Reconstruction and possibilities for adaptive re-use of railway stations based on the example of selected objects from the area of Lower Silesia – results of analyses carried out during student workshops

2020

1(61)

DOI: 10.37190/arc200108

Wprowadzenie

Celem artykułu jest ukazanie budowli związanych

z kolejnictwem na Dolnym Śląsku, mających istotne wa-

lory architektoniczne, historyczne, kulturowe i krajobra-

zowe, a na skutek zaprzestania użytkowania niszczeją-

cych i popadających w ruinę. Ponadto istotnym zadaniem

publikacji jest pokazanie wybranych założeń kolejo-

wych w dobie ich świetności oraz skonfrontowanie ze sta-

nem obecnym. W artykule zaprezentowano rekonstrukcje

w formie makiet architektonicznych wybranych dworców,

wykonane podczas warsztatów studenckich „Ko lejowe

dziedzictwo Dolnego Śląska”

, zorganizowanych w roku

* ORCID: 0000-0002-5930-9198. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej / Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

** ORCID: 0000-0001-7041-5373. Wydział Geoinżynierii, Gór -

nictwa i Geologii Politechniki Wrocławskiej / Faculty of Geoengi neering,

Mining and Geology, Wrocław University of Science and Technology.

*** ORCID: 0000-0002-6425-5366. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej / Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

**** ORCID: 0000-0001-9155-4495. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej / Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

Rezultaty prac w postaci makiet trzech obiektów kolejowych

oraz zdjęć dworców z terenu Dolnego Śląska zostały zaprezentowane na

Aleksandra Kozaczek*, Gabriela Wojciechowska**,

Maria Czarnecka***, Agnieszka Nowicka****

Rekonstrukcja i możliwości adaptacji dworców kolejowych

na przykładzie wybranych obiektów z terenu Dolnego Śląska

– wyniki analiz przeprowadzonych podczas warsztatów studenckich

Reconstruction and possibilities for adaptive re-use of railway stations

based on the example of selected objects from the area of Lower Silesia

– results of analyses carried out during student workshops

Introduction

This article discusses selected buildings related to the

railway industry in Lower Silesia, which have significant

architectural, historical, cultural and landscape values

and, due to cessation of use, have deteriorated and fallen

into ruin. The aim of the paper is to recreate selected rail-

way layouts in the era of their splendor and to compare

them with their current state. The article presents recon-

structions in the form of architectural mockups of selected

stations, made during the student workshops “Railway

Heritage of Lower Silesia”

, organized in the academic

The results of the work (mockups of three railway facilities and

photos of stations from Lower Silesia) were presented at the internatio-

nal conference Big Stu “Preserving large industrial objects in a chang-

ing environment”, which took place in Katowice on 11–13 September

2019. Previously, the eects of the rst stage of the work were presented

on May 21, 2017 at the exhibition entitled “Railway Heritage of Lower

Silesia” in the session room at the Central Station in Wrocław, which

accompanied a seminar held on the date of the 175

anniversary of the

rst journey made from Wrocław to Oława on the oldest railway line in

Lower Silesia. The models were also presented during the conference

“Railways in the Region” at the University of Wrocław in June 2017,

the scientic conference “What can we save?” at the Museum of Zinc

Metallurgy in Katowice, Szopienice in June 2017, the Lower Silesian

Festival of Architecture in September 2018 and at the exhibition on

the 5

anniversary of our activity at the Faculty of Architecture of the

Wrocław University of Science and Technology in February 2019.

58 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

akademickim 2016/2017 przez Koło Nau kowe Ochrony

Dziedzictwa Przemysłowego In du stria, działające przy

Politechnice Wrocławskiej pod opieką naukową dr. inż.

arch. Piotra Gerbera. Przygotowano rekonstrukcje wybra-

nych obiektów kolejowych reprezentujących różne roz-

wiązania funkcjonalne i kubaturowe: Dworca Mar chij-

skiego we Wrocławiu, pierwszego dworca w Ja wo rzy nie

Śląskiej oraz stacji kolejowej w Żelaźnie. Tworzenie mo-

deli miało na celu pokazanie potencjalnym inwestorom,

urzędnikom oraz mieszkańcom miejscowości, z których

pochodzą wybrane obiekty, wartości dworców i możliwo-

ści ich dalszej eksploatacji. Na podstawie licznych przy-

kładów adaptacji budynków kolejowych można stwier-

dzić, że takie obiekty z powodzeniem można przystosować

do nowych zadań. W artykule przedstawiono kilka takich

realizacji zagranicznych. Mogą one stanowić inspirację

dla rewitalizacji opisanych dworców.

Opis i rekonstrukcja dworców kolejowych

na Dolnym Śląsku

Dworce wybrane do rekonstrukcji podczas warsztatów

pełniły dawniej istotną funkcję w regionie. Kolejnictwo

rozwijające się na Dolnym Śląsku w XIX w. wpłynęło na

rozwój gospodarczy tego obszaru. Budowle związane z ko-

leją, stworzone na terenie Dolnego Śląska miały szcze-

gólne wartości w zakresie architektury, budownictwa oraz

inżynierii transportu. Formą nawiązywały zarówno do

historyzujących stylów architektury zachodnioeuropej-

skiej, jak i budownictwa regionalnego. Ich obecny stan

jest wynikiem nie tylko spadku znaczenia kolei na rzecz

innych środków transportu, ale przede wszystkim zdarzeń

z przełomu lat 80. i 90. XX w., które spowodowały zadłu-

żenie polskich kolei, spadek popytu na ich usługi, brak

dotacji oraz wysokie czynsze dzierżawne za grunty zajęte

pod infrastrukturę kolejową [1]. Doprowadziło to do za-

mknięcia wielu tras, a zaprzestanie eksploatacji obiektów

przyczyniło się do ich degradacji znacznie bardziej niż wy-

konywane we wcześniejszych latach nieudolne remonty.

Dobór obiektów do opracowania był podyktowany

przede wszystkim rolą, jaką odegrały one w regionie.

Kolejnym ważnym kryterium był aktualny stan budynku.

Do opracowania wytypowano obiekty, które pomimo sta-

łego wpisania się w krajobraz i prób przywrócenia funkcji

nadal są w stanie postępującej destrukcji. Co ważne, sta-

rano się też wskazać dworce o zróżnicowanej kubaturze

międzynarodowej konferencji Big Stu „Preserving large industrial

objects in a changing environment”, która odbyła się w Katowicach

w dniach od 11 do 13 września 2019 r. Wcześniej efekty pierwszego

etapu prac były prezentowane 21 maja 2017 r. na wystawie pt. „Kolejo-

we Dziedzictwo Dolnego Śląska” w sali sesyjnej na Dworcu Głównym

we Wrocławiu. Wystawa ta towarzyszyła seminarium z okazji 175-lecia

pierwszego przejazdu na najstarszej linii kolejowej na Dolnym Śląsku

Wrocław–Oława. Modele dworców kolejowych pokazano również pod-

czas konferencji „Kolej w Regionie” na Uniwersytecie Wrocławskim

w czerwcu 2017 r., konferencji naukowej „Co możemy uratować?”

w Muzeum Hutnictwa Cynku w Walcowni w Katowicach-Szopienicach

w czerwcu 2017 r., a także w trakcie Dolnośląskiego Festiwalu Architek-

tury we wrześniu 2018 r. i wystawy z okazji 5-lecia naszej działalności

na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej w lutym 2019 r.

year 2016/2017 by the “Industria” Student Research Group

for the Preservation of the Industrial Heritage, operating

the Wrocław University of Science and Technology

un-

der the scientific supervision of dr. eng. arch. Piotr Gerber.

Reconstructions of the selected railway facilities repre-

senting various functional and spatial solutions were car-

ried out, i.e. Marchijski Railway Station in Wrocław, the

first station in Jaworzyna Śląska and the station in Że la-

zno. The purpose of creating models was to demonstrate

the historical and architectural values of the stations and

to encourage investors, officials and local residents to

consider possibilities for their further exploitation.

Based on numerous examples of railway station adap-

tation, it can be concluded that such objects can be suc-

cessfully adapted to new functions. The article discusses

some projects that were implemented abroad and which

could be an inspiration for the revitalization of the sta-

tions described in the paper.

