2017
2(58)
DOI: 10.5277/arc190213
Wprowadzenie
14 grudnia 2017 r. w Nowej Auli Akademii Sztuk Pięk
nych w Warszawie miało miejsce uroczyste rozdanie na
gród laureatom Konkursu Generalnego Konserwatora
Zabytków i Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków
na najlepsze prace studialne, naukowe i popularyzatorskie
dotyczące ochrony zabytków i muzealnictwa
1
. Nagrody
wręczał Generalny Konserwator Zabytków – dr hab. prof.
IH PAN Magdalena Gawin oraz Prezes Zarządu Główne
go Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków – prof. dr
hab. Andrzej Kadłuczka. Celem konkursu jest wspiera
nie studentów oraz młodej kadry naukowej podejmują
cej problematykę ochrony zabytków i muzealnictwa po
przez przedstawianie propozycji praktycznych rozwiązań,
popularyzację wyżej wymienionych dziedzin i przy
czynianie się do rozwoju nauki. Wśród kryteriów oceny
* ORCID: 0000000338365825. Wydział Architektury Poli
techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of
Science and Technology.
1
Na ten temat w aktualnościach na stronie Akademii Sztuk Pięk
nych w Warszawie [1].
Introduction
On December 14, 2017 in the New Assembly Hall of
Academy of Fine Arts in Warsaw, prizes were awarded
to the winners of Competition of the General Conserva
tor of Monuments and Historical Monuments & Art
Conserva tors Association Poland for the best study, sci
entific and popularizing works on the protection of mon
uments and museo logy
1
. The awards were given by the
General Con ser vator of Monuments, i.e. dr hab. prof. IH
PAN Mag dalena Gawin and the President of the Board
of the Main Historical Mo numents & Art Con serva tors
Association Po land, Prof. dr hab. Andrzej Ka d łuczka.
The purpose of the competition is to support students
and young scientific staff undertaking the issues relat
ed to the protection of monuments and museology by
presenting practical solutions, popularizing the above
mentioned fields and contributing to the development of
science. In the regulations, the criteria for assessing sub
1
More information on this topic in the news on the website of
Academy of Fine Arts in Warsaw [1].
Projekt rewitalizacji terenu po dawnej hucie cynku Uthemann
Revitalization project of the area of the former Uthemann zinc smelter
Prezentacje/Presentations
Autor/Author: Dominika Oleś*
Promotor: Marta Rusnak
Nagroda/Award: Wyróżnienie w Konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków i Stowarzyszenia Konserwatorów
Za bytków na najlepsze prace studialne, naukowe oraz popularyzatorskie dotyczące ochrony zabytków i muzealnictwa,
edycja 2017/Prize in the Competition of the General Conservator of Monuments and Historical Monuments & Art
Conservators Association Poland for the best study, scientific and popularizing works on the protection of monuments
and museology, 2017 edition
164 Prezentacje/Presentations
zgłaszanych prac w regulaminie wymieniono warunek,
aby wykraczały one […] poza ramy typowych opracowań
w danej grupie i były […] nowatorskie w ujęciu, rzucają-
ce nowe światło na problem, dające realne podstawy do
wdrożenia i wykorzystania w zakresie ochrony zabytków
i muzealnictwa
2
.
Podczas posiedzenia, które odbyło się 11 października
2017 r., Komisja Konkursowa spośród 47 prac
3
spełniają
cych wymogi formalne 10 nagrodziła i 10 wyróżniła.
W opinii Komisji większość prac cechował wysoki po
ziom zarówno merytoryczny, jak i naukowy. Wśród doce
nionych propozycji znalazła się praca magisterska autor
stwa Dominiki Oleś zatytułowana Projekt rewitalizacji
terenu po dawnej hucie cynku Uthemann w Katowicach-
-Szopienicach na cele kulturowo-biznesowe przygotowa
na na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej
pod opieką merytoryczną dr inż. arch. Marty Rusnak.
Przed miotem tego opracowania była rewitalizacja obsza
ru obej mującego poprzemysłowy teren po kompleksie
nr 1 dawnej huty cynku Uthemann oraz fragmentu Pra
żalni Blendy Seager zlokalizowanego w dzielnicy Ka to
wic – Szopienicach (il. 1–4). Zakład przez 65 lat stanowił
główną „siłę na pędową” dzielnicy, a po zamknięciu go
w 1976 r. stopniowo uległ zniszczeniu. Do dziś zacho
wały się jedynie dwa obiekty – budynek cechowni oraz
wieża ciśnień. Oba budynki oraz nieistniejąca obecnie
zabudowa zostały zaprojektowane przez jednych z waż
niejszych twórców architektury prze mysłowej na Górnym
Śląsku – Emila i Georga Zillmannów.
