Notes on the combination of logical argumentation and qualitative methods in diagnosis of the built environment

2017

1(49)

DOI: 10.5277/arc170107

Angelika Lasiewicz-Sych*

Uwagi na temat kombinacji metod logicznych i jakościowych

w diagnozie środowiska architektonicznego

Notes on the combination of logical argumentation

and qualitative methods in diagnosis of the built environment

Interdyscyplinarny charakter

badań architektonicznych –

wprowadzenie

Architektura jest szczególnym rodzajem działalnoś ci

człowieka, znanym od zarania dziejów i w jakimś sensie

kluczowym dla rozwoju cywilizacji, ale wciąż na nowo

się deniującym wobec innych dyscyplin. W pierwszym

rozdziale swego dzieła Witruwiusz pisał, że […] wie-

dza architekta łączy w sobie wiele nauk i różnorodnych

umiejętności, a także, że […] rodzi się [ona] z praktyki

i teorii [1, s. 11]. Choć w dużej mierze opiera się na wie-

dzy technicznej i dała początek wielu innym dyscypli

nom inżynieryjnym – właściwie nie jest jej dziedziną. Nie

jest też architektura w pełni sztuką, choć bywa za taką

uważana, a niektóre jej dzieła zyskały status dzieł sztuki

Jak zauważa Marta Leśniakowska, istnieje wyraźny roz-

dźwięk w postrzeganiu roli architekta pomiędzy ideałem

nakreślonym przez Witruwiusza opisującym „architekta-

uczonego o wszechstronnej wiedzy i wysokich walorach

moralnych” a architektembudowniczym jako „twórcą”

i jednocześnie „sprawcą” [2, s. 14].

* Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej/Faculty of Ar 

chitecture, Cracow University of Technology.

Jak pisał w 1911 r. Jan SasZubrzycki: […] nieprawdą jest, aby

tytuł architekta oznaczać miał godność artysty [J. SasZubrzycki, Mat-

nia: rzecz o godności „stanu architektonicznego”, Kraków 1911, cyt.

za: 2, s. 17]. Architekt to w jakiejś mierze zawód podporządkowany

kul turze życia codziennego i „czysto usługowy”, który [...] polega na

„ar tystycznym udzielaniu rad” [2, s. 17].

Interdisciplinary character of

architectural research – introduction

Architecture is a special kind of human activity known

from the very beginning of history and in a sense crucial

for the development of civilization, but is keeps redefin-

ing itself against other disciplines. In the first chapter of

his work Vitruvius wrote that […] the architect should be

equipped with knowledge of many branches of study and

varied kinds of learning, and that […] it is the child of

practice and theory [1, p. 11]. Although to a large extent

architecture relies on technical knowledge and many

other disciplines of engineering originated from it – it is

not actually its domain. Architecture is not quite art

although it is sometimes considered to be such and some

of its works have gained the status of works of art

. As

Marta Leśniakowska noted, there is a clear dissonance in

the perception of the role of architect between the ideal

defined by Vitruvius describing the “architectscholar

with allround knowledge and high moral values” and the

architectbuilder as a “creator” and a “maker” at the same

time [2, p. 14].

The main feature distinguishing architecture from te 

chnology, and to some extent also from art, is that the

As Jan SasZubrzycki wrote in 1911: […] it is not true that the

title of architect would be consistent with that of an artist [J. Sas

Zubrzycki, Matnia: rzecz o godności „stanu architektonicznego”,

Kra ków 1911, quote after: 2, p. 17]. An architect is to some extent a pro-

fession subordinate to the culture of everyday life and “purely service

oriented” that [...] involves “providing artistic advice” [2, p. 17].

98 Angelika LasiewiczSych

Główną cechą odróżniającą architekturę od techni-

ki, a także w pewnej mierze od sztuki jest to, że celem

architektury jest budowanie środowiska, które będzie

nie tylko użytkowane, ale przede wszystkim zamiesz-

kane przez ludzi. Stanie się więc dla nich przedmiotem

bezpo średniego, codziennego kontaktu; źródłem bliskiej

obustronnej relacji, jaka nie jest dana innego typu wy-

tworom techniki czy sztuki. W tym świetle wiedza archi

tekta powinna także zawierać elementy humanistyczne

(kulturowe, społeczne i psychologiczne), uwzględniające

znajomość ludzkich potrzeb związanych z kształtowa-

niem środowiska życia. Ten rodzaj wiedzy pozwala lepiej

zrozumieć, że „zbudowane środowisko” może być udane

nie tylko z powodu atrakcyjnej pod względem zycznym

formy i trwałej konstrukcji, ale także dlatego, że w pro-

jekcie uwzględniono wiele humanistycznych aspektów

(m.in.: preferencje estetyczne użytkowników, kwestie

zwią zane z pamięcią, komfort użytkowania, role społecz-

ne itd.) [3, s. x]. W przeciwieństwie do dyscyplin czysto

technicznych architektura od zawsze posługiwała się ro-

dzajem „myśli psychologicznej” – jako wiedzą o czło-

wieku i jego zachowaniu, niezbędną do projektowania

budynków w czasach, które nie znały jeszcze psychologii

jako nauki [4, s. 4]. Obecnie zaś, w epoce dynamicznego

rozwoju psychologii, a zwłaszcza jej odkryć w zakresie

rozumienia tego, jak działa i myśli człowiek, architektura

staje się potencjalnym benecjentem tej wiedzy. Wpływ

na kształtowanie architektury ma zatem nie tylko postęp

technologiczny, ale także rozwój wiedzy humanistycznej

w zakresie rozumienia zjawisk kulturowych i studiów

historycznych, jak również wiedzy z zakresu nauk spo-

łecznych i psychologicznych. Czy wobec ogromu wiedzy,

z którą architektura ma do czynienia, może ona pozostać

jedynie pośrednikiem w obrocie informacjami, czy może

raczej powinna się ona rozwijać także jako samodzielna

nauka, która nie tylko przetwarza gotowe informacje, ale

także sama wnosi wkład w rozwój wiedzy?

Koncepcja architektury jako nauki nie jest całkowicie

nowa. W przeszłości pojawiały się podobne postulaty;

architekturę chciano powiązać z rozwojem matematyki

i konstrukcji (od XV do XVIII w.), botaniki i zoologii

(od około XVIII w.), a wreszcie psychologii i estetyki

(od XX w.). Mniej więcej od połowy XX w. zaczyna się

rozwój architektury jako nowoczesnej nauki. Pojawia

się też „teoria architektury” – jako nowy przedmiot ar-

chitektonicznych studiów coraz bardziej niezależny od

projektowania i stopniowo wypierający z dominującej

pozycji teoretycznej studia z historii sztuki. Przykładem

tego typu badań na gruncie polskim są między innymi

prace Juliusza Żórawskiego poświęcone „teorii budowy

formy” [5], oryginalne studia analityczne bazujące m.in.

na badaniach psychologii postaci i estetyce. W ciągu

ostatnich kilkudziesięciu lat pojawiło się wiele nowych

tematów dla studiów teoretycznych. Jednym z nich jest

zagadnie nie ochrony zasobów energetycznych. Zainte

resowanie tym wątkiem stale się rozwija, począwszy

od lat 70. XX w., na fali rozpoznania pierwszych oz nak

światowego kryzysu energetycznego, by po okresie spad-

ku zaintere sowania powrócić w nieco zmienionej for-

mie i pod no wym tytułem „rozwoju zrównoważonego”

objective of architect is to build the environment which is

not only used but specifically inhabited by people. It shall

become then for them an object of direct, everyday con-

tact; a source of a close and bilateral relationship which is

unique to no other type of work of technology or art. In

this context the architect’s knowledge should also include

humanistic (cultural, social, and psychological) elements,

taking into account the knowledge of human needs con-

nected with the development of living environment. This

kind of knowledge provides for a better understanding of

the fact that “built environment” can be successful not

only due to its physically attractive form and durable

structure but also because the design took into account

a lot of humanistic aspects (e.g. esthetic preferences of the

users, issues connected with memory, comfort of use,

social roles, etc.) [3, p. x]. Unlike purely technical disci-

plines, architecture has always made use of a kind of

“psychological thought” – as the knowledge of man and

his behavior – necessary to design buildings in the times

when there was no knowledge of psychology as a science

[4, p. 4]. At present, in the times of a dynamic growth of

psychology and especially its developments in the area of

understanding how man operates and thinks, architecture

becomes a potential beneficiary of that knowledge. The

development of architecture is then influenced not only

by technological advancement but also by the develop-

ment of humanistic knowledge in the area of understand-

ing cultural phenomena and historical studies as well as

the knowledge in the scope of social and psychological

sciences. When faced with the great amount of knowl-

edge with which architecture deals, can it operate only as

an intermediary in the exchange of information? Or

maybe it should also develop as an independent science

that not only processes available information but also

contributes to the development of knowledge?

The concept of architecture as a science is not actually

new. In the past, similar postulates were put forward;

some wanted to connect architecture with the develop-

ment of mathematics and structures (from the 15

to the

centuries), botany and zoology (from around 18

century), and finally with psychology and esthetics (from

the 20

century). Around the middle of the 20

century,

architecture started to develop as a modern science. The

“theory of architecture” also appeared as a new subject of

architectural studies which was more and more indepen-

dent from designing and gradually pushing aside the stud-

ies in art history from the dominant theoretical position.

Good examples of this type of research in Poland include

for instance the works by Juliusz Żórawski on the “theory

of form building” [5], original analytical studies based on

e.g. research of psychology of figure and esthetics. Over

the last few dozen of years, a lot of new topics of theo-

retical studies have emerged. One of them is the issue of

protection of energy resources which emerged in the

1970s as a result of recognizing the first signs of the world

energy crisis to reemerge, after a period of decline in

interest, in a slightly changed form and under the new title

of “sustainable growth”. In the scope of cultural research

significant topics include the “theory of design” and the

“architectural criticism” [3, p. 6].

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 99

(sustainability). W zakresie badań kulturowych istotne

miejsce zajmują wątki związane z „teorią projektowania”

i „krytyką architektoniczną” [3, s. 6].

Charakterystyczną cechą studiów w zakresie teorii

architektury jest ich wielowątkowość i interdyscypli-

narność wynikająca z konieczności odwoływania się do

wiedzy pochodzącej z wielu dziedzin nauki, pokrewnych

zagadnieniom, które pojawiają się w obszarze architek-

tonicznych dociekań. Wynikają z tego także zapożycze-

nia w zakresie metodologicznym. Linda Groat i Dawid

Wang [3] – autorzy pracy podsumowującej i porządku-

jącej stan wiedzy na temat metod badawczych w archi-

tekturze – zwracają uwagę na wiele istotnych kwestii. Po

pierwsze, określają oni obszar badawczy wspólny dla ar-

chitektury jako „środowisko zbudowane, które wspiera

ludzkie życie”. Po drugie, stosowane metody klasykują

na 7 typów współtworzących „interdyscyplinarny ekran”,

przez który architektbadacz spogląda na problemy pro-

jektowanego środowiska. Te 7 typów metodologicznych

stanowią kolejno badania: 1) interpretacyjnohistoryczne

(metody studiów archiwalnych); 2) jakościowe (metody

opisowe szczególnie nacechowane subiektywnością punk

tu widzenia badacza – np. obserwacje, wywiady); 3) kore-

lacyjne (metody analityczne skupiające się na wy ja śnieniu

przyczyn występujących zjawisk); 4) ekspe rymentalne

(metody opierające się na „laboratoryjnej” manipulacji

zmiennych); a także: 5) symulacje; 6) logiczna argumen-

tacja (metody logiczne skupiają się na denicjach sys-

temowych i ujęciach dobrze zdeniowanych elementów

w ramach tak określonych „systemów”); 7) ba dania przy-

padku (case study) i metody mieszane. Wymienione tu

metody są stosowane w różnego typu zagadnieniach – od

czysto technicznych do humanistycznych; i w różnego

typu dociekaniach – od empirycznych do teoretycznych.