Description and reconstruction of railway stations

in Lower Silesia

The development of railways in Lower Silesia in the

century had a direct impact on the development of

associated infrastructure and the stations selected here for

reconstruction once performed important functions in the

region. Railway-related buildings created in Lower Silesia

had special values in the fields of architecture, construc-

tion and transport engineering and their designs refer-

enced the historicising styles of Western Euro pean archi-

tecture and regional structures. Their current state is the

result not only of the decline in the importance of rail-

ways but also of the events that took place in the late

1980s and early 1990s, which resulted in the Polish rail-

ways going into debt, a decrease in demand for PKP

(Polish State Railways) services, a lack of subsidies and

high rents for the land on which the railway infrastructure

was located [1]. Many railway lines were closed and the

lack of operation of the facilities contributed to their deg-

radation much more than the inefficient repairs carried

out in previous years.

Buildings were selected for the study primarily due to

their importance for the region, but also because they

were all in a state of progressive destruction, despite some

attempts at restoration. It was also important to select sta-

tions that demonstrated a range of spatial shapes and cuba-

ture. As many railway facilities in Silesia fulfill these cri-

teria there was a wide range of buildings to choose from.

Examples can be found even in the center of Wro cław, as

evidenced by the technical condition of the Upper Silesian

Railway Station (Bahnhof der Oberschlesische Eisen-

bahn)

, Nadodrze Railway Station (Oderthor bahn hof)

The Upper Silesian Railway Station from 1842, which was the

rst such facility in the Capital of Lower Silesia. In June 2017 it suered

a re. Although the building is currently in poor condition, it houses

a shelter for homeless people [2].

Nadodrze railway station (1868) still fullls its original function,

but its fate is uncertain due to the unclear issue of ownership and the lack

of a local plan for this area [3].

 Rekonstrukcjaimożliwościadaptacjidworcówkolejowych /Reconstructionandpossibilitiesforadaptivere-useofrailwaystations 59

i ukształtowaniu przestrzennym. Zbiór obiektów spełnia-

jących te kryteria jest niezwykle szeroki, ponieważ na

Dolnym Śląsku można zaobserwować wiele budynków

kolejowych, które przestały być użytkowane i popadają

w ruinę. Jako przykłady mogą posłużyć choćby te z cen-

trum Wrocławia – Dworzec Górnośląski (Bahnhof der

Ober schlesische Eisenbahn)

, dworzec Nadodrze (Oder-

thor bahnhof)

czy Dworzec Świebodzki (Freiburger Bahn-

hof)

. Największej degradacji ulegają jednak niewielkie

stacje, takie jak Kowary (Schmiedeberg), Mar cinowice

Świdnickie (Groß Merzdorf), Olbrachtowice (Al brechts -

dorf) oraz Grabina Śląska (Gräben)

, które istnieją w po-

staci szczątkowej i grozi im zawalenie. Takie obiek ty po-

wstały w latach 80. i 90. XIX w. i były niezwykle ważne

dla regionu, ponieważ umożliwiały nie tylko transport

osobowy, ale również pomagały w rozwoju przemysłu na

Dolnym Śląsku. Dziś znikają nie tylko ze wzglę du na de-

wastacje, ale przede wszystkim przez brak de cyzyjności

po stronie właścicieli (il. 1).

Podczas selekcji według przedstawionych kryteriów

wybrano trzy obiekty reprezentujące założenia o różnych

rozwiązaniach funkcjonalnych i kubaturowych:

Dworzec Górnośląski (1842), będący pierwszym tego typu obiek-

tem w stolicy Dolnego Śląska, w czerwcu 2017 r. uległ pożarowi. Mimo

że budynek znajduje się w złym stanie technicznym, mieści schronisko

dla osób bezdomnych [2].

Dworzec Nadodrze (1868) nadal spełnia swoją funkcję, jednak

jego losy są niepewne ze względu na niejasną kwestię własności oraz

brak planu miejscowego dla tego obszaru [3].

Na Dworcu Świebodzkim (1867) obecnie realizuje się wiele za-

dań niezwiązanych z kolejnictwem, remonty obiektu są przeprowadzane

miejscowo, w listopadzie 2019 r. na terenie obiektu wybuchł pożar, któ-

ry w znacznym stopniu uszkodził budynek [4].

Stacja kolejowa w Grabinie Śląskiej znajduje się w bezpośrednim

sąsiedztwie kopalni granitu i zakładu obróbki kamienia.

Il. 1. Aktualny stan wybranych dworców i stacji kolejowych na Dolnym Śląsku:

a) Dworzec Górnośląski we Wrocławiu – widok skrzydła uszkodzonego podczas pożaru (2017),

b) Dworzec Świebodzki we Wrocławiu podczas targowiska (2018), c) zniszczona fasada dworca Nadodrze we Wrocławiu (2017),

d) dworzec w Kowarach, któremu grozi zawalenie (2016), e) opuszczona stacja w Olbrachtowicach (2016),

f) stacja w Grabinie Śląskiej z zarwanym dachem (2016) (fot. A. Kozaczek i G. Wojciechowska)

Fig. 1. Current condition of selected train stations in Lower Silesia:

a) Upper Silesian Railway Station in Wrocław – view of a wing damaged during a fire (2017),

b) Świebodzki Railway Station in Wrocław during the market (2018), c) destroyed façade of Nadodrze Railway Station in Wrocław (2017),

d) the train station in Kowary, which is in danger of collapsing (2016), e) abandoned station in Olbrachtowice (2016),

f) station in Grabina Śląska with a damaged roof (2016) (photo by A. Kozaczek and G. Wojciechowska)

and the Świebodzki Railway Station (Freiburger Bahn-

hof)

. However, small stations such as Kowary (Schmie-

deberg), Marcinowice Świdnickie (Groß Merz dorf),

Olbrachtowice (Albrechtsdorf) and Grabina Śląska

(Gräben)

are subject to the greatest degradation, existing

only in a fragmentary form and at risk of collapse. Such

facilities were created in the 1880s and 1890s and were

extremely important for the region’s development, as they

enabled not only passenger transport, but also generated

industry intensification in the towns of Lower Silesia.

Objects disappear not only due to degradation, but also

due to a total lack of decision making on the part of the

owners (Fig. 1).

Using the criteria described above, three buildings were

selected that represented a variety of functional and spa-

tial solutions:

–

Marchijski Railway Station in Wrocław – a large head-

end station, chosen for its functional and technical solu-

tions and interesting history,

–

the first station in Jaworzyna Śląska – a large island

station at the junction, selected because of its atypical spatial

shape and impact on industrial development in the locality,

– the station in Żelazno – a small railway station of the

Kłodzko–Stronie Śląskie railway line, chosen for the

land scape setting of the object.

As part of the workshop, the original forms of objects

from their glory period were recreated. Reconstructions

of the facilities were made on the basis of archival

Świebodzki Railway Station, from 1867, currently houses many

functions not related to railways. Repairs of the facility are carried out

locally; in November 2019 a re broke out on the site, which severely

damaged the building [4].

The railway station in Grabina Śląska is located in the immediate

vicinity of the granite quarry and the stone processing plant.

d f

60 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

– Dworzec Marchijski we Wrocławiu – duży dworzec

czołowy, wybrany ze względu na rozwiązania funkcjonal-

no-techniczne oraz ciekawą historię,

– pierwszy dworzec w Jaworzynie Śląskiej – duży dwo-

rzec wyspowy na stacji węzłowej, wytypowany ze wzglę-

du na nietypowe ukształtowanie przestrzenne i wpływ na

rozwój przemysłu w miejscowości,

– dworzec w Żelaźnie – niewielka stacja przelotowa

linii kolejowej Kłodzko–Stronie Śląskie, wybrana ze

względu na krajobrazowe osadzenie obiektu.