Założenia projektu
Dokumentację projektu podzielono na trzy części.
Pierw szą stanowiły badania historycznoinwentaryzacyj
2
Regulamin konkursu GKZ i SKZ [2].
3
6 prac doktorskich, 31 prac magisterskich, 5 prac inżynierskich,
2 prace podyplomowe oraz 3 publikacje książkowe, (za: [3], [4]).
mitted works include the condition that go beyond […]
the framework of typical studies in a given group and
should be […] innovative in approach, throwing new
light on the problem, giving a real basis for implemen-
tation and use in the protection of monuments and mu-
seology
2
.
During the meeting, which took place on October 11,
2017, the Competition Commission awarded major priz
es to 10 works and minor (consolation) prizes to 10
works out of 47 works
3
that met formal requirements. In
the opinion of the Commission, most of the works were
characterized by a high substantial and scientific level.
Among the appreciated propositions there was a master’s
thesis by Dominika Oleś entitled Projekt rewitalizacji te-
renu po dawnej hucie cynku Uthemann w Katowicach-
Szo pie ni cach na cele kulturowo-biznesowe (Project of
re vitalization of the area of the former Uthemann zinc
smelter in Ka towice-Szopienice for cultural and business
purposes), which was prepared at the Faculty of Ar chi
tecture of Wrocław University of Science and Tech no
logy under the supervision of dr inż. arch. Marta Rusnak.
The subject of this study was revitalization of the area
co vering the postindustrial areas of complex No. 1 of
the former Uthemann zinc smelter and the fragment of
Seager zinc roasting plant which was situated in the
Katowice district, i.e. Szopienice (Fig. 1–4). For 65 years
the plant was the main “driving force” of the district and
after its closure in 1976 it underwent gradual destruction.
Until today, only two architectural objects have survived,
i.e., the pithead and the water tower. Both buildings as
well as currently nonexisting development were de
signed by two of the most important architects of indus
trial architecture in Upper Silesia, i.e. Emil and Georg
Zillmann.
2
Regulations of GKZ and SKZ competition of [2].
3
6 PhD theses, 31 Master’s theses, 5 Engineer’s theses, 2 post
diploma dissertations and 3 book publications, (after: [3], [4]).
Il. 1. Wizualizacja projektu (autor: D. Oleś)
Fig. 1. Visualisation (author: D. Oleś)
Prezentacje/Presentations 165
ne ukazujące zarówno rys historyczny, jak i stan zacho
wania zabudowy po dawnym zakładzie. Przeprowadzone
analizy oraz zebrane informacje umożliwiły ocenę warto
ści dwóch zachowanych budynków znajdujących się na
terenie po dawnej hucie cynku Uthemann. W drugiej czę
ści – projektowej – przedstawiono analizy oraz opisy kon
cepcji zagospodarowania terenu i obiektów. Podkreślono
także istotę przeprowadzenia procesu rekultywacji ze
względu na długoletnie oddziaływanie produkcji przemy
słowej. Część trzecią stanowiło opracowanie graficzne
za proponowanej koncepcji.
Poprzedzające proces projektowy analizy pozwoliły na
określenie funkcji, która stałaby się szansą na ożywienie
i promocję części Katowic będącej tematem opracowania.
Wyboru dokonano, inspirując się nie tylko profilem dzia
łalności spółki właściciela budynku cechowni, ale także
rosnącym zainteresowaniem szeroko rozumianym wzor
nictwem. Uwzględniono również fakt, że Śląsk należy do
regionów, w których wysokie znaczenie gospodarcze ma
sektor przemysłu kreatywnego związanego z kulturą,
technologią, działalnością artystyczną, produkcją dóbr
i przedsiębiorczością
4
.
W skali miasta projekt zakładał utworzenie linii kolejo
wej, która na wzór istniejącej niegdyś kolejki wąsko toro
wej Balkan połączyłaby katowickie dzielnice Gi szowiec,
Ja nówNikiszowiec oraz Szopienice. Według kon cepcji,
4
Na ten temat w [5].
Assumptions of the project
The project documentation was divided into three
parts. The first one included historical and inventory re
search showing both a historical outline and the state of
preservation of the development of the former factory.
The analyses carried out and the information collected,
made it possible to assess the value of two preserved
buildings which were situated in the area of the former
Uthemann zinc smelter. The second design part presented
analyses as well as descriptions of concepts of land and
facility development. The significance of conducting the
revegetation process due to the longterm impact of in
dustrial production was also emphasized. The third part
was the graphic design of the proposed concept.