Mimo że niektóre metody są silnie związane z przed-

miotem badań – przykładem mogą być niektóre metody

eksperymentalne lub symulacje stosowane w analizie za-

gadnień technicznych – gros z nich może być stosowa-

ne wymiennie. Oznacza to, inaczej mówiąc, że ten sam

przedmiot architektonicznych dociekań (przykładowo

„okno”) może być przedmiotem badań: interpretacyjnych

(np. na temat kulturowego znaczenia okiennic

); jako-

ściowych (np. analiza indywidualnych relacji na temat

znaczenia okna w domu

); eksperymentalnych

(np. testo-

wanie przenikalności cieplnej); symulacyjnych (kompute-

rowe wizualizacje albo symulacje w skali 1:1

oceniające

np. poziom satysfakcji); logicznych (np. z użyciem mate-

matycznych algorytmów) oraz badań typu case study [3].

Ogólna charakterystyka metod badawczych

w diagnozie relacji człowiek–środowisko

Z całości teorii architektury wyróżnia się znacząco

obszar problemowy związany z opisem i badaniem re-

lacji człowiek–środowisko. Dwa istotne elementy nurtu

Kim Dovey, The Quest for Authenticity and the Replication of

Environment Meaning, 1985, cyt. za: [3, s. 14–15].

Clare Cooper Marcus, House as a Mirror of Self, 1995, cyt. za:

[3, s. 16].

The characteristic features of the studies in the theory

of architecture include their multilayered and interdisci-

plinary nature resulting from the necessity of drawing

from the knowledge of a lot of branches of science related

to the issues which emerge in the area of architectural

inquiries. This also results in employing similar method-

ology. Linda Groat and Dawid Wang [3] – the authors of

work summarizing and ordering the knowledge of

research methods in architecture – draw attention to many

significant issues. Firstly, they identify the research area

common to architecture as “built environment which sup-

ports human life”. Secondly, they classify the applied

methods in 7 types cocreating the “interdisciplinary

screen” through which the architectscholar sees the prob-

lems of the designed environment. These 7 methodologi-

cal types include: 1) interpretation and historical studies

(archival study methods); 2) qualitative studies (descrip-

tive methods especially subjective – e.g. observations,

interviews); 3) correlation studies (analytical methods fo 

cus ing on explaining the reasons of phenomena); 4) exper-

imental studies (methods based on “laboratory” manipu-

lation of variables) as well as 5) simulations; 6) logical

argumentation (logical methods focused on system defini-

tions and placement of the welldefined elements in such

“systems”) and 7) case studies and mixed methods. The

methods listed here are applied to different types of issues

– ranging from strictly technical to humanistic; and to dif-

ferent types of inquiries – from empirical to theoretical.

Although some methods are closely connected with the

research subject – for instance some experimental meth-

ods or simulations applied in the analysis of technical

issues – the majority of them can be applied interchange-

ably. In other words that means that the same subject of

architectural inquiries (for example a “window”) can be

a subject of research which is interpretative (e.g. on the

cultural significance of shutters

); qualitative (e.g. analy-

sis of individual relations on the significance of a window

at home

); experimental (e.g. testing the thermal insula-

tion); simulation (computer visualizations or simulations

in 1:1 scale verifying e.g. the level of satisfaction); logical

(e.g. with the use of mathematical algorithms) as well as

case studies [3].

The general characteristics of research methods

in the diagnosis of

the man–environment relationship

In the whole theory of architecture there is a distinct

problem area connected with the description and study of

the man–environment relationship. The environmental

current in architectural research has two significant ele-

ments: 1) special importance of the space users – not only

as the receivers of architecture but primarily as those who

codevelop the architectural environment through their

participation in it (through their behavior and through its

Kim Dovey, The Quest for Authenticity and the Replication of

Environment Meaning, 1985, quote after: [3, p. 14–15].

Clare Cooper Marcus, House as a Mirror of Self, 1995, quote

after: [3, p. 16].

100 Angelika LasiewiczSych

środowiskowego w badaniach architektonicznych to: 1)

szczególne znaczenie użytkowników przestrzeni – nie

tylko jako odbiorców architektury, ale przede wszystkim

jako tych, którzy współkształtują środowisko architekto-

niczne poprzez swój w nim udział (i to zarówno poprzez

swoje zachowania, jak i ukształtowane na jego temat

koncepcje) i 2) ranga badań w naturalnym środowisku.

Z tego względu w badaniach środowiskowych unika się

metod eksperymentalnych związanych przede wszystkim

z manipulacją zmiennymi, preferując metody bardziej

ekologiczne, oparte na studiach „terenowych” – takie

jak metody jakościowe. Badania i projekty zorientowane

środowiskowo cechuje szczególnego rodzaju misja, któ-

rej celem jest […] stworzenie lepszych miejsc do życia

dla ludzi [6, s. 1]. Problematyka środowiska, o której tu

mowa, rozwija się od około połowy XX w. w naukach

takich jak antropologia, teoria architektury (m.in.: Oscar

Newman czy Christopher Alexander), geograa huma-

nistyczna, psy chologia i socjologia, a także – ostatnio

– ekologia mia sta (urban ecology). Charakterystyczne

zagadnienia sta nowiące wspólny obszar zainteresowań

architektury i nauk środowiskowych to m.in.: terytoria-

lizm oraz zwią zane z tym zachowania i potrzeby, poczu-

cie bezpieczeństwa, percepcja architektury i krajobrazu,

przywiązanie do miejsc i zachowania proekologiczne.

Dziedziną w szczególny sposób dedykowaną badaniom

relacji człowiek–środowisko jest psychologia środo-

wiskowa. Jest to relatywnie nowa gałąź wywodząca się

z tradycji in nych dyscyplin psychologii i mająca wspól-

ne obszary m.in. z psychologią percepcji, psychologią

społeczną (w tym teorie kontekstu kulturowego i teorie

atrybucji) i psychologią ekologiczną (w tym teorie śro-

dowiskowej „afordancji” Gibsona i „ekobehawioralny”

model psychologii Barkera) [7]. Psychologia środowisko-

wa i architektura […] mają wspólny praktyczny cel, który

wyraża się w optymalizacji środowiska człowieka przez

integrowanie wszystkich odnoszących się do niego czyn-

ników [7, s. 35]. Augustyn Bańka podkreśla silny związek

tych dwóch dyscyplin, a jednocześnie różnice w sposo-

bach osiągania celów: w psychologii – za pomocą badań

(„sprzężenie zwrotne”), a w architekturze – za pomocą

projektowania („sprzężenie postępowe – forward ”) [7].

Duża w ostatnich latach fala zainteresowania proble-

matyką środowiskową spowodowała także zmiany w po-

dejściu do tego tematu w architekturze. Z pozycji niszo-

wej tematyka środowiskowa przebija się do głównego

nurtu teorii architektury. Obrazuje to chociażby tenden-

cja w nazywaniu architektury „środowiskiem zbudowa-

nym” (por. [3]). Problematyka rozwijana w psychologii

środowiskowej, a dotycząca zachowania i samopoczucia

ludzi w kontekście architektury i urbanistyki staje się

nie tylko źródłem wiedzy, ale także inspiracją do pro-

wadzenia własnych badań w obrębie teorii architektury.

Badania te charakteryzuje podejście empiryczne (w prze-

ciwieństwie do teoretycznego) i „pozytywne” (w prze-

ciwieństwie do „normatywnego”)

. Zamiast rozwijanych

Rozróżnienie typów teorii architektury na „pozytywne” i „nor

ma tywne”, Jon Lang, Creating Architectural Theory, 1987 [za: 8].

concepts) and 2) the weight of research in the natural

environment. As a result, the experimental methods con-

nected especially with the manipulation of variables are

avoided in the environmental research, preferring more

ecological methods based on “field” studies – such as

qualitative methods. The environmentoriented studies

and projects are characterized by a special kind of mission

whose objective is to […] create better places for people

to live [6, p. 1]. The issues of the environment referred to

here has been developing since around the middle of the

century in such sciences as anthropology, theory of

architecture (e.g. Oscar Newman or Christopher Alexan

der), humanistic geography, psychology and sociology as

well as – lately – urban ecology. The characteristic issues

which create a common area of interest for architecture

and environmental sciences include for instance territori-

alism and the behaviors as well as the needs connected

with it, the feeling of security, perception of architecture

and landscape, attachment to places and proecological be 

haviors. Environmental psychology is the area specially

dedicated to the man–environment relationship research.

It is a relatively new branch deriving from the tradition of

other disciplines of psychology with common areas with

e.g. perceptual psychology, social psychology (including

the theories of cultural context and the theories of attribu-

tion) as well as ecological psychology (including the

theories of Gibson’s environmental “affordances” and the

“ecobehavioral” model of Barker’s psychology) [7]. En 

vironmental psychology and architecture […] have a com-

mon practical goal which is expressed in the optimization of

human environment through integrating all factors regard-

ing it [7, p. 35]. Augustyn Bańka emphasized a strong

connection between those two disciplines and at the same

time differences in the way their goals are achieved: in

psychology – with the use of research (“feedback”) and in

architecture – with the use of design (“feedforward”) [7].

A lot of interest conducted over the last years in the

issues of the environment has resulted also in changing

the approach to that subject in architecture. The environ-

mental issues have been shifting from the niche position

to the mainstream of the theory of architecture. This is

demonstrated for instance by the tendency to call archi-

tecture “built environment” (com. [3]). The issues studied

by environmental psychology which regard human behav-

ior and wellbeing in the context of architecture and urban

planning are becoming not only a source of knowledge

but also an inspiration to conduct own studies in the area

of the theory of architecture. These studies are character-

ized by empirical (as opposed to theoretical) and “posi-

tive” (as opposed to “normative”) approach

. Instead of

ideas, manifestos, doctrines and patterns of practical solu-

tions which are developed in the area of the normative

theory, the positive theory deals with the description of

the existing reality and the interpretation of the phenom-

ena as well as facts taking place in it. The development

The distinction between “positive” and “normative” types of the

theory of architecture, Jon Lang, Creating Architectural Theory, 1987

[after: 8].

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 101

w obrębie teorii normatywnej idei, manifestów, doktryn

i wzorców rozwiązań praktycznych teoria pozytywna zaj-

muje się opisem istniejącej rzeczywistości i interpretacją

występujących w jej obrębie zjawisk i faktów. Rozwój

teorii pozytywnej ma też coraz większy wpływ na my-

ślenie o projektowaniu, które poszukuje rozwiązań pro-

jektowych nie tylko w oparciu o „wyobrażenia projek-

tanta”, ale także […] na zasadach naukowo zbadanych

i uwiarygodnionych [8, s. 67]. Teoria „pozytywna” od-

powiada prolowi podejścia naukowego, które cechować

winny: „obiektywność”, „rzetelność”, „werykowalność”

i „jasne, operacyjne denicje” oraz – co szczególnie waż

ne – „krytyczna” i „sceptyczna” postawa [9, s. 24].