W ramach warsztatów odtworzono pierwotne formy

tych

obiektów z okresu ich świetności. Rekonstrukcje wy-

konano na podstawie archiwaliów (dokumentacji budow-

lanej, rycin, fotografii) oraz opracowań naukowych, kart

ewidencyjnych zabytków (informacje na temat prze-

kształceń obiektu i jego funkcjonowania). Po wykonaniu

rysunków wektorowych, obrazujących stan pierwotny bu-

dynków, części makiety zostały wycięte na wycinarce la-

serowej z tektury introligatorskiej. W kolejnym etapie po-

łączono elementy oraz stworzono otoczenie niezbędne dla

charakterystyki obiektów kolejowych. Przed przystąpie-

niem do tworzenia modeli przeprowadzono cykl wykła-

dów. Podczas spotkań omówiono zasady działania zało-

żenia. Wykłady kończyła dyskusja o przyszłości obiektów.

DworzecMarchijskiweWrocławiu

W stolicy Dolnego Śląska rozbudowa sieci kolejowej

miała szczególne znaczenie. Wpłynęła silnie na ukształto-

wanie metropolii, która formowała swoje przedmieścia

po niwelacji obwarowań miejskich. Nowa infrastruktura

była istotna nie tylko ze względów utylitarnych. Pod sta-

wowa funkcja, transport osób i towarów, podczas budowy

dworców w wielu przypadkach ustępowała prestiżowej

for mie. Miało to na celu pokazanie wysokiej rangi Wro cła-

wia, który w XIX i na początku XX w. na różnych płasz -

czyznach konkurował z Berlinem.

W takich okolicznościach powstał Dworzec Marchijski

(Niederschlesich Märkischer Bahnhof), zwany również

Królewskim ze względu na bliskość Pałacu Królewskiego.

Projektantem oddanego do użytku w 1844 r. założenia był

Julius Mangera, który był również autorem wspomnianego

już Dworca Górnośląskiego [5]. Początkowo obiekt umoż-

liwiał połączenie kolejowe między Wrocławiem a Legnicą,

jednak do ce lo wo pociągi docierały stąd aż do Berlina

i Frankfurtu. Założenie było trzecim dworcem w obrębie

miasta. Mimo że obiekt zaprojektowano w typie dworca

czołowego, to jednak przewidziano możliwości adaptacji do

form dworca przelotowego. Takie rozwiązanie miało na celu

połączenie wszystkich wrocławskich stacji między sobą.

Założenie otrzymało układ osiowy, a jego oś symetrii

wyznaczały tory kolejowe [6], przy których znajdowały

się dwukondygnacyjne budynki przyjazdów i odjazdów.

Pierwszy z nich zawierał również część mieszkalno-ad-

ministracyjną. Obiekty połączono łukiem tryumfalnym

flankowanym czterokondygnacyjnymi wieżami. Ponad-

to od strony północnej dworca funkcjonowała poczekal-

nia, czyli parterowy pawilon z restauracją. Od zachodniej

stro ny założenie zamykał czterokondygnacyjny budynek

dyrekcji. W późniejszych etapach inwestycja zyskała inne

building documentation, engravings and photographs,

data from the Register of Monuments and scientific stud-

ies to research their original appearance and provide in-

formation on the changes that occurred over time to each

facility and its functioning. Vector drawings were prepared

illustrating the original state of the buildings and then parts

of the mockup were cut out on a laser cutter from book-

binding cardboard. These elements were combined and

the environment necessary for the characteristics of rail-

way facilities was created. A series of lectures were con-

ducted before creating the models. During the meetings,

the principles of the layout were discussed. Lectures end-

ed with a discussion about the future of the objects.

MarchijskiRailwayStationinWrocław

In the capital of Lower Silesia, the expansion of the

railway network was of particular importance. It strongly

influenced the formation of the metropolis, which devel-

oped suburbs after leveling the city walls. The new infra-

structure was important not only for its utilitarian func-

tions of transporting people and goods, but also for its

beauty – many of the stations were designed to be prestig-

ious buildings to demonstrate the high rank of Wrocław

which competed with Berlin on various levels.

In such circumstances, Marchijski Station (Nieder-

schle sich Märkischer Bahnhof) was constructed. It was

also called the Royal Station because of the proximity of

the Royal Palace. The designer of the 1844 building was

Julius Mangera who also designed the previously men-

tioned Upper Silesian Railway Station [5]. Initially the

facility enabled a railway connection between Wrocław

and Legnica, but eventually trains travelled from Wrocław

to Berlin and Frankfurt. The complex was the third station

to be built within the city and despite the fact that it was

designed as a head station (terminus), it could also act as

a transit station to allow all Wrocław stations to be con-

nected with one another.

The complex had an axial arrangement with its axis of

symmetry being determined by railway tracks [6]. Be-

tween them there were two-story arrival and departure

buildings. The first of these also contained a residential

and administrative part. The buildings were connected by

a triumphal arch flanked by four-storey towers. On the

northern side of the station there was a waiting room, i.e.,

a one-story pavilion with a restaurant. From the west, the

complex was completed by a four-story management

building. In later stages of its development, the complex

gained other buildings including workshops, control

rooms, a locomotive depot and warehouses related to the

service of Cargo Station (Güterbahnhof Breslau-West) [7].

The facility was designed in the then popular trend of

Neo-Renaissance architecture with industrial features and

became a well-known attraction in Wrocław for travellers

coming from the capital of Prussia. The characteristic

two-

tower façade appeared in many European stations

from this period, including Berlin, Rotterdam and Zurich.

The symbolic design with arcades under which locomo-

tives passed was taken from the design of the 1842 Leipzig

station (Bayerischer Bahnhof Leipzig). The dominance of

 Rekonstrukcjaimożliwościadaptacjidworcówkolejowych /Reconstructionandpossibilitiesforadaptivere-useofrailwaystations 61

zabudowania, w tym warsztaty, nastawnie, lokomotywow-

nię oraz magazyny związane z obsługą dworca towarowe-

go (Güterbahnhof Breslau-West) [7].

Obiekt zrealizowano w popularnym wówczas nurcie

architektury neorenesansowej z cechami przemysłowy-

mi. Charakterystyczna dwuwieżowa fasada pojawiła się

w wielu europejskich dworcach z tego okresu, między

innymi w Berlinie, Rotterdamie czy Zurychu. Symboliczne

rozwiązanie z arkadami, pod którymi przejeżdżała loko-

motywa, było zaś zaczerpnięte z projektu zrealizowanego

w 1842 r. dworca w Lipsku (Bayerischer Bahnhof Leip -

zig). Obiekt stał się wizytówką Wrocławia dla podróżnych

przybywających ze stolicy Prus. Dominacja wertykalnych

podziałów, ścisły związek między formą a funkcją, zasto-

sowanie nowych technik budowlanych (żeliwne kolumny,

szklany dach nad peronami [8]) oraz zieleń zaprojektowa-

na wokół obrotnicy wyróżniały tę realizację wśród innych

obiektów tego typu (il. 2a).

Znaczenie Dworca Marchijskiego spadło w 1875 r., gdyż

utracił on możliwość połączeń z Berlinem na rzecz Dwor-

ca Głównego. Mimo to dwa lata później rozbudowano

budynek zarządu (il. 2b). Nowe skrzydło zachowało neo-

renesansowy styl, zyskało obszerny świetlik nad klatką

schodową, który wybijał się znad płaskiego dachu [9].

Nie stety w 1909 r. kompleks przekształcono w całości

vertical divisions, the close relationship between form and

function, the use of new construction techniques (includ-

ing cast-iron columns and a glass roof over the platforms

[8]), and the planting of greenery around the turntable dis-

tin guished this realization from other complexes of this

type (Fig. 2a).

