, the specificity of architectural cre-

ation should be taken into account when construing the

provisions of the Act on Copyright and Related Rights.

The situation of the author of an architectural piece is sig-

nificantly different from the situation of creators of other

pieces. Because of limitations of the design, caused by

many administrative regulations (construction law, urban

planning and spatial development plans, environmental

protection, monument protection, etc.) the architect is in

principle forced to make a bigger intellectual effort to

gain copyright protection. Thirdly, it is the rule that the

Zmianyutworuarchitektonicznego /Changesinanarchitecturalwork 145

Bibliografia /References

[1] Barta J., Markiewicz R., Prawoautorskie, Wolters Kluwer, War-

szawa 2016.

[2] Zwierzchowski A., Obiektyarchitektonicznejakoutworywrozu-

mieniuprawaautorskiego, [w:] Prawoautorskiewkształceniuiba-

daniachnaukowycharchitektów.IKonferencjaNaukowazcyklu

PrawoAutorskiewArchitekturze.Wrocław10–11kwietnia2003,

Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2003.

[3] Gwoździewicz J., UtwórurbanistycznyijegostatuswświetlePra-

wa autorskiego – wybrane zagadnienia, „Monitor Prawniczy”

2006, 12, 639.

[4] FerencSzydełko E., [w:] E. FerencSzydełko (red.), Ustawa o pra-

wie autorskim iprawachpokrewnych.Komentarz, C.H. Beck,

Warszawa 2016, 59.

[5] Chwalba J., Utwórarchitektonicznyjakoprzedmiotprawaautor-

skiego, Wolters Kluwer, Warszawa 2018.

[6] Niżankowska A.M., Prawodointegralnościutworu, Wolters Klu-

wer, Warszawa 2007.

[7] Targosz T., [w:] D. Flisak (red.), Prawoautorskieiprawapokrewne.

Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2015, 707, 709, 714–718.

[8] Barta J., Markiewicz R., [w:] J. Barta, R. Markiewicz (red.), Prawo

autorskieiprawapokrewne.Komentarz, Wolters Kluwer, Warsza-

wa 2011, 324, 326.

[9] Kępiński M., [w:] J. Barta (red.), SystemPrawaPrywatnego, t. 13,

Prawoautorskie, C.H. Beck, Warszawa 2017, 715–717.

[10] WłodarskaDziurzyńska K., [w:] T. Targosz, K. WłodarskaDziu-

rzyńska, Umowyprzenosząceautorskieprawamajątkowe, Wolters

Kluwer, Warszawa 2010, 209–211.

[11] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2013 r., I CSK 109/13,

LEX nr 1444325, http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia

3/I%20CSK%20109131.pdf [accessed: 18.08.2018].

[12]

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 stycznia 2016 r.,

I ACa 859/15, LEX nr 2000481, http://orzeczenia.bialystok.sa.gov.pl/

content/$N/150500000000503_I_ACa_000859_2015_Uz_2016

0122_002 [accessed: 18.08.2018].

[13] SzyjewskaBagińska J., [w:] E. FerencSzydełko (red.), Ustawa

oprawieautorskimiprawachpokrewnych.Komentarz, C.H. Beck,

Warszawa 2016, 463, 470–472.

[14] Stępień M., Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 marca

2011 r., I CSK 450/10, LEX 2012.

[15] Załucki M., [w:] P. Ślęzak (red.), Ustawaoprawieautorskimipra-

wachpokrewnych.Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2017, 420.

[16] Wojnicka E., [w:] J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego,

t. 13, Prawoautorskie, C.H. Beck, Warszawa 2017, 382, 391–394.

[17] Jaworski L., Znaczenie izakresprawadointegralnościutworu

wpolskimprawieautorskim, „Przegląd Ustawodawstwa Gospo-

darczego” 1995, nr 10, 21–28.

[18] Walerian M., Autorskieprawaosobistearchitektaadopuszczal-

nośćwprowadzaniazmianwutworzearchitektonicznym, [w:] Pra-

woautorskiewkształceniu ibadaniach naukowycharchitektów.

IKonferencjaNaukowazcykluPrawoAutorskiewArchitekturze.

Wrocław10–11kwietnia2003, Oficyna Wydawnicza PWr, Wro-

cław 2003, s. 74.

[19] Zespół Olesiński & Wspólnicy, Integralnośćutworuarchitekto-

nicznegoajegoprzebudowa, http://cowprawiepiszczy.com/ 2010/

12/30/integralnoscutworuarchitektonicznegoajegoprzebudowa/

[accessed: 25.11.2018].

[20] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1981 r., IV CR

193/81, LEX nr 8381.

[21] Chwalba J., Przepisyszczególnedotycząceutworów architekto-

nicznych:sensczynonsens?, [w:] A. Matlak, S. StanisławskaKloc

(red.), Sporyowłasnośćintelektualną:księgajubileuszowadedy-

kowanaProfesoromJanuszowiBarcieiRyszardowiMarkiewiczo-

wi, Wolters Kluwer, Warszawa 2013, 119–141.

[22] Góra J., Prawaautorskie warchitekturze–potencjalnykonflikt

inwestora z projektantem na tleprawaautorskiego– część 1,

http://www.ipblog.pl/2013/02/prawaautorskiewarchitekturzep-

otencjalny-konflikt-inwestora-z-projektantem-na-tle-prawa-

autorskiegoczesc1/ [accessed: 15.08.2018].