Do prowadzenia badań tego typu używa się w archi-

tekturze metodologii i technik podobnych do tych, które

stosuje się w naukach społecznych, często rozszerzonych

o specjalistyczne badania techniczne. Stosowane tu me-

tody można podzielić na trzy grupy różniące się przede

wszystkim stopniem zaangażowania w badaniach użyt-

kowników przestrzeni

. Pierwsza grupa, niewymagają ca

interakcji z użytkownikiem, to rodzaj badań „opiso wych”.

Do tej grupy należą: metody analizy danych (takie jak ana-

liza typomorfologiczna

lub analiza planu), analiza śladów

i obserwacje. W drugiej grupie znajdują się metody wyma-

gające ograniczonego kontaktu z użytkownikami. Zalicza

się tu zarówno kwestionariusze, jak i mapowanie (w tym

tworzenie map ewaluatywnych i map szkicowych) oraz

inne techniki, w których kontakt z użytkownikiem prze-

strzeni polega na wykonywaniu określonych standardo-

wych procedur badawczych (np. technika sortowania kart

– Q-Sort). Trzecia grupa metod wymaga zarówno dużego

zaangażowania użytkowników przestrzeni, jak i wysokich

kompetencji badacza. Jeśli chodzi o zaangażowanie użyt-

kowników, dotyczy ono zarówno emocjonalnego związku

z tematem badania, jak i poświęcenia mu większej ilości

czasu i nakładu pracy. W tej grupie znajdują się różnego

typu zindywidualizowane i złożone metody – jak badanie

przestrzeni eksploatowanej (Post Occupancy Evalua tion

– POE) oraz techniki w rodzaju zogniskowanych wywia-

dów czy gier symulacyjnych albo takie, w których użyt-

kownicy przestrzeni angażują się w prowadzenie samo-

dzielnych badań (np. spacer badawczy, foto story).

Analiza planu

jako szczególny przykład metody logicznej

Przykładem nieinteraktywnej metody opisowej, posłu-

gującej się przy tym logiczną argumentacją jest wywo-

dząca się z tradycji typomorfologii analiza planu, a wła-

ściwie analiza rozkładu przestrzeni (space-syntax). Ten

rodzaj podejścia jest skrajnie różny od typowych metod

stosowanych w badaniach relacji człowiek–środowi-

sko, ze względu na próbę obiektywizacji badań poprzez

precyzyjne quasimatematyczne narzędzie przekształca-

Podział ten odpowiada systematyce metod badawczych w psy

chologii środowiskowej zaproponowanej przez zespół Pracowni Badań

Środowiskowych UW (kierowany przez prof. Marię Lewicką).

O „typomorfologii” zwanej także miejską morfologią (urban

mor phology) pisze m.in. Moudon [10].

of the positive theory stronger and stronger affects the

thinking of designing which looks for design solu tions

not only on the basis of the “designer’s ideas” but also

[…] on the basis of scientifically verified and reliable

principles [8, p. 67]. The “positive” theory corresponds to

the scientific approach profile which should demonstrate

such features as “objectivity”, “reliability”, “variability”

as well as “clear, operating definitions” and – which is

especially important – “critical” and “skeptical” approach

[9, p. 24].

The methods and techniques which are employed in

architecture in order to conduct this type of studies are

similar to those which are applied in social sciences, often

extended to include specialist technical tests. The meth-

ods used here can be divided into three groups which dif-

fer from one another primarily in the degree of involve-

ment of the space users in the studies

. The first group

which does not require interaction with the user is a kind

of “descriptive” research. This group includes the data

analysis methods, (such as typomorphological analysis

or plan analysis), analysis of traces and observations. The

second group includes the methods which require a lim-

ited contact with the user. It includes both the question-

naires and mapping (including the development of evalu-

ative and draft maps) as well as other techniques where

the contact with the space user consists in conducting

specific standard research procedures (e.g. QSort scal-

ing). The third group of methods requires both a lot of

involvement of the space users and high competences of

the researcher. In respect of the users’ involvement, it

regards both the emotional bond with the research subject

and devoting more time and work to it. This group in 

cludes different types of individualized and complex

methods – such as POE (Post Occupancy Evaluation) and

the techniques, such as focus interviews, simulation

games or where the space users engage in conducting

their own research (e.g. research walk, photo story).

Plan analysis

as a special example of a logical method

The analysis of plan or actually the analysis of space

syntax which derives from the tradition of typomorphol-

ogy is an example of a noninteractive, descriptive meth-

od, making use of logical argumentation. This kind of

approach is completely different than the typical methods

applied in research of the man–environment relationship

due to the attempt at objectivization of studies with a pre-

cise quasimathematical tool transforming the physical

reality into numerical data. It falls, however, into the

scope of this kind of research due to the humanistic

(social) subject of inquiries. The theoretical basis of that

method was described by Bill Hillier and Julienne

Hanson [11]. One of the main arguments of the theory of

This division corresponds to the classification of research meth-

ods in environmental psychology suggested by the Milieux Research

Laboratory team UW (headed by Prof. Maria Lewicka).

“Typomorphology” also known as urban morphology is described

e.g. by Moudon [10].

102 Angelika LasiewiczSych

jące zyczną rzeczywistość w dane liczbowe. Mieści się

on jednak w zakresie tego rodzaju badań z powodu hu-

manistycznego (społecznego) przedmiotu dociekań. Teo-

retyczne podstawy tej metody zostały opisane przez Billa

Hilliera i Julienne Hanson [11]. Jednym z głównych ar-

gumentów teorii space-syntax jest twierdzenie, że forma

(struktura) architektoniczna nie jest wyłącznie produktem

„zewnętrznych okoliczności”, takich jak klimat, topograa

czy technologia, ale jest przede wszystkim wynikiem pew-

nej „ponadprzestrzennoczasowej zasady”, która generuje

formy architektoniczne w zgodzie z zasadami organizacji

struktury społecznej i działa jak rodzaj „prawa naturalne-

go”. Autorzy tej teorii twierdzą, że właściwe odczytanie

„formy przestrzennej” pozwoli zrozumieć istotę społecz-

ności jako określonej przestrzennie formy organizacji [za:

12]. Jest to rodzaj „niedyskursywnej teorii architektury”

[13, s. 1], która usiłuje wyrazić w wielkościach mierzal-

nych wzajemne relacje środowiska zbudowanego i życia

społecznego. Teoria składni przestrzennej mówi, że […]

przede wszystkim poprzez przestrzenną kongurację – ale

nie tylko poprzez nią – społeczne zależności i procesy wyra-

żają się w przestrzeni [14, s. 363]. Pierwszeństwo kongu-

racji w społecznej logice przestrzeni – jak twierdzą autorzy

tej teorii i metody – nie jest dziełem przypadku, ono […]

ma swoje początki w logice samej przestrzeni [14, s. 363].

W metodzie tej wykorzystuje się plan budynku (w skali

architektonicznej) lub zabudowy urbanistycznej (w skali

około 1:2000), na którym zaznaczone są pomieszczenia

i wejścia do poszczególnych pomieszczeń (jeśli rzecz do-

tyczy budynku) lub budynki i przestrzenie otwarte oraz

wejścia do budynków (jeśli analizowana jest struktura

urbanistyczna). Studiując taki plan, analizuje się system

barier i przepływów przestrzeni – ich wzajemne relacje

tworzą tzw. genotyp zabudowy. Przestrzenie tworzące

układ architektoniczny lub urbanistyczny postrzega się

tu jako strukturę „paciorkową” (beady-ring); przestrzeń

otwarta widziana lokalnie tworzy charakterystyczne po-

szerzenia („paciorki”), które połączone są systemem dróg

(osi). Jak uważa Bill Hillier, analiza przestrzeni osiowych

jest najbardziej „owocną” metodą reprezentacji przestrze-

ni urbanistycznej. W metodzie tej przestrzeń zyczna

sprowadzona zostaje do możliwie najmniejszego zesta-

wu osi łączących jak najwięcej przestrzeni „wypukłych”.

Tę zasadę określa Hillier jako „układ najdłuższych i naj-

mniej licznych linii” (matrix of the “longest and fewest”

lines), które później zostają przekształcone w formę grafu

i następnie analizowane przy użyciu różnego typu topo-

logicznych (czyli niemetrycznych) miar wzorów prze-

strzeni, polegających w głównej mierze na pomiarze

„przestrzennej łączności” (connectivity) określanej w tej

metodzie jako miara „integracji” [13, s. 2]. Przestrzeń

rzeczywista jest tu wyrażona jako dualny system: wszyst-

kich przestrzeni wypukłych w układzie (fully convex fat

space) i jako zestaw osi (matrix of the “longest and fe-

west” lines). W planie miasta wyróżnia się też sekwencję

elementów: X–x–y–Y, gdzie: X – budynki „elementarne”;

Y – przestrzeń zewnętrzna; x – system barier drugorzęd-

nych (ogrody, dziedzińce, ogrodzenie itd.); y – otwarta

przestrzeń wewnątrz układu (ulice, place itd.). Elementy

X reprezentują to, co „lokalne” (domena mieszkańców),

spacesyntax is the claim that architectural form (struc-

ture) is not exclusively a product of “external circum-

stances”, such as climate, topography or technology but

primarily a product of the “spacetime principle” which

generates architectural forms in compliance with the prin-

ciples of social structure organization and it acts as a kind

of “natural law”. The authors of that theory claim that the

correct interpretation of a “spatial form” shall enable us to

understand the essence of community as a spatially

defined form of organization [after: 12]. This is a kind of

“a nondiscursive theory of architecture” [13, p. 1], which

attempts to express the mutual relations of built environ-

ment and social life in measurable values. The theory of

space syntax is that it is […] primarily – though not only

– through spatial configuration that social relations and

processes express themselves in space [14, p. 363]. The

primacy of configuration in the social logic of space – as

it is claimed by the authors of the theory and method –

does not just happen to be the case, it […] originates in

the logic of space itself [14, p. 363].

This method makes use of the building plan (in archi-

tectural scale) or urban layout (in the scale of around

1:2000) with rooms and their entrances marked on it (if it

is a building) or buildings and open spaces as well as

entrances to the buildings (if an urban structure is ana-

lyzed). Studying such a plan, a system of barriers and

space flows is analyzed – their mutual relations create

a so called architectural genotype. The spaces which cre-

ate an architectural or urban layout are perceived as

a beadyring structure; the local open space creates char-

acteristic “beads” which are connected by a system of

roads (axes). As noted by Bill Hillier, the analysis of axial

spaces is the most “fruitful” method of urban space repre-

sentation. In this method the physical space is presented

with as few axes connecting as many “convex” spaces as

possible. This principle is described by Hillier as a matrix

of the “longest and fewest” lines which are later trans-

formed into a form of graph and then analyzed with the

use of different types of topological (that is nonmetric)

measures of space patterns, consisting primarily in mea-

suring “connectivity” defined in this method as a measure

of “integration” [13, p. 2]. The real space is here ex 

pressed as a dual system of all fully convex fat spaces and

as a matrix of the “longest and fewest” lines. In a city plan

there is also a sequence of elements: X–x–y–Y, where:

X – “elementary” buildings; Y – external space; x – sys-

tem of secondary barriers (gardens, yards, fences, etc.);

y – open space inside the system (streets, squares, etc.).