In 1875 the significance of the facility decreased be-

cause it lost its possibility of connections with Berlin

for the Central Station. Despite this, two years later, the

management building was extended (Fig. 2b). The new

wing maintained the Neo-Renaissance style of the com-

plex and gained a spacious skylight above the staircase,

which stood out from the flat roof [9]. Unfortunately, in

1909 the complex was completely transformed into the

Cargo Station and the arrival buildings along with the ar-

caded gate were demolished [10]. In the same period, the

greenery in front of the station was rearranged due to the

liquidation of the turntable. The new shape of the square

was aimed at highlighting the entrance gate to the area of

the Cargo Station (Fig. 2c). Eleven years later, the waiting

room pavilion was converted into social housing, i.e.,

apartments were separated, new chimney ducts were in-

troduced, a division of window openings was changed

and a ceiling was introduced, which made it possible to

form another usable floor [11]. During the next years,

Il. 2. Rozwarstwienie chronologiczne zabudowy Dworca Marchijskiego we Wrocławiu:

a) stan dworca po wybudowaniu (1844), b) rozbudowa budynku zarządu (1877), c) wyburzenie południowej części (1909), d) stan obecny (2017)

(oprac. A. Kozaczek)

Fig. 2. Chronological dissection of the buildings of Marchijski Station in Wrocław:

a) station after construction (1844), b) extension of the management building (1877), c) demolition of the southern part (1909), d) current state (2017)

(by A. Kozaczek)

62 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

w dworzec towarowy, co spowodowało wyburzenie bu-

dynku przyjazdów oraz arkadowej bramy [10]. W tym sa-

mym okresie przearanżowano zieleniec przed dworcem,

co było związane z likwidacją obrotnicy. Nowe ukształto-

wanie skweru miało również na celu podkreślenie bramy

wjazdowej na teren dworca towarowego (il. 2c). Jedenaście

lat później pawilon poczekalni został przekształcony

w mieszkania socjalne. Wewnątrz wydzielono lokale,

wpro wadzono nowe przewody kominowe, zmieniono po-

działy otworów okiennych oraz wprowadzono strop, co

pozwoliło na stworzenie kolejnej użytkowej kondygna-

cji [11]. W późniejszych latach obiekt był poddawany

drobnym remontom związanym z wprowadzeniem przy-

łączy kanalizacyjnych i wodnych, jak również z zawęże-

niem otworów drzwiowych i okiennych [12].

Budynek zarządu oraz dawna poczekalnia zostały zbu-

rzone prawdopodobnie podczas oblężenia Festung Bres-

lau. Do dziś ocalała część północna z wieżą i budynkiem

odjazdów (il. 2). Obecnie to pustostan, a wokół niego zor-

ganizowano parking oraz przystanek autobusowy (il. 2d).

Podczas przygotowań mających na celu odtworzenie

Dworca Marchijskiego

w stanie z 1877 r. istotne były

licz ne studia ikonografii. Niestety nie zachowały się ory-

ginalne plany obiektu z 1844 r. Ważnym źródłem informa-

cji była dokumentacja wodno-kanalizacyjna oraz archi-

walia dotyczące przebudów obiektu. Makietę zreali zowano

w skali 1:100 z uwzględnieniem obiektów kubaturowych,

torów oraz ażurowej wiaty (il. 3).

DworzecwJaworzynieŚląskiej

Dworzec w Jaworzynie Śląskiej (Königszelt Bahnhof)

zaczął funkcjonować w 1844 r., a jego wzniesienie wiąza-

ło się otwarciem linii kolejowej Wrocław–Świebodzice.

Utworzenie stacji węzłowej, pierwszej na Śląsku o tak

du żym znaczeniu komunikacyjnym [13], wpłynęło na

Istotnym źródłem informacji były analizy oraz model 3D spo-

rządzone przez Emilię Brant w ramach jej pracy nad projektem magi-

sterskim realizowanym pod opieką naukową dr hab. inż. arch. Krystyny

Kirschke, prof. uczelni.

the facility underwent minor renovations related to the in-

troduction of sewage and water connections as well as the

narrowing of the door and window openings [12].

The headquarters building and the former waiting

room were demolished during the siege of Festung Bre-

slau. To this day, the northern part has survived with the

tower and departure building (Fig. 2). The building is cur-

rently vacant and a parking lot as well as a bus stop were

organized around it (Fig. 2d).

During the preparations to reconstruct the 1877 version

of Marchijski Station

, numerous iconography studies

were required. Unfortunately, the original plans of the ob-

ject from 1844 have not survived. An important source of

information was the water and sewage documentation as

well as archives which provided information regarding

the reconstruction of the complex. The model was made

in a scale of 1:100, taking into account cubature objects,

the tracks and the openwork shelter (Fig. 3).

RailwaystationinJaworzynaŚląska

The train station in Jaworzyna Śląska (Königszelt

Bahn hof) began to function in 1844 and its erection was

connected with the opening of the Wrocław–Świebodzice

railway line. The construction of this first junction station

in Silesia [13] was of such importance that it influenced

the development of the whole area, which included a sig-

nificant porcelain industry (Porzellanfabrik Königszelt)

The large, multi-functional island station was built in

the style of arcaded architecture [13]. The building was

part of the then popular trend of two-tower façades. The

first known engraving of the station comes from the 1850s,

where it was presented as a one-storey building flanked

by two towers [15]. Representations of the station from

An important source of information was the analysis and 3D

model prepared by Emilia Brant as part of her work on the master proj-

ect implemented under the scientic supervision of dr hab. eng. arch.

Krystyna Kirschke, associate prof.

A locomotive workshop was established in the village housing

a rolling stock repair complex, a distillery and a gravel pit [14].

Il. 3. Dworzec Marchijski we Wrocławiu:

a) stan obecny (fot. A. Nowicka, 2018),

b) makieta rekonstrukcji (oprac. Koło Naukowe Industria, fot. A. Kozaczek, 2017)

Fig. 3. Marchijski Railway Station in Wrocław:

a) current state (photo by A. Nowicka, 2018),

b) reconstruction mockup (by Industria Student Research Group, photo by A. Kozaczek, 2017)

a b

 Rekonstrukcjaimożliwościadaptacjidworcówkolejowych /Reconstructionandpossibilitiesforadaptivere-useofrailwaystations 63

rozwój okolicy, w której powstał m.in. przemysł związa-

ny z produkcją porcelany (Porzellanfabrik Königszelt)

Duży, wielofunkcyjny dworzec wyspowy wzniesiono

w stylu architektury arkadowej [13]. Budynek wpisywał

się w popularny wówczas trend fasad dwuwieżowych.

Pierwsza znana rycina z wizerunkiem dworca pochodzi

z lat 50. XIX w. Znajduje się na niej jednokondygnacyjna

budowla flankowana dwiema wieżami [15]. Kolejne

przedstawienia dworca z przełomu XIX i XX w. ukazują

już budynek dwukondygnacyjny, nakryty dachami dwu-

spadowymi o zróżnicowanym nachyleniu, zwieńczonymi

świetlikiem wraz z drewnianymi wiatami wzdłuż pero-

nów. Elewacje były licowane pasami z jasnej oraz ciem-

nej cegły, co wyróżniało obiekt i wpisywało się w lokalną

tradycję budownictwa ceglanego.

W wyniku przebudowy linii kolejowych dostęp do bu-

dynku dworca został utrudniony przez zwiększoną liczbę

torów po obu stronach obiektu. W latach 20. XX w. wy-

budowano nowy dworzec, przez co obiekt między pero-

nami stracił na znaczeniu. Prawdopodobnie w trakcie

II wojny światowej dworzec został pozbawiony charakte-

rystycznych wież. Po wojnie przez krótki czas obiekt

mieścił restaurację dla podróżnych. Budynek w wyniku

licznych przebudów utracił swój pierwotny charakter.

Obecnie jest pustostanem i niszczeje

(il. 4a).

Bryłę pierwszego dworca w Jaworzynie Śląskiej od-

tworzono w skali 1:100, przedstawiono stan z początku

XX stulecia. Przy próbie rekonstrukcji istotne było za

rów-

no odtworzenie dwuwieżowej fasady, jak i faktury elewacji.

Aby odzwierciedlić charakter dworca, należało odwołać się

do jego kontekstu i pokazać jego usytuowanie (il. 4b).

StacjakolejowawŻelaźnie

Stację kolejową w Żelaźnie (Bahnhof Eisersdorf) w po-

wiecie kłodzkim oddano do użytku w 1897 r. razem z li nią

kolejową Kłodzko–Stronie Śląskie (kolej doliny Białej

Na terenie miejscowości powstała lokomotywownia mieszcząca

zespół napraw taboru kolejowego, gorzelnia i żwirownia [14].