[23] Markiewicz R., Zabawy zprawemautorskim, Wolters Kluwer,

Warszawa 2015.

[24] Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 25 maja 1979 r.,

III CR 125/79 [niepubl.].

[25] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1988 r., I CR 150/88,

LEX nr 1143453.

[26] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 1997 r.,

I ACr 23/97, LEX nr 512150.

[27] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 18 czerwca 2003 r.,

I ACa 510/03, LEX nr 124937.

[28] Damasiewicz A., Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Krako-

wie z dnia 18 czerwca 2003 r., I ACa 510/03, LEX 2015.

[29] Ogórek P. Kraków.UnityCentremabyćgotoweszybciej, http://

www.gazetakrakowska.pl/strefabiznesu/wiadomosci/zregionu/a/

na uwadze nie tylko aspekty administracyjnoprawne

związane z procesem budowlanym, lecz także aspekty

autorskoprawne. Należy jednak zauważyć, że w przypad-

ku przedmiotu pra

wa autorskiego można mówić o pewnej

niezależności regulacji autorskoprawnej i administra 

cyjnoprawnej. Pro jekt niezgodny z normami prawa bu-

dowlanego może uzyskać ochronę na gruncie prawa au-

torskiego, z kolei projekt niewypełniający warunków

ochronnych prawa autor skiego może odpowiadać wymo-

gom prawa budowlanego.

author must give his consent for any alterations in his ar-

chitectural work. Fourthly, there is an exception to this

rule, namely a possibility to introduce alterations into the

work under the condition of joint fulfilment of the realisa-

tion of the two requirements: obvious necessity and the

absence of the creator’s grounded disagreement. Finally,

fifthly, both the creators and the investors should take into

account not only the legal and administrative aspects of

the building process but, also, the issues of copyright pro-

tection. Here, we should note that in case of the object of

dence between the copyright provisions and administra-

tive regulations. A design inconsistent with the standards

of construction law may receive copyright protection,

while a design which does not fulfil the requirements of

struction law.

Translatedby

MarzenaGuzowska

146 Joanna Kostrzewska

Streszczenie

Artykuł doty czy możliwości dokonywania zmian w utworze architektonicznym bez zgody twórcy. Prze prowadzona analiza opiera się w znacznej

mierze na przepisie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym następca prawny,

choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może bez zgody twórcy czynić zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą

koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić. W artykule omówiono przesłankę oczywistej konieczności oraz przesłankę

braku słusznej podstawy sprzeciwu. W oparciu o orzecznictwo przedstawiono problemy pojawiające się w konkretnych przypadkach zastosowania

przytoczonej regulacji. Poczynione rozważania pozwoliły dojść do następujących wniosków. Po pierwsze – utwory architektoniczne cechują się

pewnymi odmiennościami w stosunku do innych kategorii utworów. Po drugie – specyfikę twórczości architektonicznej należy mieć na uwadze

w toku wykładni przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Po trzecie – zasadą jest konieczność uzyskania zgody twórcy na

dokonanie zmian w utworze architektonicznym. Po czwarte – wyjątkiem od tej zasady jest możliwość dokonania zmian w utworze architektonicz-

nym bez zgody twórcy pod warunkiem łącznego spełnienia obu przesłanek oczywistej konieczności oraz braku słusznego sprzeciwu twórcy.

Wreszcie po piąte – zarówno twórcy, jak i inwestorzy niezaprzeczalnie winni mieć na uwadze nie tylko aspekty administracyjnoprawne związane

z procesem budowlanym, lecz także aspekty autorskoprawne.

Słowa kluczowe: prawo autorskie, utwór architektoniczny, zmiany projektowe, projekt budowlany, budynek

Abstract

This paper tackles the issue of making alterations in an architectural work without the author’s consent. The analysis made therein is mostly based

on the stipulations of ar. 49 cl. 2 of the Law of Copyright and Neighbouring Rights of 4 February 1994 in accordance to which a legal successor,

even if he has gained full economic rights, may not alter the work without the author’s consent, unless the alterations are caused by obvious neces-

sity and the author has no justified reason for objecting to them. The paper discusses the premise of obvious necessity and the premise of no justified

grounds for objection. Problems which emerged in concrete cases are discussed herein in the light of court verdicts based on the said regulation. The

analysis of these examples leads to the following conclusions. First – architectural works reveal some specific differences from other works of

creation. Second – the specific character of architectural creation should be taken into account while construing the regulations pertinent to copyright

and neighbouring rights. Third – the principle is the need to receive the author’s consent to alterations in an architectural work. Fourth – the excep-

tion to this rule is that the alterations in an architectural work can be introduced without the author’s consent if and only if both requirements have

been fulfilled i.e. the obvious necessity and the absence of the author’s justified objection. Finally, the fifth – both the authors and the investors

should definitely take into account not only the administrativelegal aspect related to a building process but, also, its legal aspect related to copyright

issues.

Key words: copyright, architectural work, design changes, construction project, building

krakowunitycentremabycgotoweszybciejnowezdjecia,

12727950/ [accessed: 18.08.2018].

[30] Hajok D., Szkieletor:spóroprawaautorskie, http://krakow.wy-

borcza.pl/krakow/1,97379,6233467,Szkieletor__spor_o_prawa_

autorskie.html [accessed: 18.08.2018].

[31] Wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 13 października

2015 r., III C 908/12, LEX nr 2088288.