The analyses, which preceded the design process,
made it possible to determine the function that would be
come a chance to revive and promote the part of Katowice
that is the subject of the study. The choice was made,
which was inspired not only by the profile of the compa
ny’s owner of the pithead building but also by the grow
ing interest in broadly understood design. The fact that
Silesia is one of the re gions in which the creative industry
sector is connected with culture, technology, artistic activ
ity, production of goods and entrepreneurship was also
taken into account
4
.
4
On this topic in [5].
Il. 2. Aksonometria projektowanego założenia rewitalizacji terenu po dawnej hucie cynku Uthemann w KatowicachSzopienicach (autor: D. Oleś)
Fig. 2. Axonometry of the designed layout of land revitalization of the former Uthemann zinc smelter in KatowiceSzopienice (author: D. Oleś)
166 Prezentacje/Presentations
trasa przebiegałaby wzdłuż istniejącej szerokotorowej li
nii kolejowej, którą należałoby przedłużyć o dodatkowy
odcinek pozwalający na bezpośredni dostęp do zabytko
wego osiedla Giszowiec. Lokalizację przystanków zapro
ponowano w pięciu ważnych dla regionu punktach – obok
dwóch osiedli robotniczych zaprojektowanych przez
Emi la i Georga Zill mannów: Giszowiec i Nikiszowiec,
a także obok Galerii Sztuki Współczesnej Szyb Wilson,
terenu dawnej huty Uthemann oraz Muzeum Hutnictwa
Cynku znajdującego się w dawnej Walcowni. Lokomoty
wy wykorzystywane do obsługi trasy mogłyby być prze
chowywane w lo ko mo ty wowni przy ul. Wy po czyn kowej
w Szopienicach.
Zagospodarowanie terenu
Ogólny zakres projektu dotyczył skali urbanistycznej
obejmującej obszar założenia przeznaczony na funkcje in
kubatora przedsiębiorczości z obiektami związanymi z roz
wijającym się przemysłem kreatywnym – modą niezależ
ną. Zaproponowano bogaty program użytkowy, który
uwzględniał zarówno siedzibę szkoły wyższej, laborato
rium badawcze, jak i budynki biurowe. Główną ideą przed
stawionego przez autorkę projektu była rekonstruk cja cha
rakteru miejsca poprzez wykorzystanie współczesnych
środków wyrazu. Za inspirację kompozycji urbanistycz
nej posłużył pierwotny układ kompleksu przemysłowego
dawnej huty. Wkomponowanie w krajobraz nowej za bu
do wy miało w formalny sposób odtwarzać dawną skalę
ze społu, charakterystyczne wnętrza urbanistyczne oraz
osie widokowe. Zaprojektowano budynki pełniące funk
cje naukowe, kulturowe, biznesowe oraz gastronomiczne.
Szcze gółowemu opracowaniu poddano trzy niezależne
ku batury. Zaproponowano adaptację zabytkowego bu
dynku cechowni na funkcje biurowe, wykorzystanie wie
ży ciśnień jako punktu widokowego oraz koncepcję nowo
projektowanego budynku Wyższej Szkoły Projektowania
Odzieży. Za łożenia były wynikową analiz programów na
uczania oferowanych przez uczelnie związane z projekto
In the scale of the city, the project assumed the railway
line which, following the model of the once narrowgauge
railway Balkan, would connect the Katowice districts of
Gi szowiec, JanówNikiszowiec and Szopienice. According
to the concept, the route would run along the existing
broadgauge rail way line, which should be ex tended by
an additional section enabling direct access to the historic
Giszowiec housing estate. The location of stops was pro
posed in five areas important for the region, i.e. next to
two workers’ estates designed by Emil and Georg Zill
manns: Giszowiec and Nikiszowiec as well as the Szyb
Wilson Gallery of Contemporary Art, the area of the for
mer Uthemann zinc smelter and the Zinc Metallurgy Mu
seum located in the former Rolling Mill. The locomotives
used to service the route could be stored in the motive
power depot at Wypoczynkowa Street in Szopienice.