Elements X represent what is “local” (the inhabitants’

domain) and elements Y represent what is “global” (“out-

siders’” domain). With the analysis of data from the plans

interpreted in this way it is possible to calculate the char-

acteristic indicators to measure the prosocial attributes of

space, such as:

1) “convexity” – the quotient of the number of convex

spaces in relationship to the number of buildings which is

a measure of “system synchronization” (the less and less

distribution into specific convex spaces, the more and

more synchronized the system is or, in other words, it is

subjected to a stronger formal guideline) (Fig. 1);

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 103

2) “axiality” – the quotient of the number of axes in

relationship to the number of buildings which informs

about the system axial integration (the smaller the result,

the higher the integration);

3) “depth” (the number of successive connections)

measured from the perspective of the “inside” of the sys-

tem (Fig. 2), which is a measure of space accessibility,

which can be interpreted – especially in the spatial layout

inside the buildings – as a measure of space “privacy”;

4) “distribution” of the system – a “distributed” system

is accessible with the use of many connections; its oppo-

site is a system which restrictively limits the possibility of

free movement (only one road leads to the destination);

5) “relative asymmetry” (RA) which is a measure of

system integration

(points with the lowest RA are

the points which create centers – a system defined by

those points becomes “shallow” that is easily accessible)

(Fig. 3).

The specificity of that method lies in a complete “non

interactivity” of research: it requires no interaction with

the users and it relies on objective, physical input data.

The set for recorded information is the plan which faith-

fully renders the physical reality in the right scale for the

issue which is studied. The information which comes

from the plan is used in the research and processed in

RA generalizes the phenomenon of “depth” by comparing how

deep the system is from a certain point in relation to how big its maxi-

mum depth could be: RA = 2 (MD – 1)/k – 2, where: MD is the average

depth of the system and k is the number of graph levels (i.e. successive

convex spaces) from the entry point into the system (Y) to the average

depth level.

a Y to, co „globalne” (domena „obcych”). Analiza danych

pochodzących z tak zinterpretowanych planów pozwala

na obliczenie charakterystycznych wskaźników będących

miarą prospołecznych atrybutów przestrzeni m.in.:

1) „wypukłości” – będącej ilorazem liczby przestrzeni

wypukłych w stosunku do liczby budynków, który jest

miarą „synchronizacji systemu” (im mniejsze rozbicie na

poszczególne przestrzenie wypukłe, tym układ jest bar-

dziej zsynchronizowany, inaczej mówiąc, podlega silniej-

szej wytycznej formalnej) (il. 1);

2) „osiowości” – będącej ilorazem liczby osi w stosun-

ku do liczby budynków, informującym o osiowej integra-

cji systemu (im mniejszy wynik, tym wyższa integracja);

3) „głębokości” (liczba kolejnych połączeń) mierzonej

z perspektywy „zewnętrza” systemu (il. 2), będącej miarą

dostępności przestrzeni, którą – szczególnie w rozkładzie

przestrzeni wewnątrz budynków – można interpretować

jako miarę „prywatności” przestrzeni;

4) „rozprowadzenia” systemu – układ „rozprowadzo-

ny” (distributed) jest dostępny za pomocą wielu połączeń;

jego przeciwieństwem jest układ, który w restrykcyjny

sposób ogranicza możliwość swobody ruchu (tylko jedna

droga prowadzi do celu);

5) „relatywnej asymetrii” (RA), która jest miarą in-

tegracji systemu

(punkty o najniższym RA to punkty

RA generalizuje zjawisko „głębokości” poprzez porównanie, jak

głęboki jest układ z określonego punktu w stosunku do tego, jak

maksymalnie głęboki mógłby być: RA = 2 (MD – 1)/k – 2, gdzie:

MD określa średnią głębokość układu, a k jest liczbą poziomów grafu

(tzn. kolejnych przestrzeni wypukłych) od punktu wejścia w układ (Y)

do śred niego poziomu głębokości.

Il. 2. Plac Bohaterów Getta w Krakowie – mapa rozkładu „głębokości”

przestrzeni (źródło: badania własne, 2014)

Fig. 2. Ghetto Heroes Square in Kraków – map of space “depth”

distribution (source: own research, 2014)

Il. 1. Plac Bohaterów Getta w Krakowie – mapa przestrzeni wypukłych

i osiowych (nałożone na siebie) (źródło: badania własne, 2014)

Fig. 1. Ghetto Heroes Square in Kraków – map of convex and axial

spaces (overlapped) (source: own research, 2014)

104 Angelika LasiewiczSych

„ centrotwórcze” – układ zdeniowany z tych punktów

staje się „płytki”, czyli łatwo dostępny) (il. 3).

Specyka tej metody polega na całkowitej „nieinte-

raktywności” badania: nie wymaga ono wcale interakcji

z użytkownikami i opiera się na obiektywnych, zycz-

nych danych wyjściowych. Zbiorem zapisanych infor-

macji jest plan będący wiernym odwzorowaniem rze-

czywistości zycznej w skali właściwej dla badanego

problemu. W procesie badania wykorzystuje się informa-

cje pochodzące z planu i przetwarza je w nowy sposób.

Wyniki analizy typu space-syntax ze względu na ich de-

skryptywny charakter mogą być wykorzystywane w pra-

cach naukowych na temat prospołecznego wymiaru prze-

strzeni, w analizach ewaluatywnych typu POE, a także

w analizach typu PDR (pre-design research) jako wiedza

prognozująca (np. w ocenie alternatywnych rozwiązań

projektowych). Chociaż oryginalny opis tej metody przez

Billa Hilliera i Julienne Hanson (1993) umożliwia prze-

prowadzenie procedury analitycznej bez użycia kompute-

, to jednak wskutek rozwoju narzędzi informatycznych

do analizy danych metodą space-syntax (m.in. programy

UCL DepthMap 10 i Axwoman 4 – jako „nakładka” pro-

gramu ArcGIS 9.2) następuje również intensywny roz-

wój technik badawczych przy użyciu tej metody, dają-

cy możliwości analizowania coraz bardziej złożonych

struktur i w coraz to szerszych zakresach. W początko-

wych zastosowaniach space-syntax dominowała anali 

za wzorów ruchu pieszego (por. [15]) i wciąż wydaje się

Przedstawiona tu mapa „integracji” jest elementem badania,

w którym porównywano potencjał prospołeczny przestrzennego ufor

mo wania dwóch osiedli w Tychach: osiedla A (proj. T. Teodorowicz

Todorowski, 1949–1950) i osiedla E2 (proj. H. AdamczewskaWejchert,

K. Fojcik, S. Rewers, K. Wejchert, 1960) [15].

W ten sposób można dość precyzyjnie analizować prostsze uk 

łady (jak w przykładach omawianych przez autorkę); „ręczne poprawki”

są też często niezbędne pomimo stosowania analizy za pomocą spe 

cjalistycznego oprogramowania [16].

a new way. Due to their descriptive nature the results of

the spacesyntax analysis can be used in scientific works

on the prosocial aspect of space, in evaluative POE analy-

ses as well as in PDR (pre-design research) analyses as

forecasting knowledge (e.g. in the evaluation of alternative

design solutions). Although the original description of that

method by Bill Hillier and Julienne Hanson (1993) allows

for conducting an analytical procedure without the use of

a computer

, due to the development of IT tools to analyze

data with the spacesyntax method (UCL DepthMap 10

and Axwoman 4 – as an “overlay” of ArcGIS 9.2) there is

also an intensive development of research techniques with

the use of that method, which allow for analyzing more

and more complex structures and in wider and wider

scopes. The initial applications of spacesyntax were dom-

inated by the analysis of pedestrian traffic patterns (com.

[15]) and it still seems to be the main research subject,

however, new applications do appear. The popular sub-

jects include urban traffic modeling, pollution level fore-

casts and even delinquency level or property sale pros-

pects [17]. All these analyses rely, however, on a common

assumption that there are inseparable bonds between

a spatial layout and behavior patterns; this applies to

pedestrian traffic, vehicle traffic or security level con-

nected with control indicators (this affects e.g. “constitut-

ing” space that is connecting public spaces with building

entrances

) and a measure of space integration.

That map of “integration” is an element of study comparing the

prosocial potential of spatial development of two residential estates in

Tychy: residential estate A (designed by. T. TeodorowiczTodorowski,

1949–1950) and residential estate E2 (designed by. H. Adamczewska

Wejchert, K. Fojcik, S. Rewers, K. Wejchert, 1960) [15].

This way more simple layouts (such as the ones discussed by the

author) can be analyzed rather precisely; “manual corrections” are also

frequently necessary in spite of application of the analysis with the use

of specialist software [16].

Oscar Newman describes the same feature of space in his theory

of “defensible space” [18].

Il. 3. Mapa przestrzeni integracji dla osiedla A w Tychach

(źródło: badania własne, 2013)

Fig. 3. Map of integration spaces for residential estate A in Tychy

(source: own research, 2013)

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 105

The limitations of this method result primarily from

the reduction of phenomena to their topological aspect: all

information taken into account comes from the space con-

figuration. Ratti notes a lot of difficulties in analyzing

data gathered with the use of the spacesyntax analysis

method. In general, they include, on the one hand, a rath-

er large margin of freedom in generating results, depend-

ing on the assumptions made (e.g. interpretation of geo-

metrical deviations from the “ideal” layout) and, on the

other hand, it is impossible to take into account in this

method the physical aspect, which is crucial in the natural

environment, (e.g. the length of street sections or the

height of buildings) [13].

Combination of

logical methods (plan analysis)

and qualitative methods (behavioral map)

The imperfections of the method, and especially the

IT tools analyzing the spatial data recorded in the plan

[13] which affect the analysis results, can be compen-

sated, as it seems, by the verification of research find-

ings with the use of other methods and techniques. This

can be done by supporting logical methods (plan analy-

sis) with qualitative methods. Both the knowledge and

competences in the scope of the theory of architecture

and urban planning as well as the knowledge of how the

analyzed area operates are significant in this context.

The necessary “expert” knowledge in this respect in 

cludes e.g. the ability of interpreting the plan assump-

tions (it possible), linking it with the existing typology,

recognizing what is typical and what is unique. This will

be based not only on the knowledge and understanding

of the types of architecture but also on the perceptive

“system of noticeable differences” [19]. This way the

characteristic pattern can be recognized where different

kinds of urban structure meet, in the elements of “pas-

sage” – for instance – from the orthogonal to informal

plans. On the other hand, the recognition of the excep-

tional elements of the plan will also require an interpre-

tation which will indicate whether a specific element is

a result of an irrelevant “deviation” from the plan devel-

opment principles or, on the contrary, it is its chara

cteristic point and strictly requires being included in the

analyzed plan structure. Variant modeling always re 

mains an interim solution.

A large research area is provided by the need to learn

how a given area operates. This requires an evaluation of

the situation in the natural environment in the 1:1 scale

(obviously it does not apply to PDR forecasting studies).