Mieszkańcy Jaworzyny Śląskiej mają świadomość wartości obiek -

i wnioskują o rewitalizację dworca. W 2018 r. renowacji poddano wia-

ty peronów o ciekawej snycerce [16].

the turn of the 20

century show a two-story building

covered with gable roofs with a different slope topped by

a skylight and wooden shelters along the platforms. The

façades were faced with light and dark brick strips, which

made the building stand out and was part of the local

brick construction tradition. Due to the reconstruction of

the railway lines, access to the station building was hin-

dered by the increased number of tracks on both sides of

the facility. In the 1920s a new station was built, which

made the facility between platforms less important.

Probably during World War II the station lost its charac-

teristic towers. After the war, for a short time, the building

housed a restaurant for travellers. The building lost its

original character as a result of numerous reconstructions.

Currently it is vacant and decaying

(Fig. 4a).

The model of the first station in Jaworzyna Śląska was

recreated in a scale of 1:100 and represented the state of

the building at the beginning of the 20

century. It was

important to recreate both the two-tower façade and the

texture of the façade. To reflect the nature of the station,

research on the context and location was done (Fig. 4b).

RailwayStationinŻelazno

The railway station in Żelazno (Bahnhof Eisersdorf) in

the Kłodzko Poviat was opened in 1897 together with the

Kłodzko–Stronie Śląskie railway line (Biała Lądecka

Valley railway). It was a small three-track station with

a station building, a free-standing chalet, and a residential

building for employees. The station facilities provided

passenger and goods clearance as well as loading of wa-

gons. The building served as an additional stop on the

tourist route. The station building has a richly decorated

wooden structure including “S” shaped beams, roof ga-

bles and a shed in the form of a pseudo-arcade. Since

2004, the track has been excluded from passenger traffic,

and the one-story half-timbered station covered with

a steep multi-slope roof is in a state of ruin (Fig. 5a).

Inhabitants of Jaworzyna Śląska are aware of the value of the ob-

ject and request revitalization of the station. In 2018, sheds of platforms

with interesting woodcarving were renovated [16].

Il. 4. Dworzec w Jaworzynie Śląskiej:

a) stan obecny (fot. G. Wojciechowska, 2018), b) makieta rekonstrukcji (oprac. Koło Naukowe Industria, fot. A. Kozaczek, 2017)

Fig. 4. Railway station in Jaworzyna Śląska:

a) current state (photo by G. Wojciechowska, 2018), b) reconstruction mockup (by Koło Naukowe Industria, photo by A. Kozaczek, 2017)

a b

64 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

Lądeckiej). Była to niewielka, trzytorowa stacja z dwor-

cem, wolnostojącym szaletem oraz budynkiem miesz-

kalnym dla pracowników. Obiekty stacyjne zapewniały

odprawę pasażerów, towarów oraz załadunek wa go nów.

Budynek pełnił dodatkową funkcję przystanku przy tra-

sie turystycznej. Miał bogato zdobioną konstrukcję drew-

nianą – belki w kształcie litery „S”, zwieńczenia szczy-

tów dachowych i wiatę w formie pseudoarkady. Od

2004 r. szlak jest wyłączony z ruchu pasażerskiego, a par-

terowy, szachulcowy dworzec przekryty wielospadowym

dachem o stromych połaciach znajduje się w stanie ruiny

(il. 5a).

Podobne dworce na tej trasie kolejowej, różniące się

nieznacznie pod względem funkcjonalnym, powstały

w Ołdrzychowicach Kłodzkich, Trzebieszowicach (nie

istnieje), Stroniu Śląskim

. Lokalizacja dworców na tere-

nie górzystym i wpływ XIX-wiecznych trendów architek-

tonicznych odwołujących się do regionalnych tradycji

budowlanych (Heimatstil), a także dekoracja o charakte-

rze secesyjnym wpłynęły na powstanie obiektów o wyso-

kich walorach architektonicznych, świetnie wpisujących

się w krajobraz. W 1898 r. opiniotwórcze Stowarzyszenie

Architektów w Berlinie (Architekten-Verein zu Berlin)

uznało linię kolejową doliny Białej Lądeckiej za najbar-

dziej atrakcyjną pod względem architektonicznym w ca-

łych Sudetach [17]. Podobne obiekty wybudowano póź-

niej na linii kolejowej Strzeblów–Świdnica i na linii

Strzegom–Bolków.

W ramach warsztatów studenckich odtworzono stan

dworca z początku XX w. w skali 1:50 (il. 5b). Makietę

opracowano na podstawie pomiarów i dokumentacji foto-

graficznej stanu istniejącego, zdjęć archiwalnych oraz

rysunków zamieszczonych w publikacji P. Dominasa

KolejKłodzko–LądekZdrój–StronieŚląskie[17].

Podobne stacje istniały m.in. w Grabinie Śląskiej, gdzie obiekt

posadowiono na skarpie, oraz w Marcinowicach Świdnickich, gdzie bu-

dynek zrealizowano w odbiciu lustrzanym. Stacje adaptowano do wa-

runków krajobrazowo-przyrodniczych.

Similar stations on this railway route, slightly differing

in terms of functionality, were built in Ołdrzychowice

Kłodzkie, Trzebieszowice (which no longer exists), and

Stronie Śląskie

. The location of the stations in this moun-

tainous area along with the influence of the19

-century

architectural trends referring to regional building tradi-

tions (Heimatstil) and the influence of the Art Nouveau

style led to the construction of objects of a high architec-

tural value which perfectly matched the landscape. In

1898, the influential Association of Architects in Berlin

(Architekten-Vereinzu Berlin) recognized the Biała Lą-

decka Valley railway line as the most attractive in terms

of architecture in the entire Sudetes [17]. Similar facilities

were later built on the Strzeblów–Świdnica railway line

and on the Strzegom–Bolków line.

As part of the student workshops, the condition of the

station from the beginning of the 20

century was repro-

duced in a scale of 1:50 (Fig. 5b). The model was devel-

oped on the basis of measurements and photographic doc-

umentation of the surviving building, as well as archival

photos and drawings contained in the publication Kolej

Kłodzko–LądekZdrój–StronieŚląskieby P. Dominas [17].

Examples of railway station adaptations

The stations mentioned above are only few selected

ones of many railway buildings that require the introduc-

tion of a new function. Most of them are facilities located

by lines that are out of service. Some unused facilities

were put up for sale by Polskie Koleje Państwowe S.A.

Based on numerous examples from Western Europe, it

can be concluded that such objects might be successfully

adapted to new functions and the rest of the article dis-

cusses projects that could constitute an inspiration for the

Similar stations existed, e.g., in Grabina Śląska, where the build-

ing was founded on the slope, and in Marcinowice Świdnickie, where

the building was built in a mirror image. The stations were adapted to the

natural conditions generated by the location.

Il. 5. Stacja kolejowa w Żelaźnie:

a) stan obecny (fot. G. Wojciechowska, 2020),

b) makieta rekonstrukcji (oprac. Koło Naukowe Industria, fot. A. Kozaczek, 2017)

Fig. 5. Railway station in Żelazno:

a) current state (photo by G. Wojciechowska, 2020),

b) reconstruction mockup (by Koło Naukowe Industria, photo by A. Kozaczek, 2017)

a b

 Rekonstrukcjaimożliwościadaptacjidworcówkolejowych /Reconstructionandpossibilitiesforadaptivere-useofrailwaystations 65

Przykłady adaptacji dworców

Przytoczone w artykule przykłady dworców to jedynie

wybrane obiekty z wielu budynków kolejowych, dla któ-

rych zmiana ich przeznaczenia może być jedynym ratun-

kiem. Część nieużytkowanych obiektów została wysta-

wiona na sprzedaż przez Polskie Koleje Państwowe S.A.

W większości są to budynki znajdujące się przy liniach,

które zostały wyłączone z eksploatacji. Na podstawie

licznych przykładów z krajów Europy Zachodniej można

stwierdzić, że takie obiekty z powodzeniem można przy-

sto sować do nowych zadań. W dalszej części artykułu

przed stawiono realizacje, które mogą stanowić inspirację

dla re witalizacji opisanych dworców. Wybrano przykłady

adap tacji korespondujące z opracowanymi obiektami pod

względem kubatury, funkcji i lokalizacji.