Land development
The general scope of the project concerned the urban
scale covering the area of the layout intended for the func
tions of the business incubator along with facilities con
nected with the developing creative industry – independ
ent fashion. A rich utility program, which included both
the seat of the university, the research laboratory and of
fice buildings, was proposed. The main idea of the project
presented by the author was the reconstruction of the
character of the place through the use of contemporary
means of expression. The original layout of the industrial
complex of the former smelter served as an inspiration for
the urban composition. Building the new development
into the landscape was supposed to recreate the former
scale of the complex, characteristic urban interiors and
viewing axes in a formal way. The buildings were de
signed to perform scientific, cultural, business and gastro
nomic functions. Three independent cubic volumes were
subject to a detailed study. It was proposed to adapt the
historic pithead building to office functions, the use of
a water tower as a viewing point and the concept of the
Il. 3. Fragmenty wyróżnionego projektu – elewacja północna, przekrój CC, przekrój BB (autor: D. Oleś)
Fig. 3. Fragments of the awarded project – northern facade, CC crosssection, BB crosssection (author: D. Oleś)
Prezentacje/Presentations 167
newly designed building of the College of Clothing
Design. The assumptions were the result of the analyses
of the curricula offered by universities which were con
nected with fashion design and the interview conducted
with a graduate of the Cracow School of Art and Fashion
Design. The area, which was located to the south of the
study area, was treated as a reserve for the further devel
opment of the business area, which could be supplement
ed with hotel services, workshops or kindergarten provid
ing care for the children of the employees located in this
place of the incubator.
In the eastern part of the layout between the pithead
building and the water tower a park was designed. This
was aimed at providing an additional exposure of historic
objects. An attractive part of the park is a footbridge
which refers to the narrowgauge railway flyover func
tioning in this area in the past. Both, under the structure
elements of the footbridge and in the territory of the park,
multifunctional cubicles were laid out, which were in
tended, among other things, for small catering services,
staircases, toilets, bicycle rooms and kiosks. The foot
bridge itself also functions as a green route with climbing
vegetation. In the area of the park layout trees were ar
ranged irregularly. In the place of the underground car
parks, it was proposed to plant smaller trees in pots. Along
the road located in the southern part of the area, plants
waniem mody oraz wywiadu przeprowadzonego z pracu
jącą w zawodzie absolwentką krakowskiej Szkoły Ar tys
tycznego Pro jek towania Ubioru. Teren zlokalizowany
na
południe od obszaru opracowania po
traktowano jako re
zerwę pod dalszy rozwój strefy biznesowej, która mogła
by zostać uzupełniona o usługi hotelowe, manufaktury czy
też przedszkole zapewniające opiekę
nad dziećmi pra
cowników zlokalizowanego w tym miejs cu inkubatora.
We wschodniej części założenia, pomiędzy budynkiem
cechowni oraz wieży ciśnień zaprojektowano park. Miało
to na celu dodatkowe wyeksponowanie zabytkowych
obiektów. Atrakcyjną część parku stanowi kładka nawią
zująca do dawniej funkcjonującej na tym terenie estakady
kolejki wąskotorowej. Zarówno pod elementami kon
strukcyjnymi kładki, jak i na terenie parku rozplanowano
wielofunkcyjne kubiki, które przeznaczono między inny
mi na niewielkie usługi gastronomiczne, klatki schodowe,
toalety, rowerownie i kioski. Sama kładka pełni również
funkcję zielonego traktu z roślinnością pnącą. Na terenie
założenia parkowego rozmieszczono nieregularnie drze
wa. W miejscu występowania parkingów podziemnych
zaproponowano nasadzenia mniejszych drzew w doni
cach. Wzdłuż drogi znajdującej się w południowej części
terenu opracowania zaplanowano nasadzenia tworzące
aleję, zaś większe grupy drzew rozmieszczono w formie
szpalerów pojedynczych bądź zdwojonych.
Il. 4. Fragmenty wyróżnionego projektu – elewacja zachodnia, rzut parteru (autor: D. Oleś)
Fig. 4. Fragments of the awarded project – western facade, ground floor projection (author: D. Oleś)
168 Prezentacje/Presentations
Dojazd do projektowanego kompleksu jest możliwy
zarówno od strony zachodniopółnocnej, jak i południo
wej, odbywa się istniejącą ulicą ks. mjr. Karola Woźniaka,
która przecina obszar opracowania. Dodatkowo układ ko
munikacyjny uzupełniono drogą obiegającą projektowane
założenie od wschodu. Dodatkowe drogi pożarowe zapla
nowano jako szerokie trakty piesze pełniące także funkcję
serwisową. Parametry traktów umożliwiają przejazd wozu
strażackiego. Pozostałe węższe ścieżki przeznaczono dla
ruchu pieszego. Chodniki ułożono w ortogonalną siatkę
z dodatkowymi, biegnącymi po skosie traktami. Jedyna
swobodna ścieżka – przypominająca nitkę materiału –
przebiega przez założenie parkowe.
Obszar opracowania uzupełniono o dwa przystanki.