As it should be presumed this is an element determin-

ing the correctness of the assumptions made in the plan

ana lysis. The studies preceding the conducting of space

syntax research should then result among others in deter-

mining the boundaries of the area. The findings in this

respect are especially difficult in the case of develop-

ment of an urban space in a modern city which,

unlike small his toric urban centers presented as model

structures by the me thod’s authors [11], are usually not

so clearly separated and surrounded by the “external”

to głównym przedmiotem badania, jednak pojawiają się

nowe zastosowania. Popularnym tematem stają się stu-

dia modelowania komunikacji w mieście (urban trafc

modelling), przewidywania poziomu zanieczyszczenia,

a nawet poziomu przestępczości i możliwości sprzedaży

nieruchomości [17]. Wszystkie te analizy bazują jednak

na wspólnym założeniu, że istnieją nierozerwalne związki

między układem przestrzennym a wzorami zachowania;

dotyczy to ruchu pieszego, kierowania pojazdem czy po-

ziomu bezpieczeństwa związanego ze wskaźnikami kon-

troli (wpływa na to m.in. „ukonstytuowanie” przestrzeni,

czyli połączenie przestrzeni publicznych z wejściami do

budynków

) i miarą integracji przestrzeni.

Ograniczenia tej metody wynikają przede wszyst-

kim z redukcji zjawisk do ich topologicznego wymiaru:

wszelkie informacje brane pod uwagę pochodzą bowiem

z konguracji przestrzeni. Ratti zauważa wiele trudno-

ści w analizowaniu danych uzyskanych metodą analizy

typu space-syntax. Polegają one, najogólniej rzecz ujmu-

jąc, z jednej strony na dość dużym marginesie swobody

w uzyskiwanych wynikach w zależności od przyjętych

założeń (np. interpretacja geometrycznych odchyleń

od układu „idealnego”), a z drugiej – na niemożliwości

uwzględniania w tej metodzie istotnego w środowisku

naturalnym wymiaru zycznego (np. długość odcinków

ulicy czy wysokość budynków) [13].

Kombinacja

metod logicznych (analiza planu)

i jakościowych (mapa behawioralna)

Niedoskonałości metody (a zwłaszcza stworzonych na

jej potrzeby narzędzi informatycznych, analizujących

dane przestrzenne zapisane na planie [13]), które wpły-

wają na rezultaty analizy, moż na, jak się wydaje, kompen-

sować poprzez werykację wyników badania przy użyciu

innych metod i technik. Służyć temu może wspomaganie

metod logicznych (analiza planu) metodami jakościowy-

mi. Duże znaczenie ma tu zarówno wiedza i kompetencje

z zakresu teorii architektury i urbanistyki, jak i poznanie

sposobów funkcjonowania analizowanego obszaru. Nie-

zbędna tu wiedza „ekspercka” polega m.in. na umiejętno-

ści odczytania założeń planu (jeśli to możliwe), powiąza-

niu go z istniejącą typologią, rozpoznaniu tego co typowe

i co wyjątkowe. Bazować to będzie nie tylko na znajo-

mości i rozumieniu typów zabudowy, ale także na per-

cepcyjnym „systemie zauważalnych różnic” [19]. W ten

sposób charakterystyczny schemat można rozpoznać na

styku różnych rodzajów miejskiej struktury, w elemen-

tach „przejścia” – przykładowo – od planu ortogonalne-

go do swobodnego. Z kolei rozpoznanie wyjątkowych

elementów planu również wymagać będzie interpretacji,

która podpowie, czy określony element jest wynikiem

nieistotnego „odstępstwa” od zasady kształtowania planu

czy wręcz przeciwnie, jest jej charakterystycznym punk-

tem i bezwzględnie wymaga ujęcia go w analizowanej

Tę samą cechę przestrzeni opisuje w swojej teorii „przestrzeni

bezpiecznej” Oscar Newman [18].

106 Angelika LasiewiczSych

space

. Studies of the functional connections in space

and studies of landscape connected with the perception

of forms in the natural environment can prove helpful in

this. The analysis of “the image of the city” by Kevin

Lynch (1960), especially five basic elements of the men-

tal map developed by him, which visualizes the idea of

urban structure seems to be an especially useful tool in

landscape evaluation [20]. Out of the elements listed by

Lynch “edges” and “districts” are of the greatest signifi-

cance. According to Lynch “districts” are distinctive

spaces on mental maps which demonstrate a common

feature, such as specific morpho logical types of architec-

ture or architecture of a specific functional significance.

“Edges”, on the other hand, are distinctive in the natural

environment line elements which do not demonstrate

path features, and as such they rather separate than con-

nect (e.g. river banks, walls). The difficulty in marking

the boundaries of the analyzed area is connected not only

with subjectivity of the perception but also with the fact

that places in the natural environment, unlike physical

objects, are inseparably connected with their surround-

ings, however, the elements of that environment include

not only physical objects but so cial, esthetic or cultural

ones as well. The results of research in the scope of envi-

ronmental psychology [21] confirmed the speculations

that a place is not a specific point or area in space but

rather a system of interconnected meanings, a network of

connections. In a sense the question of a place boundar-

ies has more to do with the idea of neighborhood and

measuring distances with the use of the intersubjective-

ly perceived distance than with a specific geometric fig-

ure drawn on a map [22]. The arbit ra ry marking of the

boundaries of an analyzed area can cause more harm

than benefit. When undertaking this type of research, one

should assume then the attitude which is critical of the

most obvious solutions and look for the actual explana-

tion of the way a place functions in its natural environ-

ment. This means it is necessary to verify research find-

ings and assumptions made not so much with the use of

social “logic” but social “operation” in practice.

In order to establish whether a place actually “oper-

ates” it is necessary to apply qualitative methods. The

observation of human behavior in a given place or detailed

social consulting conducted with the use of interviews,

workshops or questionnaires can prove useful. These

methods vary in respect of engaging effort and resources

and especially the degree of commitment of the space

users in a research endeavor. Furthermore, the findings

gathered while using different methods – and especially

through observations and questionnaires – are not neces-

sarily the same. The behavior which is declared can differ

in reality. On the other hand, the results of observations

can miss some characteristic phenomena and, moreover,

they basically do not explain the reasons of specific

The residential estates in Tychy analyzed by the author in a dif-

ferent place which result from the consistent execution of the city plan

divided into individual structures and development stages are interesting

and at the same time a rare example of structures clearly separated from

the remaining area of a (contemporary) city [15].

strukturze planu. Rozwiązaniem pośrednim pozostaje za-

wsze modelowanie wariantowe.

Szerokie pole badawcze otwiera potrzeba poznania

sposobów funkcjonowania danego obszaru. Wymaga to

oceny sytuacji w środowisku naturalnym w skali 1:1 (nie

dotyczy to, co oczywiste, badań prognozujących typu

PDR). Jak należy przypuszczać, jest to element warunku-

jący poprawność przyjętych w analizie planu założeń. Wy-

nikiem studiów poprzedzających przystąpienie do badań

typu space-syntax winno więc być, między innymi, okre-

ślenie granic obszaru. Ustalenia w tym zakresie są szcze-

gólnie trudne w przypadku opracowywania przestrzeni

urbanistycznej współczesnego miasta, które w przeci-

wieństwie do małych historycznych ośrodków urbani-

stycznych, przedstawionych jako przykładowe struktury

przez autorów metody [11], nie są zwykle tak wyraźnie

wydzielone i otoczone przestrzenią „zewnętrza”

. Po-

mocne w tym mogą być studia powiązań funkcjonalnych

w przestrzeni oraz studia krajobrazowe związane z per-

cepcją form w środowisku naturalnym. Szczególnie przy-

datnym narzędziem w ocenie krajobrazowej wydaje się

analiza „obrazu miasta” według Kevina Lyncha (1960),

a zwłaszcza wypracowany przez niego schemat pięciu

podstawowych elementów mapy poznawczej, który wi-

zualizuje ideę schematu struktury urbanistycznej [20].

Wśród wymienionych przez Lyncha elementów szczegól-

ne znaczenie będą miały „krawędzie” (edges) i „obszary/

regiony” (districts). „Obszary” to według Lyncha wyróż-

niające się w mapach poznawczych przestrzenie, które

charakteryzują się jakąś wspólną cechą, np. zespoły za-

budowy o określonym typie morfologicznym lub o okre-

ślonym znaczeniu funkcjonalnym. Z kolei „krawędzie”

to wyróżniające się w środowisku naturalnym elementy

liniowe, które nie mają cech ścieżki, a więc takie, które

raczej dzielą, niż łączą (np. brzeg rzeki, ściana). Trudność

w zakreśleniu granic analizowanego obszaru ma związek

nie tylko z subiektywnością percepcji, ale także z tym,

że miejsca w środowisku naturalnym w przeciwieństwie

do obiektów zycznych są nierozerwalnie związane ze

swoim otoczeniem, przy czym elementami tego środo-

wiska są nie tylko obiekty zyczne, ale także społeczne,

estetyczne czy kulturowe. Wyniki badań z zakresu psy-

chologii środowiskowej [21] potwierdziły przypuszcze-

nia, że miejsce nie jest jednoznacznym punktem czy ob-

szarem w przestrzeni, ale raczej układem powiązanych ze

sobą znaczeń, siecią powiązań. W pewnym sensie kwestia

granic miejsca ma więcej wspólnego z ideą sąsiedztwa

(neighborhood) i odmierzaniem dystansów za pomocą

intersubiektywnie postrzeganej odległości aniżeli z jakąś

określoną gurą geometryczną narysowaną na mapie

[22]. Arbitralne wyznaczenie granic analizowanego ob-

szaru może przynieść więcej szkody niż korzyści. Przy-

stępując do tego typu badań, należy więc przyjąć postawę

krytyczną wobec najbardziej oczywistych rozwiązań

Interesującym i jednocześnie nieczęsto spotykanym przy pad

kiem struktur wyraźnie wydzielonych z pozostałego obszaru (współ

czesnego) miasta są analizowane przez autorkę w innym miejscu osiedla

w Tychach będące konsekwentną realizacją planu miasta podzielonego

na poszczególne struktury i etapy realizacji [15].

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 107

i poszukiwać faktycznego wyjaśnienia sposobu funkcjo-

nowania miejsca w jego naturalnym środowisku. Oznacza

to konieczność werykacji wyników badania i przyjętych

założeń za pomocą nie tyle społecznej „logiki”, ile spo-

łecznego „działania” w praktyce.

Ustalenie tego, jak faktycznie „działa” miejsce, wyma-

ga wykorzystania metod jakościowych. Pomocne mogą

okazać się obserwacje zachowania ludzi w danym miej-

scu albo szczegółowe konsultacje społeczne prowadzone

przy zastosowaniu wywiadów, warsztatów albo technik

kwestionariuszowych. Te sposoby różnią się od siebie

stopniem zaangażowania sił i środków, a zwłaszcza stop-

niem zaangażowania użytkowników przestrzeni w przed-

sięwzięcie badawcze. Ponadto wyniki uzyskane różnymi

metodami – a w szczególności metodą obserwacji i kwe-

stionariuszy – niekoniecznie będą takie same. Dekla

rowane zachowania mogą się różnić od rzeczywistych.