HamburgerBahnhof

–muzeumsztukiwspółczesnejwBerlinie,Niemcy

Budynek dawnego dworca kolejowego Hamburger

Bahn hof w Berlinie mieści obecnie muzeum sztuki współ-

czesnej (Hamburger Bahnhof – Museum für Ge gen wart).

Pierwotny projekt powstał przy współpracy dyrektora

Kolei Berlińsko-Hamburskiej Friedri cha Neu hausa i ar -

chitekta Ferdynanda Wilhelma Holza. Ham bur ger Bahn -

hof pełnił funkcję stacji czołowej. Ele wacja frontowa

zwraca uwagę ze względu na dwie wieże oraz dwie arka-

dowe bramy będące niegdyś przejazdami, przez które lo-

komotywy mogły dostać się do obrotnicy kolejowej.

Pierwszy pociąg wjechał na stację już w 1846 r., jesz-

cze przed ukończeniem budowy. Dworzec stracił na zna-

czeniu za czasów Cesarstwa Niemieckiego, po połączeniu

i upaństwowieniu towarzystw kolejowych, i został wyłą-

czony z użytku w 1884 r. Pasażerski ruch kolejowy w kie-

runku Hamburga obsługiwać miał pobliski dworzec

Lehrter. Pomimo zamknięcia na jego terenie działały fir-

my spedycyjne.

Kolejny etap eksploatacji założenia rozpoczął się

w 1906 r., gdy otwarto tutaj Królewskie Muzeum Bu dow-

nictwa i Komunikacji. Miało ono na celu prezentację roz-

woju przemysłu i techniki. Rozwój muzeum doprowadził

do dobudowania dwukondygnacyjnego zachodniego

skrzydła, a następnie symetrycznego wschod niego. Mu-

zeum mocno ucierpiało podczas II wojny światowej, jed-

nakże większość zbiorów ocalono.

Obecne przeznaczenie dworca związane jest z postacią

niemieckiego przedsiębiorcy Ericha Marxa, kolekcjonera

dzieł sztuki. W latach 80. XX w. władze Berlina skorzy-

stały z jego propozycji udostępnienia posiadanych dzieł

sztuki szerokim kręgom odbiorców. Wystawa odbywa-

jąca się w Neue Nationalgalerie okazała się sukcesem,

a wła dze miasta podjęły decyzję o przekształceniu budyn-

ku dawnego Muzeum Komunikacji i Bu downictwa w mu-

zeum sztuki współczesnej – galerię z dziełami z kolekcji

Marxa jako ekspozycją stałą. Konkurs na rozbudowę mu-

zeum rozstrzygnięto w 1989 r., wygrał uznany architekt

Josef Paul Kleihues. Rozbudowa rozpoczęła się w 1990 r.

i trwała sześć lat [18]. Obecnie dworzec stanowi tło dla

wydarzeń kulturalnych i promocji młodych twórców

revitalization of the stations described above. These ex-

amples of adaptation were chosen because they corre-

sponded to the stations described above in terms of vol-

ume, function and location.

HamburgerBahnhof

–museumofcontemporaryartinBerlin,Germany

The former Berlin Train Station Hamburger Bahnhof

now houses a museum of modern art (Hamburger Bahnhof

– Museum für Ge gen wart). The original design was cre-

ated in cooperation with the director of the Berlin–

Hamburg Railway – Friedrich Neuhaus and architect Fer-

dynand Wilhelm Holz. The Hamburger Bahnhof served as

a terminus. The front elevation draws attention due to

the two towers and two arcaded gates that were once pas-

sages through which locomotives could get to the railway

turntable.

The first train arrived at the station in 1846, before the

construction was completed. The station lost its impor-

tance during the German Empire after the merger and na-

tionalization of railway societies and was closed in 1884.

Passenger train traffic towards Hamburg was to be served

by the nearby Lehrter station. Despite the closure, freight

companies continued to operate at the complex.

The next stage of development of the facility began in

1906 when the Royal Museum of Construction and

Communication was opened there to present the develop-

ment of industry and technology. The development of the

museum led to the addition of a two-storey western wing

and then an eastern wing to complete the symmetry. The

museum was severely damaged during World War II, but

many collections were saved.

The current purpose of the station is connected with

the figure of German entrepreneur Erich Marx, who was

an art collector. In the 1980s, Berlin authorities took ad-

vantage of his proposal to make his works of art available

to a wider public. The exhibition, which took place in the

Neue Nationalgalerie was successful, and the city author-

ities decided to transform the building of the former

Mu seum of Communication and Construction in the

Museum of Contemporary Art into a gallery of contempo-

rary art with works from the Marx collection as a perma-

nent exhibition. The 1989 competition for the expansion

of the museum was won by awell recognized architect

whose name was Josef Paul Kleihues. The transformation

began in 1990 and lasted six years [18]. Currently, the

station is the background for cultural events and the pro-

motion of young artists (Fig. 6a). The spacious hall of the

original waiting room suits the organization of events and

arrangements of contemporary art exhibitions.

HousingandservicecomplexinGosport,

UnitedKingdom

The Gosport railway station in Great Britain was opened

in 1841. It was designed by William Tite in the classical

style. During the first years of its existence it was charac-

terized by heavy traffic which was connected with coal

transport. The building was damaged to a large extent

66 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

(il. 6a). Jednoprzestrzenna hala poczekalni sprzyja orga-

nizowaniu happeningów oraz aranżacji wystaw sztuki

współczesnej.

Zespółmieszkaniowo-usługowywGosport,

WielkaBrytania

Stację kolejową w Gosport w Wielkiej Brytanii uru-

chomiono w 1841 r. Została zaprojektowana przez Willia-

ma Tite’a w stylu klasycystycznym. Już w pierwszych

latach istnienia odznaczała się dużym natężeniem ruchu,

co było związane z transportem węglowym. Budynek zo-

stał usz ko dzony w znacznym stopniu podczas nalotu

bombowego w 1941 r., jednak nadal funkcjonował jako

dworzec. Sta cja nie była remontowana i zamknięto ją

w 1953 r.

W 2007 r. budynek został zakupiony przez Hermitage

Housing Association. Trzy lata później biuro Re-Format

wykonało projekt rewitalizacji dawnej stacji kolejowej

[19]. Jego projektantom udało się przekształcić opuszczo-

ne i niszczejące miejsce w wysokiej jakości lokale miesz-

kalne i biurowe (35 niedrogich mieszkań, 4 biura oraz

pokój do wspólnych spotkań). Budynki i zrekonstruowa-

ne belkowanie hali peronowej tworzą domkniętą prze-

strzeń centralnego dziedzińca, który powstał w miejscu

dawnych torów kolejowych. Architekci zachowali cha-

rakter zabytkowej stacji (il. 6b). Projekt zdobył liczne na-

grody, m.in. Housing Design Awards 2008 (wygrana)

oraz Civic Trust Awards 2012 (nagroda).

DomjednorodzinnywstarejstacjiGruben

wGstaad,Szwajcaria

Dworzec kolejowy Gruben, znajdujący się w szwajcar-

skiej miejscowości Gstaad został otwarty w 1904 r. Był

częścią linii kolejowej Montreux–Berner–Oberland. Po

wyłączeniu z eksploatacji niszczał. Projekt rewitalizacji

obiektu wykonała Antonie Bertherat-Kioes – przebudo-

wała sta cję na dom letniskowy. Jest to obiekt o powierzch-

ni około 700 m

przystosowany do potrzeb sześcioosobo-

during a bombing raid in 1941, but it continued to func-

tion as a station. The station was not maintained, howev-

er, and it was closed in 1953.

In 2007, the building was purchased by the Hermitage

Housing Association. The revitalization project of the for-

mer railway station was carried out by Re-Format in 2010

[19], transforming the abandoned and decaying place into

high-quality residential and office premises. The archi-

tects preserved the character of an historic railway station

and the project includes 35 affordable flats, four offices

and a room for joint meetings. This concept combines the

ruins of platforms and entablature to create a closed space

in the central courtyard, which was built on the site of the

former railway tracks. The architects preserved the char-

acter of the historic station (Fig. 6b). The project won

awards, including the Housing Design Awards 2008 (first

award) and the Civic Trust Awards 2012 (award).