Z kolei wyniki obserwacji mogą nie uchwycić wszystkich

charakterystycznych zjawisk, a ponadto nie wyjaśniają za-

sadniczo przyczyn takiego czy innego zachowania. Do pre-

cyzyjnego wyjaśnienia tego, jak „działa” miejsce, potrze-

bowalibyśmy więc wiedzy pochodzącej z obu tych metod

i szczegółowej, rozłożonej w czasie analizy zachodzących

w danym miejscu zmian, czyli badania typu case study.

Stosując jednak zasadę minimalizacji środków, należało by

zdecydować się na prostszą i bardziej po wtarzalną proce-

durę, którą można by z powodzeniem stosować do różnych

przypadków badawczych (analizy urbanistyczne i archi-

tektoniczne, różne typy środowisk). Czynnikami,

które

zdają się przemawiać na korzyść łączenia analizy planu

i obserwacji, są m.in.: łatwość i bezpośredniość obser-

wacji, mniejsze nakłady (techniki kwestionariuszowe lub

wywiady wymagają zwykle zaangażowania większych

środków), a także – co szczególnie ważne w badaniach

archi tektonicznych – wizualny charakter obserwacji, który

daje się skonfrontować z wynikami analizy planu.

Obserwacja to jedna z podstawowych metod stosowa-

nych w badaniach psychologicznych i środowiskowych,

a przy tym, jak twierdzą Robert B. Bechtel i John Zeisel,

„najfajniejsza”, bo wykorzystuje naturalną potrzebę czło-

wieka, by „patrzeć na innych ludzi” [23, s. 11]. Tym, co

odróżnia obserwację w celach badawczych od zwyczaj-

nej obserwacji, jest sposób jej prowadzenia w dokładnie

określonych warunkach oraz precyzyjny i wykonywany

na bieżąco zapis wyników. W naukowej, systematycznej

obserwacji ważne jest uwzględnienie i udokumentowa-

nie kilku zasadniczych elementów. Są to: 1) zachowanie

(kto i co robi?); 2) środowisko (kontekst zyczny obser-

wowanych zachowań); 3) czas prowadzonych obserwa-

cji; 4) obserwator (jego pozycja i rola w obserwacjach);

5) zapis przeprowadzanych obserwacji. Obserwacja to

metoda silnie nacechowana jakościowo. Aby wyjaśnić, co

dzieje się w danym miejscu, potrzeba dość szczegółowe-

go opisu wrażeń, […] widoków, dźwięków, temperatury,

zapachów, oświetlenia, subiektywnie postrzeganego na-

stroju i obiektywnych akcji; wszystko to jest w trakcie

obserwacji […] zauważane – ale niekoniecznie notowane

– i przekształcane w powoli formujące się wrażenie tego,

co się [tam] dzieje [23, s. 14]. Aby jednak z tego bogac-

twa wrażeń jakościowych przejść do werykowalnych

be havior patterns. What is then needed to precisely

explain how a place “operates” is knowledge that comes

from both of those methods and a detailed, spread over

time analysis of changes which occur in a specific place

that is a case study. However, while applying the princi-

ple of minimizing re sources, it should be decided to

employ a more simple and repetitive procedure which

could be successfully used in different study cases (urban

and architectural analyses, different types of environ-

ment). The factors which seem to operate in favor of com-

bining plan analyses and observations include e.g. the

simplicity and direct nature of observation, lower expen-

diture (questionnaire techniques or interviews usually

require engaging more resources) as well as – which is

especially im portant in architectural research – the visual

character of observation which can be confronted with the

findings of plan analyses.

Observation is one of the basic methods applied in psy-

chological and environmental research, and moreover, as

Robert B. Bechtel and John Zeisel claim, “the most fun”

because it uses the natural human need “to look at other

people” [23, p. 11]. What distinguishes observation

applied for research purposes from a regular observation

is the way it is conducted in specifically defined condi-

tions and the precise way in which its findings are record-

ed while conducting the observation. It is important in the

scientific and systematic observation to take into account

and document a few basic elements, such as 1) behavior

(who does what?); 2) environment (the physical context

of observed behaviors); 3) observation time; 4) observer

(their position and role in observations); 5) recording con-

ducted observations. Observation is a highly qualitative

method. What is needed in order to explain what is going

on in a given place is a rather detailed description of

impressions, […] views, sounds, temperature, smells,

lights, subjective perception of atmosphere and objective

actions; during observation all this is […] noticed – but

not necessarily noted – and transformed into a slowly

formed impression of what is going on [there] [23, p. 14].

However, in order to move from that great number of

qualitative impressions to certifiable conclusions a mech-

anism of determining relatively uniformly the principles

of conducting observations and a method coding the in 

for mation should be developed, that is a certain kind of

reduction of actual phenomena to the aspects which

would be of interest to the researcher.

Description of

a research procedure

and initial research findings

The pilot studies conducted by the author combined

the space-syntax analysis with observations in the natural

environment. The studies were conducted in two places,

creating similar types of environment in respect of their

operation and significance, being a combination of an

“open” place of remembrance and an allaccessible square

(square in front of POLIN Museum in Warsaw and Ghetto

Heroes Square in Kraków). Maps of convex and axial

spaces were developed for both of those places with the

108 Angelika LasiewiczSych

konkluzji, należy opracować mechanizm określający

w miarę jednoznacznie zasady prowadzenia obserwacji

i sposób kodowania tych informacji, a więc pewnego ro-

dzaju redukcję zjawisk rzeczywistych do wymiaru intere-

sującego badacza.

Opis procedury badawczej

i wstępne wyniki badań

W przeprowadzonych przez autorkę pilotażowych

badaniach połączono analizę typu space-syntax z obser-

wacjami w środowisku naturalnym. Badania wykonano

w dwóch miejscach, tworzących pod względem funkcjo-

nalnym i znaczeniowym środowiska podobnego typu, bę-

dące połączeniem „otwartego” miejsca pamięci i placu

ogólnodostępnego (plac przed Muzeum POLIN w War-

szawie i plac Bohaterów Getta w Krakowie). Dla obu

tych miejsc opracowano mapy przestrzeni wypukłych

i osiowych według metody Hilliera i Hanson. Analizowa-

ny obszar określono jako przestrzeń ruchu pieszego od-

dzieloną drogami do komunikacji kołowej. W Warszawie

ten obszar był dodatkowo ograniczony do części otwartej

przestrzeni – placu od frontu Muzeum POLIN (teren za

muzeum jest typową przestrzenią rekreacyjną, więc pełni

nieco inne funkcje), a w Krakowie w obręb analizowanej

przestrzeni włączono niektóre ulice otaczające z trzech

stron plac pieszy, o słabym natężeniu ruchu samochodo-

wego, pełniące w rzeczywistości rolę ciągów pieszojezd-

nych. Do podjęcia takich decyzji skłoniły autorkę wy-

niki prowadzonych tam wcześniej wstępnych obserwacji

i ocena sposobu funkcjonowania tych miejsc.

Szczególnym wyzwaniem okazało się opracowa-

nie map przestrzeni wypukłych. W przeciwieństwie

bowiem do typowych analiz typu space-syntax wyko-

nywanych zazwyczaj dla układów urbanistycznych lub

pomieszczeń w budynku z jasno określonymi barierami

w postaci ścian, analizowany obszar był w przeważają-

cej mierze przestrzenią otwartą, tylko częściowo ogra-

niczoną ścianami budynków z niewielkimi elementami

zlokalizowanymi wewnątrz tej przestrzeni (pomniki,

płyty pamiątkowe, siedziska). Ten problem zarysował

się szczególnie wyraźnie w przypadku placu Bohaterów

Getta w Krakowie, gdzie całą wolną przestrzeń wypeł-

niają ustawione w modularnych odstępach monumental-

ne krzesła. Ze wzglę du na to, że znajdujące się na placu

elementy oddziałują na sposób korzystania z przestrzeni

(żeby przejść, pomimo ich niewielkich gabarytów, nale-

ży je ominąć), ich obecność wpłynęła na podział placu

na znaczną liczbę niewielkich przestrzeni wypukłych. To

sprawiło, że wizualne wrażenie placu jako jedności nie

pokrywało się z układem rysującym się w wyniku ana-

lizy planu. Z tego też względu omawiane miejsce okaza-

ło się w badaniach przes trze nią bardziej „rozproszoną”

i „asymetryczną”, z więk szym zróż nicowaniem „głębo-

kości” poszczególnych prze strze ni względem przyjętego

zewnętrza systemu, niż to w Warszawie. Te dwa miejsca

okazały się też odmienne pod względem ukształtowa-

nia „rdzenia przestrzeni integracji”. W Warszawie prze-

strzenie najle piej zintegro wane w układzie znajdują się

w centrum tego miejsca – przed wejściem do muzeum,

use of Hillier and Hanson’s method. The analyzed area

was designated as a pedestrian traffic space separated by

roads for vehicle traffic. That area in Warsaw was

additionally limited to an open space – the square in front

of POLIN Museum (the area behind the museum is a typ-

ical recreation space and so it serves slightly different

functions), whereas some streets with low level vehicle

traffic, which are actually also used by pedestrians, sur-

rounding the square from three sides, were included into

the analyzed space of the area in Kraków. The author

made such decisions as a result of initial observations

conducted there earlier as well as the assessment of the

way in which those places operate.

The development of a map of convex spaces proved to

be especially challenging as, unlike typical space-syntax

analyses usually made for urban layouts or rooms in

buildings with clearly defined barriers, such as walls, the

analyzed area was mostly an open space only partly lim-

ited by the building walls with small elements located

inside that space (monuments, commemorative plaques,

seats). That problem was especially evident in the case of

Ghetto Heroes Square in Kraków where the whole free

space is filled with monumental chairs placed at modular

distances from one another. As the elements located on

the square affect the way the space is used (although they

are small, pedestrians must get around them) their pres-

ence affected the division of the square into a rather big

number of small convex spaces. As a result, the visual

impression of the square as a whole did not correspond to

the layout provided by the plan analysis. That is why that

place proved in the studies to be a more “distributed” and

“asymmetrical” space, with a more varied “depth” of spe-

cific spaces in comparison to the assumed outside of the

system, than that in Warsaw. These two places also proved

different in respect of the form of the “core of the integra-

tion space”. The spaces in Warsaw best integrated in the

layout are located in the center of that place – in front of

the entry to the museum; furthermore, these spaces fea-

ture the greatest “depth” in the spatial hierarchy. The inte-

gration space in Kraków surrounds the interior of the

square and to a large extent it overlays the pedestrianand

vehicle traffic streets incorporated to the layout. On the

other hand, the “deepest” spaces in the layout are located

more or less inside the square.

In both of those places systematic observations divided

into 6 short series (on average about 20 minute long) were

made from March to June 2014, both on working days

and on the weekends (Saturdays), always when the

weather conditions were good enough to be outside (air

temperature from 16°C to 30°C). The observed behaviors

were recorded in compliance with an earlier agreed sys-

tem and division into 2 groups – people moving in the

square (on foot, on bicycle or electric cart [only in Kra

ków]) as well as people remaining in some place (for at

least 5 minutes). In order to facilitate making notes and at

the same time to make the results of the “remaining in

a place” reliable the study area was divided into smaller

sections to be observed for 5 minutes. Later, on the basis

of the notes taken during the observation (Fig. 4), beha

vioral maps with drawings were developed on the maps

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 109

prepared for that purpose – with the division into indi-

vidual convex spaces marked on them. The comparison

of the comprehensive maps developed on that basis –

including the “remaining in a place” maps – demonstrated

significant differences in the behavior patterns in both

analyzed places. In Warsaw, most people remained in cen-

trally located places (it regarded people moving as well as

those who stopped) which are better integrated and the

“deepest” places. In Kraków, on the other hand, the plac-

es to move around were everywhere but most people

moved along the core integration space. The people

“remaining in a place” were most willing to choose the

places inside the square, being at the same time the “deep-

est” places in the system (Fig. 5–8).

Conclusion

The main objective of the research described here –

both in the scope of theoretical studies and practical appli-

cation – is to look for connections between the form of the

spatial structure and behavior patterns in a described

space. The object of interest includes then the issues con-

nected with reality and active perception of architectural

space which occur in the natural conditions in built en -

vironment. The immediate objective of the pilot studies

Il. 4. Przykładowa notatka z obserwacji zachowania na placu przed Muzeum POLIN w Warszawie

(źródło: badania własne, 2014)

Fig. 4. Example of a note from observation of the behavior in the square in front of POLIN Museum in Warsaw

(source: own research, 2014)

przestrzenie te charakteryzuje jed nocześnie największa

„głębokość” w hierarchii przestrzen nej. W Krakowie

prze strzeń integracji otacza wnętrze placu i w dużej mie-

rze pokrywa się z ulicami pieszojezdnymi włączonymi

do układu. Z kolei „najgłębsze” przestrzenie w układzie

zlokalizowane są mniej więcej wewnątrz placu.

W obu tych miejscach zostały przeprowadzone sys-

tematyczne obserwacje podzielone na 6 krótkich serii

(trwających średnio około 20 minut), od marca do czerw-

ca 2014 r., zarówno w dni robocze, jak i weekendy (so-

bota), zawsze w warunkach sprzyjających przebywa 

niu na zewnątrz (temperatura powietrza od 16°C do

30°C). Obserwowane zachowania były notowane zgodnie

z wcześ niej ustalonym schematem i podziałem na 2 grupy

– osoby poruszające się po placu (na piechotę, na rowe-

rze albo w elektrycznym meleksie [tylko w Krakowie])

i osoby pozostające w jakimś miejscu (przez co najmniej

5 mi nut). Dla ułatwienia zapisu i jednocześnie uwiary-

godnienia wyników „pozostawania w miejscu” teren ba-

dania był podzielony na mniejsze sekcje obserwowane

przez 5 minut. Na podstawie prowadzonych na bieżąco

notatek (il. 4), na przygotowanych do tego celu mapkach

– z zaznaczonym podziałem na poszczególne przestrze-

nie wypukłe – powstały opracowane później rysunko-

wo mapy behawioralne. Zestawienie wykonanych na tej

110 Angelika LasiewiczSych

podstawie map zbiorczych – w tym map „pozostawania

w miejscu” – pokazało istotne różnice we wzorach za-

chowania w obu analizowanych miejscach. W Warszawie

najwięcej ludzi przebywało w miejscach zlokalizowa-

nych centralnie (dotyczyło to zarówno ludzi przemiesz-

czających się, jak i tych, którzy się tu zatrzymywali),

a więc jednocześnie najlepiej zintegrowanych i najbar-

dziej „głębokich”. W Krakowie zaś miejsca do poruszania

się były wszędzie, ale najwięcej ludzi przemieszczało się

wzdłuż rdzenia integracji przestrzeni. Osoby „pozostające

w miejscu” najchętniej wybierały miejsca wewnątrz placu,

będące jednocześnie najbardziej „głębokimi” w systemie

(il. 5–8).

Podsumowanie

Głównym celem opisanych tu prac badawczych – za-

równo w zakresie studiów teoretycznych, jak i praktycz-

nych zastosowań – jest poszukiwanie związków pomię-

dzy ukształtowaniem struktury przestrzennej a wzorami

zachowania w opisanej przestrzeni. Przedmiotem zain-

teresowania są więc zagadnienia związane z rzeczywi-

stą i aktywną percepcją przestrzeni architektonicznej,

odbywającą się w naturalnych warunkach w środowisku

de scribed here was an attempt at verifying the tools

applied to conduct studies in this scope. It seems that an

interesting perspective is opened by a combination of

logical methods (plan analysis in this case) and qualitative

methods (behavior observations in this case). This is dem-

onstrated in the pilot microstudies conducted by the

author – first, with the use of the method of plan analysis

only (study of the residential estates in Tychy) and then

with the use of research procedure (applied to analyze two

places of remembrance in public space in Kraków and

Warsaw) extended to include qualitative analyses (such as

observations as well as space surveys and functional ana

lyses). Due to the small number of analyzed examples the

studies described here obviously cannot be the basis for

drawing conclusions as to the nature of the relationships

between the collected results. They should be considered

to be a test of a specific method combining various tech-

niques of descriptive studies.

What was demonstrated in the studies at the diagnos-

tic level, namely a clear connection between the “integra-

tion space” (being a measure of space determined as

a re sult of plan analysis with the use of the spacesyntax

method) and the movement in space (observations made

Il. 6. Plac Bohaterów Getta w Krakowie

– zbiorcza mapa behawioralna

(źródło: badania własne, 2014)

Fig. 6. Ghetto Heroes Square in Kraków –

aggregate behavioral map

(source: own research, 2014)

Il. 5. Plac Bohaterów Getta w Krakowie – mapa przestrzeni integracji

i zbiorcza mapa behawioralna (nałożone na siebie)

(źródło: badania własne, 2014)

Fig. 5. Ghetto Heroes Square in Kraków – map of the integration space

and the aggregate behavioral map (overlapped)

(source: own research, 2014)

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 111

zbudowanym (built environment). Celem bezpośrednim

opisanych tu badań pilotażowych była próba werykacji

narzędzi służących do prowadzenia studiów w tym za-

kresie. Interesującą perspektywę otwiera, jak się wydaje,

kombinacja metod logicznych (w tym wypadku anali-

zy planu) i jakościowych (tu: obserwacje zachowania).

Pokazują to przeprowadzone przez autorkę mikrobada-

nia pilotażowe – najpierw z zastosowaniem samej me-

tody analizy planu (badanie tyskich osiedli), a następ-

nie z zastosowaniem rozszerzonej o analizy jakościowe

(m.in. obserwacje, ale także inwentaryzacje przestrzeni

analizy funkcjonalne) procedury badawczej (zastosowa-

nej do analizy 2 miejsc pamięci w przestrzeni publicznej

Krakowa i Warszawy). Opisane tu badania ze względu na

niewielką liczbę analizowanych przykładów nie mogą, co

oczywiste, stanowić podstawy do wyciągania wniosków

na temat zależności uzyskanych wyników. Należy je ra-

czej traktować jako test określonej metody łączącej różne

techniki badań opisowych.

To, co zostało w tych badaniach wykazane na po-

ziomie diagnostycznym, a mianowicie wyraźny zwią-

zek „przestrzeni integracji” (będącej miarą przestrzeni

of human behavior), empirically confirms the relation-

ship described in the literature between the form of space

– as a hierarchical structure – and the actual behavior

patterns. The social “logic” which is imprinted in the

plan – demonstrated in the unique layout of the space

configuration which has emerged during analyses – was

confirmed in the observed behavior. Furthermore, the

correctness of the assumptions made for the analysis

regarding the definitions of the boundaries and division

into individual “convex” spaces was demonstrated. The

space of the highest rate of integration proved to be the

most convenient for (quick) moving around. At the same

time, the category of behavior designated as “remaining

in a place” which was created for the needs of the

described research proved to be resistant to the operation

of the “integration space”. In the two observed spaces of

the square, people most often remained longer in the

places which in the system proved not the best “integrat-

ed” but the “deepest”. It is difficult to determine unequiv-

ocally whether this is a coincidence, implementation of

a certain “logical” principle or maybe a result of opera-

tion of other variables, such as the location of points of

Il. 8. Plac Bohaterów Getta w Krakowie –

zbiorcza mapa behawioralna dla „pozostawania w miejscu”

(źródło: badania własne, 2014)

Fig. 8. Ghetto Heroes Square in Kraków –

aggregate behavioral map for “remaining in a place”

(source: own research, 2014)

Il. 7. Plac Bohaterów Getta w Krakowie – mapa przestrzeni integracji

i zbiorcza mapa behawioralna dla „pozostawania w miejscu”

(nałożone na siebie) (źródło: badania własne, 2014)

Fig. 7. Ghetto Heroes Square in Kraków – map of the integration space

and the aggregate behavioral map for “remaining in a place” (overlapped)

(source: own research, 2014)

112 Angelika LasiewiczSych

uzys ka ną w wyniku analizy planu metodą space-syntax)

z ruchem w przestrzeni (zanotowane obserwacje zacho-

wania ludzi), w sposób empiryczny potwierdza opisy-

waną w literaturze zależność ukształtowania przestrzeni

– jako hierarchicznej struktury – z faktycznymi wzora-

mi zachowania. Społeczna „logika”, która wpisana jest

w plan – ukazana w nieoczywistym schemacie kongura-

cji przestrzeni, jaki ujawnił się w trakcie analiz – znalazła

potwierdzenie w zaobserwowanym zachowaniu. Wyka-

zano przy tym słuszność przyjętych do analizy założeń

na temat denicji granic i podziału na poszczególne prze-

strzenie „wypukłe”. Przestrzeń o najwyższym wskaźni-

ku integracji okazała się najwygodniejsza do (szybkiego)

przemieszczania się. Jednocześnie stworzona na potrzeby

opisywanego badania kategoria zachowania określona

jako „pozostawanie w miejscu” okazała się odporna na

schemat działania „przestrzeni integracji”. W dwóch ob

ser wowanych przestrzeniach placu ludzie najczęściej

przebywali dłużej w miejscach, które w systemie oka-

zały się nie najlepiej „zintegrowane”, ale „najgłębsze”.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy jest to przypadek,

realizacja pewnej „logicznej” zasady czy może wynik

działania innych zmiennych, takich jak lokalizacja in-

teresujących punktów w przestrzeni (pomniki, studnia,

ciekawe miejsca widokowe). Aby to wyjaśnić, nale-

żałoby przeprowadzić podobne procedury badawcze

w wielu tego typu miejscach. Rezultaty przedstawio-

nych tu studiów okazały się jednak pod tym względem

– to znaczy w sposobie użytkowania przestrzeni w celu

innym niż przemieszczanie się – zbieżne z wynikami

badań prowadzonych w Melbourne na temat atrakcyj-

ności przestrzeni publicznej jako strefy spacerowej [16].

One także bazowały na powiązaniu analizy space-syn-

tax z metodami jakościowymi, w tym wypadku były to

kwestionariusze. W wyniku przeprowadzonej tam ana-

lizy wpływu środowiska zbudowanego na aktywność

zyczną okazało się między innymi, że przestrzenie do

rekreacji

nie pokrywały się z przestrzenia mi najle-

piej zintegrowanymi w systemie. Na wybór przestrzeni

do spacerowania wpływ miały inne czynniki, takie jak

bezpieczeństwo (od ruchu ulicznego i przestępczości),

a także estetyczna atrakcyjność przestrzeni. Może to

oznaczać, że prognozowanie zachowania ludzi wyłącz-

nie na podstawie analizy planu jest nierzetelne i wymaga

zastosowa nia dodatkowych metod badawczych służą-

cych werykacji uzyskanych wyników w rzeczywistym

środowisku w skali 1:1, a więc bardziej związanych

kontekstualnie metod jakościowych.