Single-familyhouseintheoldGrubentrainstation

inGstaad,Switzerland

Gruben train station, located in the Swiss town of

Gstaad, was opened in 1904. It was part of the Montreux–

Berner–Oberland railway line. After decommissioning,

the building was slowly deteriorating. Revitalization of the

facility was undertaken by Antonie Bertherat-Kioes who

converted it into a summer house, creating a building of

approximately 700 m

designed for the needs of a six per-

son family [20]. Its reconstruction was completed in 2009.

The building consists of two parts. The first part is

a one-story building with a kitchen and a dining room.

The second part is a four-storey building housing residen-

tial and leisure spaces [21].

The external appearance of the building has not chang-

ed.

In the interior, modern design elements are intertwined

with the technical equipment of the station. The generator

station control panel was adapted for a home fireplace,

a workplace was created at the gallery level using existing

countertops, and iron transformers divided the kitchen

space from the dining area of the house. The architect

Il. 6. Przykłady adaptacji dworców kolejowych:

a) Hamburger Bahnhof – Muze um Sztuki Współczesnej w Berlinie, b) zespół mieszkaniowo-usługowy w Gosport,

c) dom jednorodzinny w starej stacji kolejowej Gruben w Gstaad

(oprac. A. Kozaczek, 2017)

Fig. 6. Examples of railway station adaptations:

a) Hamburger Bahnhof – Museum of Contemporary Art in Berlin, b) housing and service complex in Gosport,

c) single-family house in the old Gruben train station in Gstaad

(by A. Kozaczek, 2017)

 Rekonstrukcjaimożliwościadaptacjidworcówkolejowych /Reconstructionandpossibilitiesforadaptivere-useofrailwaystations 67

wej rodziny [20]. Jego modernizacja została zakończona

w 2009 r.

Budynek składa się z dwóch części. Pierwsza część –

jednokondygnacyjna – mieści kuchnię z jadalnią. Druga

część to czterokondygnacyjny budynek z przestrzeniami

mieszkalnymi i wypoczynkowymi [21].

Zewnętrzny wygląd budynku nie został zmieniony. We

wnętrzu przeplatają się nowoczesne elementy wystroju

z technicznym wyposażeniem stacji. Panel kontrolny sta-

cji generatorowej został zaadaptowany na domowy komi-

nek, a na poziomie galerii stworzono miejsce pracy, wyko-

rzystując istniejące blaty. Żelazne transformatory dzie lą

przestrzeń kuchni od części jadalnej domu. Ar chitektka

użyła drewna jako materiału kontrastującego z surowo-

ścią i przemysłowym charakterem maszyn, które pozosta-

ły we wnętrzu. Zabieg ten nadaje wnętrzom ciepły i przy-

tulny w odbiorze charakter (il. 6c).

Przedstawione przykłady rewitalizacji dworców wyka-

zują możliwości adaptacji obiektów kolejowych o zróżni-

cowanej kubaturze oraz ukształtowaniu formalnym

i funkcjonalnym. Sposób wpływania na zabytkową tkan-

kę obiektu jest inwazyjny, jednak mimo to uchronił przed-

stawione założenia od kompletnego zniszczenia.

Podsumowanie

Biorąc pod uwagę analizy przeprowadzone podczas

warsztatów, można sformułować następujące wnioski do-

tyczące zabudowy kolejowej Dolnego Śląska:

– dworce kolejowe Dolnego Śląska są wartościowymi

obiektami ze względu na zastosowanie najwyższych stan-

dardów techniki swoich czasów oraz – przede wszystkim

– widoczne nawiązania do kontekstu miejsca,

– obiekty te są w bardzo złym stanie technicznym, nie-

użytkowane lub eksploatowane w niewłaściwy sposób,

a nieuregulowane kwestie własnościowe komplikują moż-

liwości podejmowania decyzji o przyszłości obiektów,

– w wielu miejscowościach istnieje duża świadomość

społeczna na temat wartości architektonicznej dworców,

– makiety wykonane podczas warsztatów dają wyobra-

żenie pierwotnej skali założeń kolejowych, a także poka-

zują skalę zniszczeń,

– tworzenie replik dworców w formie makiet umożli-

wia wykazanie ich wartości oraz stanowi dobre źródło

informacji o obiekcie dla potencjalnych inwestorów,

urzędników i mieszkańców regionu,

– zachodnioeuropejskie przykłady rewitalizacji obiek-

tów kolejowych dowodzą, że nadanie dworcom nowej

funkcji może być jedyną szansą na ich ocalenie.

Dworce kolejowe są ściśle powiązane z historią regio-

nu, w wielu miejscach można zaobserwować, jak znaczą-

cy wpływ na rozwój poszczególnych terenów miał trans-

port kolejowy. Obiekty przybierały reprezentacyjne

for my, na ogół stając się wizytówką danego miejsca. Po-

nadto dworce kolejowe Dolnego Śląska w szczególny

sposób wpisywały się w krajobraz i nawiązywały do ar-

chitektury regionu. Prezentowane przykłady, pochodzące

z XIX w., oprócz niewątpliwej wartości historycznej oraz

estetycznej mają niewykorzystany potencjał. Z tego po-

wodu należy uwzględnić pierwotną rolę tych

obiektów

used wood to contrast with the rawness and industrial

character of the machines that remained in the interior,

namely a treatment that gave the interior a warm and cozy

atmosphere (Fig. 6c).

The analyzed examples of railway station revitaliza-

tion show the possibilities of adapting railway facilities of

various cubature as well as formal and functional shapes.

The method of influencing the historical substance of the

object is invasive, but it still saved the facilities from

complete destruction.

Summary

From the analyses carried out during the workshops,

the following conclusions regarding the railway facilities

of Lower Silesia can be drawn:

– Lower Silesian railway stations are valuable objects

due to the use of the highest technical standards of their

time and because of their extensive references to the local

context,

– the facilities are in a very poor technical condition,

unused or exploited improperly, and unregulated owner-

ship issues complicate decision-making options about the

future of the buildings,

– in many places there is a lot of social awareness about

the architectural value of the railway stations,

– models, which were made during the workshops,

give an idea of the original scale of the railway facilities,

and also show the scale of damages,

– creating replicas of the stations in the form of mock-

ups makes it possible to demonstrate their value and is

a good source of information about the facility for poten-

tial investors, officials and local residents,

– Western European examples of revitalization of rail-

way facilities prove that providing new functions may be

the only chance to save them.

Railway stations are closely related to the history of the

region and the significance of the impact of rail transport

on the development of particular areas can still be seen.

Railway stations took representative forms, usually be-

coming a landmark for a given place. Furthermore, Lower

Silesian railway stations in a special way blended in with

the landscape and referred to the architecture of the region.

The 19

century train stations presented here, in addition

to their undoubted historical and aesthetic value, have

an unused potential, and therefore the primary role of these

objects should be taken into account when finding new

functions for them. For some historical stations it may

be too late to stop the damage, but many facilities could

still be revived again. The adaptability of old stations is

confirmed by numerous examples from other countries.

An important task is to build social and local govern-

ment awareness about the importance of railway facilities

in the cultural landscape. Perhaps the currently visible

turn towards this type of transport will open the door to-

wards discussions about the future of historic railway fa-

cilities.

Translatedby

AgnieszkaNowicka,GabrielaWojciechowska

68 Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

Bibliografia /References

[1] Delowicz D., ZdziejówkolejnictwanaŚląskuw70-lecieotwarcia

liniikolejowejRybnik–Żory–Pszczyna, Muzeum Miejskie w Żo-

rach, Żory 2008.

[2] Kaźmierczak M., NajstarszydworzecPKPwPolscezostaniewy-

burzonypopożarze?, https://gazetawroclawska.pl/najstarszy-dwo-

rzec-pkp-w-polsce-zostanie-wyburzony-po-pozarze-zdjecia/

ar/12183388 [accessed: 20.06.2017].