Opisywane wyniki pokazują, że łączenie metod lo

gicznych i jakościowych w badaniach architekto nicz

nych ma sens. W tego typu studiach – podobnie jak

Przedmiotem przytoczonego badania [16] była analiza wpływu

różnych zmiennych na podejmowanie aktywności fizycznej (spacery dla

przyjemności) w przestrzeni miasta (Melbourne). Badane zmienne to

m.in.: bliskość od miejsca zamieszkania (analizowana za pomocą

systemu GIS) i atrakcyjność otwartych przestrzeni publicznych, per

cepcja najbliższego otoczenia (badana technikami kwe stio na riu szo wy

mi) i kon fi guracja przestrzenna ulic związanych z obszarami spa ce

rowymi (ba dana za pomocą metody space-syntax).

interest in space (monuments, water well, interesting

views). In order to explain this similar research proce-

dures should be conducted in many other places like this.

The results of the microstudies presented here proved,

however, in this respect – that is in the way space is used

for the purpose other than moving around – unexpectedly

consistent with the results of studies conducted in

Melbourne on attractiveness of public space as a walking

zone [16]. They were also based on the connection

between the spacesyntax method and qualitative studies;

in this case they were studies conducted with the use of

questionnaires. As a result of the analysis conducted in

those studies of the influence of built environment on the

physical activity it turned out for instance that the spaces

for recreation

did not overlap with the spaces best inte-

grated in the system. The choice of space for walking

was affected by other factors, such as security (from

vehicle traffic and crime) as well as esthetic attractive-

ness of the space. This can mean that forecasting human

behavior exclusively on the basis of plan analysis is unre-

liable and requires the application of additional research

methods to verify the results in the real environment in

1:1 scale, that is more contextually connected qualitative

methods.

The results of the described studies show that com-

bining logical and qualitative methods in architectural

research makes sense. It those studies – just like in

designing – what counts is not only consistency in inqui-

ries or logical and correct methodological structure but

also creativity which leads to innovative ways of col-

lecting data. The future of architectural studies seems to

lie in interdisciplinary strategies based on new “atypi-

cal” techniques or “unexpected combinations of meth-

ods” [3, p. viii]. This may mean a need to use in archi-

tectural studies a methodology based on logical and

technical analysis combined with humanistic studies

based on qualitative methodology. The development of

science needs those “two cultures”

– technical and

humanistic to inspire each other. A slightly similar idea

is expressed in the science-based: human-focused slo-

gan which is the motto of the spacesyntax method [17]

which can be considered to be a trigger of a new scien-

tific approach in architecture. It should be based on

knowledge and reliable scientific studies as well as

focus on man. This type of studies – including those

described above – do not provide simple guidelines on

how to build but they show rather clearly what the users

need and expect. That knowledge is necessary to design

architecture which should provide them with the best

possible place to live. Although the motto quoted above

The objective of the study [16] was to analyze the influence of

different variables on taking physical activities (leisure walks) in the city

space (Melbourne). The studied variables included for instance proxim-

ity of the place of residence (analyzed with the use of GIS) and attrac-

tiveness of open public spaces, perception of the nearest surroundings

(que stionnaire techniques) and spatial configuration of the streets con-

nected with the walking areas (studies with the use of space-syntax

method).

C.P. Snow [quote after: 24, p. 6].

Uwagi o metodach logicznych i jakościowych/Notes on logical argumentation and qualitative methods 113

w projektowaniu – liczy się nie tylko systematyczność

dociekania oraz logiczna i poprawna struktura metodo-

logiczna, ale także kreatywność, która prowadzi do inno-

wacyjnych sposobów uzyskiwania danych. Przyszłością

badań w architekturze wydają się strategie interdyscy-

plinarne i bazujące na nowych „atypowych” technikach

lub „nieoczekiwanych kombinacjach metod” [3, s. viii].

Oznaczać to może potrzebę korzystania z kombinacji

metod opartych na analizie logicznej i technicznej z wy-

wodzącymi się ze studiów humanistycznych metodami

jakościowymi. Rozwój nauki potrzebuje bowiem tych

„dwóch kultur”

– technicznej i humanistycznej, by wza-

jemnie się inspirowały. Nieco podobną myśl wyraża hasło

science-based: human- focused, stanowiące motto metody

space-syntax [17], którą traktować można jako zaczyn no-

wego naukowego podejścia w architekturze. Cechować je

powinno oparcie na wiedzy i rzetelnych badaniach nauko-

wych, a jednocześnie skupienie uwagi na człowieku. Ba-

dania tego typu – także takie jak opisywane powyżej – nie

dają prostych wskazówek, jak należy budować, ale poka-

zują w sposób dosyć wyraźny, czego potrzebują i oczekują

użytkownicy. Ta wiedza jest zaś niezbędna do tego, by

projektować taką architekturę, która zapewni im możli-

wie najlepsze miejsca do życia. Cytowane powyżej mot

to (science-based: human-focused), choć brzmi bardzo

współcześnie, przypomina jednak, że koncepcja archi-

tektury jako nauki jest głęboko zakorzeniona w tradycji

nowożytnej i humanistycznej. Podobne aspiracje podzie-

lać musiał przecież XVwieczny budowniczy katedry me-

diolańskiej Jean Mignot, które wyraził słowami: ars sine

scientia nihil est.

Cytat z: C.P. Snow [za: 24, s. 6].

Bibliografia /References

[1] Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, tłum. K. Kumaniecki,

PWN, Warszawa 1956.

[2] Leśniakowska M., Co to jest architektura?, Kanon, Warszawa

1996.

[3] Groat L., Wang D., Architectural Research Methods, John Wiley &

Sons, New York 2002.

[4] Lenartowicz K., Juruś D., Kępa L., LasiewiczSych A., Stec B.,

Zarys historii myśli psychologicznej w architekturze do 1960 r.,

mpis, raport z badań (projekt badawczy KBN 7T07F02715, Kra-

ków, 1994–2001).

[5] Żórawski J., Wybór pism estetycznych, Universitas, Kraków

2008.

[6] Steiner F., Opportunities for urban ecology in community and

regio nal planning, „Journal of Urban Ecology” 2016, Vol. 2, No. 1,

1–2.

[7] Bańka A., Społeczna psychologia środowiskowa, Wydawnictwo

Naukowe Scholar, Warszawa 2002.

[8] Niezabitowska E.D., Metody i techniki badawcze w architekturze,

Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2014.

[9] Shaughnessy J.J., Zechmeister E.B., Zechmeister J.S., Metody ba-

dawcze w psychologii, tłum. M. Rucińska, GWP, Gdańsk 2002.

[10] Moudon A.V., Urban morphology as an emerging interdisciplinary

eld, „Urban Morphology” 1997, No. 1, 3–10.

[11] Hillier B., Hanson J., The social logic of space, Cambridge Univer-

sity Press, Cambridge–New York 1993.

[12] Lasiewicz A., O społecznej logice przestrzeni, „Kwartalnik Archi-

tektury i Urbanistyki” 1997, T. 42, z. 2, 167–168 [recenzja: Hillier

B., Hanson J. (1993), The social logic of space].

[13] Ratti C., Urban texture and space syntax: some inconsisten-

cies, „Environment and Planning B: Planning and Design” 2004,

Vol. 31, 1–12.

[14] Hillier B., Hanson J., Graham H., Ideas are in things: an applica-

tion of the space syntax method to discovering house genotypes,

„Environment and Planning B: Planning and Design” 1987,

Vol. 14, 363–385.

[15] LasiewiczSych A., Analiza typomorfologiczna planu w diagno-

zie środowiskowej przestrzeni publicznej, [w:] T. Wagner (red.),

Nowoczesność w architekturze: Integracja, identykacja, innowa-

cja, t. 3, Politechnika Śląska, Gliwice 2013, 29–40.

[16] Koohsari M.J., Karakiewicz J.A., Kaczynski A.T., Public Open

Space and Walking: The Role of Proximity, Perceptual Qualities

of the Surrounding Built Environment, and Street Conguration,

„Environment and Behavior” 2013, Vol. 45(6), 706–736.

[17] http://www.spacesyntax.com [accessed: 15.12.2016].

[18] Newman O., Creating Defensible Space, US Department of Hous-

ing and Urban Development Ofce of Policy Development and

Research, Washington 1996.

[19] Rapoport A., Human Aspects of Urban Form: Towards a Man –

En vironment Approach to Urban Form and Design, Pergamon

Press, Oxford–New York 1977.

(science-based: human-focused) sounds very contempo-

rary, it is a reminder that the concept of architecture as

a science is deeply rooted in the modern and humanistic

tradition. Similar aspirations must have been shared by

the 15century builder of the cathedral in Milan Jean

Mignot which he expressed with the words: ars sine

scientia nihil est.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

114 Angelika LasiewiczSych

Streszczenie

W artykule przedstawiono opis metodologiczny i przykładowe wyniki własnych badań nad zastosowaniem kombinacji argumentacji logicznej

i metod jakościowych w diagnozie środowiska architektonicznego. Opisywane metody, w tym zwłaszcza analiza rozkładu przestrzeni (analiza planu,

space-syntax) i mapowanie behawioralne zostały przedstawione w szerszym kontekście metod stosowanych w architekturze i w badaniach relacji

człowiek–środowisko.

Słowa kluczowe: architektura, środowisko, badania, analiza planu, metody jakościowe, mapowanie behawioralne

Abstract

Paper presents the methodology and samples of research on using the combination of logical argumentation and qualitative methods in diagnosis of

the built environment. The ways of using the spacesyntax analysis as an example of logical argumentation and behavioral mapping as a demonstra-

tion of qualitative research were presented in the context of a wide range of architectural research methods as well as manenvironment methods.

Key words: architecture, environment, research, spacesyntax, qualitative methods, behavioral mapping

[20] Lynch K., The image of the city, M.I.T. Press, Cambridge 1960.

[21] Canter D., The psychology of place, Architectural Press, London

1977.

[22] Moudon E.A., Lee Ch., Cheadle A.D., Garvin Ch., Johnson D.,

Schmid T.L., Weathers R.D., Lin L., Operational Denitions of

Walkable Neighborhood: Theoretical and Empirical Insights, „Jour-

nal of Physical Activity and Health” 2006, No. 3, Suppl. 1, 99–117.

[23] Bechtel R.B., Zeisel J., Observation: The World under a Glass,

[w:] R.B. Bechtel, R.W. Marans, W. Michelson (ed.), Methods in

Environmental and Behavioral Research, Van Nostrand Reinhold

Company, New York 1987, 11–40.

[24] [red.], Zapotrzebowanie na Wolterów, „Świat Nauki” 2016,

No. 12(304), 6.

Notes on the combination of logical argumentation and qualitative methods in diagnosis of the built environment

Angelika Lasiewicz-Sych

doi:10.5277/arc170107

Abstract