[3] Kaźmierczak M., DworzecNadodrzesprzedany.Kupiłgowłaści-

cielzamkuTopacz?, https://gazetawroclawska.pl/dworzec-nadod-

rze-sprzedany-kupil-go-wlasciciel-zamku-topacz/ar/

c3-12880972?fbclid=IwAR2fUTa-FHGeMDu-AUpSwb_wlhHbu-

0KeyseS-SgIzQz8nNOX1zIABpwfTrk [accessed: 30.01.2018].

[4] Rybak M., SpalonastrzelnicanaDworcuŚwiebodzkimmiałapro-

blemyzwentylacją, https://gazetawroclawska.pl/spalona-strzelnica

-na-dworcu-swiebodzkim-miala-problemy-z-wentylacja/ar/c1-

14590995 [accessed: 20.11.2019].

[5] Dobesz J., Dworcewrocławskie, Studio Sens II, Wrocław 2000.

[6] Suleja W., DworzecDolnośląsko-Marchijski, [w:] W. Suleja, J. Ha-

rasimowicz (red.), Encyklopedia Wrocławia, Wydawnictwo

Dolnośląskie, Wrocław 2000, 168.

[7] Zabłocka-Kos A., Zrozumiećmiasto.CentrumWrocławianadro-

dzekunowoczesnemucity1807–1858, Via Nova, Wrocław 2006.

[8] Pikulska D., DworzecDolnośląsko-Marchijski,częściowozacho-

wany,pl.OrlątLwowskich20f, [w:] R. Eysymontt, J. Ilkosz, A. To-

maszewicz, J. Urbanik (red.), LeksykonarchitekturyWrocławia,

Via Nova, Wrocław 2011, 585.

[9] DworzecDolnośląsko-Marchijski.Budynek główny, Archiwum

Budowlane Miasta Wrocławia, sygn. MAt-AB-110027 [mpis].

[10] Dworzec Dolnośląsko-Marchijski. Plansytuacyjny, szopa, Ar-

chiwum Budowlane Miasta Wrocławia, sygn. MAt-AB-72032

[mpis].

[11] DworzecDolnośląsko-Marchijski.Budynekgłówny.Przebudowa

dawnychpoczekalninamieszkania, Archiwum Budowlane Miasta

Wrocławia, sygn. MAt-AB-72051 [mpis].

[12] DworzecDolnośląsko-Marchijski.Bramawejściowa, Archiwum

Budowlane Miasta Wrocławia, sygn. MAt-AB-72093 [mpis].

[13] Gerber P., Urbanik M., MuzeumPrzemysłuiKolejnictwanaŚląsku

wJaworzynieŚląskiej–noweformyochronyzabytkówwPolsce,

[w:] M. Zwierz (red.), Wrocławskiedworcekolejowe, Muzeum

Architektury we Wrocławiu, Wrocław 2006, 116–120.

[14]

Bartczak S., RozwójJaworzynyagospodarka, https://jaworzynka.

info/historia/rozwoj-jaworzyny-a-gospodarka [accessed: 20.10.2018].

[15] KartaEwidencyjnaZabytkówArchitekturyiBudownictwa–budy-

nek dworca kolejowego – stacja Jaworzyna Śl., K. Kromraj,

E. Małys, Ł. Małys, L. Wicherek (oprac.), Dolnośląski Wojewódzki

Konserwator Zabytków we Wrocławiu [mpis].

[16] RSM, ChcąratowaćhistorycznydworzecwJaworzynieŚląskiej,

https://wroclaw.naszemiasto.pl/chca-ratowac-historyczny-dworzec

-w-jaworzynie-slaskiej/ar/c13-4837440 [accessed: 20.10.2018].

[17] Dominas P., KolejKłodzko–LądekZdrój–StronieŚląskie, Dom

Wydawniczy Księży Młyn, Łódź 2014.

[18] Bruns T., HamburgerBahnhof–MuseumfürGegenwart–Berlin

https://www.smb.museum/museen-und-einrichtungen/hamburger

-bahnhof/ueber-uns/profil.html [accessed: 16.11.2019].

[19] Heer S., Gosport RailwayStation, Overview, http://re-format.

co.uk/gosport-railway-station/ [accessed: 16.11.2019].

[20] Giovanelli S., Trainstationtransformedintoanimpressivehome,

https://onekindesign.com/2012/06/01/train-station-transformed

-impressive-home/ [accessed: 6.01.2020].

[21] Bertherat-Kioes A., Planmaterial:EhemaligerBahnhofalsFerien-

domizil, http://static.schoener-wohnen.de/80/89/hs201005036.pdf

[accessed: 10.12.2019].

podczas wpisywania w nie nowych funkcji. Dla niektórych

zabytkowych stacji może być już za późno na powstrzyma-

nie zniszczeń, jednak wiele obiektów ma szansę odrodzić

się na nowo. Możliwości adaptacji dawnych dworców po-

twierdzają liczne przykłady z innych krajów.

Istotnym zadaniem jest budowanie społecznej i samorzą-

dowej świadomości na temat znaczenia obiektów kolejowych

w krajobrazie kulturowym. Być może widoczny zwrot w kie-

runku tego rodzaju transportu wywoła dyskusję na temat dal-

szych losów obiektów pokolejowych.

Streszczenie

Na terenie Dolnego Śląska w okresie dynamicznego rozwoju kolejnictwa w XIX w. powstały liczne obiekty związane z infrastrukturą kolejową.

Wybudowano wtedy budowle wyjątkowe pod względem architektonicznym oraz inżynieryjnym. Celem pracy jest ukazanie obiektów związanych

z kolejnictwem na Dolnym Śląsku, mających istotne walory architektoniczne, historyczne, kulturowe i krajobrazowe, a na skutek zaprzestania

użytkowania – niszczejących i popadających w ruinę. Zamierzeniem autorek było też wskazanie potencjalnych źródeł inspiracji do rewitalizacji

opisanych dworców – przykładów adaptacji budynków kolejowych do nowych zadań.

W artykule zaprezentowano rekonstrukcje wybranych dworców w formie makiet architektonicznych. Szczegółowo zostały omówione trzy obiekty

reprezentujące różne rozwiązania funkcjonalne i kubaturowe: Dworzec Marchijski we Wrocławiu, pierwszy dworzec w Jaworzynie Śląskiej oraz

stacja kolejowa w Żelaźnie. Ich rekonstrukcje zostały wykonane na podstawie archiwaliów (odtworzenie pierwotnego wyglądu obiektu na podstawie

archiwalnej dokumentacji budowlanej, rycin, fotografii) oraz opracowań naukowych i kart ewidencyjnych zabytków. Istotnym zadaniem publikacji

było pokazanie wybranych założeń kolejowych w dobie ich świetności oraz skonfrontowanie ze stanem obecnym.

Słowa kluczowe: dworce kolejowe, Dolny Śląsk, makieta

Abstract

In Lower Silesia, during the period of dynamic development of the railway industry in the 19

century, numerous objects related to railway infra-

structure were created. At that time, some unique architectural and engineering objects were built. This article discusses selected buildings related

to the railways in Lower Silesia that have significant architectural, historical, cultural and landscape values, but which have deteriorated and fallen

into disrepair as a result of not being used. The authors’ intention was also to show potential sources of inspiration for the revitalization of the de-

scribed cases – examples of railway station adaptation to new functions.

The article presents reconstructions of selected stations in the form of architectural models. Three objects representing various functional and spatial

solutions were discussed in detail: Marchijski Railway Station in Wrocław, the station in Jaworzyna Śląska, and the station in Żelazno. Reconstruction

mockups of the facilities were made using archival building documentation, engravings and photographs, data from the Register of Monuments and

scientific studies to research their original appearance and provide information on the changes that occurred over time to each facility and its function-

ing. An important aim k of the publication is to show selected railway facilities in the era of their splendor and to contrast this with their current state.

Key words: railway stations, Lower Silesia, model

Reconstruction and possibilities for adaptive re-use of railway stations based on the example of selected objects from the area of Lower Silesia – results of analyses carried out during student workshops

Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka

doi:10.37190/arc200108

Abstract