Pierw szy – autobusowy – znajduje się przy samym wjeź
dzie na teren, a drugi – autobusowokolejowy – zlokalizo
wa ny jest obok torów w pobliżu wieży ciśnień. Prze wi
dziano także miejsca postojowe zarówno naziemne, jak
i znajdujące się w parkingach podziemnych. W podzie
miach zaprojektowano dwa parkingi. Pierwszy, zlokalizo
wany w cen tralnej części, docelowo obsługuje wschodnią
stronę za łożenia z laboratorium, wyższą szkołą, budyn
kiem cechowni oraz budynkiem biurowym. Drugi par
king podziemny przewidziano w zachodniej częś ci dla
budynków biurowych i muzeum. Zaplanowano także dwa
stanowiska dla autokarów. Stojaki rowerowe rozmiesz
czono w pobliżu głównych wejść do obiektów. Do dat ko
wo dla studentów wydziału projektowania mody w dwóch
kostkach przewidziano zamykane rowerownie.
Zalecenia konserwatorskie
Praca magisterska uwzględniała także zaproponowanie
zaleceń i postulatów konserwatorskich dotyczących sub
stancji zabytkowej. Projekt zakładał przywrócenie pier
wotnego wyglądu wszystkich elewacji budynku cechowni
poprzez usunięcie wtórnych zamurowań, likwidację bram
wjazdowych, uzupełnienie stolarki i ślusarki okiennej oraz
drzwiowej, rekonstrukcję rozsuwanej dwuskrzydłowej
bramy wjazdowej. Dokumentacja rysunkowa zawierała
detale konieczne do odtworzenia pierwotnej stolarki okien
nej oraz obecnie nieistniejącej, przesuwnej bramy. Po stu
latem było także oczyszczenie elewacji z zanieczyszczeń
oraz uzupełnienie ubytków tynkiem o uziarnieniu i barwie
odpowiadającej oryginalnemu pokryciu ścian. Ważne było
podkreślenie zachowania elementów detalu architekto
nicznego – gzymsów wieńczących, pilastrów i lizen.
Podkreślono również wagę zachowania we wnętrzach
istniejących elementów – na przykład oryginalnych posa
dzek czy też drewnianych drzwi płycinowych. Szczególnie
zwrócono uwagę na fragmenty ceramicznych płytek daw
nej kuchni. Postulatem była renowacja zachowanej sub
stancji oraz uzupełnienie brakujących powierzchni płyt
kami zrekonstruowanymi o odpowiedniej barwie. Podczas
wizji lokalnych za pomocą wzornika ustalono kolorysty
kę niniejszej posadzki: barwa kremowa (NCS S 0407
G99Y) oraz bordowa (NCS S 3642 Y73R) (tab. 1).
Do dzisiaj zachowały się pojedyncze egzemplarze ory
ginalnych mebli. Projekt zakładał ich renowację i wtór
ne wykorzystanie przy aranżacji wnętrz – na przykład
forming an alley were planned, whereas larger groups of
trees were arranged in the form of single or double rows.
Access to the complex being designed is possible both
from the westnorthern and southern sides along the exist
ing Karola Woźniaka Street which crosses the studied
area. Moreover, the transportation system was supple
mented by a road that goes around the layout being de
signed from the east. Additional fire roads were planned as
wide routes performing also a service function. The pa
rameters of the tracts make it possible for a fire engine to
go through. The remaining narrower paths were in tended
for pedestrians. The sidewalks were arranged in an orthog
onal grid with additional routes that run diagonally. The
only free path – resembling a thread of a fabric – runs
through the park layout.
The area of the development was supplemented by two
stops. The first bus stop is located at the entrance to the
area and the second bus and train stop is located next to
the railway tracks near the water tower. Car parks both
aboveground and located underground were also planned.
Two car parks were designed in the basement. The first
one, located in the central part ultimately operates the
eastern side of the layout with a laboratory, a higher
school, a pithead building and an office building. The
other underground car park was planned in the western
part for office buildings and the museum. Two coach sta
tions were also planned. Bi cycle stands were placed near
the main entrances to the fa cilities. Moreover, for students
of the fashion design fa culty, locked bicycle rooms were
provided in two cubes.
Restoration recommendations
The master’s thesis also included proposing recom
mendations and restoration postulates regarding the his
toric substance. The project assumed reconstruction of the
original appearance of all facades of the pithead building
by removing secondary brick walls, removing entrance
gates, supplementing the joinery and window as well as
door joinery, reconstructing the sliding double entrance
gate. The drawing documentation contained details neces
sary to reconstruct the original window joinery and cur
rently nonexisting sliding gate. The postulate was also to
clean the facade from impurities and to replace losses
with plaster of grain and colour corresponding to the ori
ginal wall covering. It was important to emphasize the
preservation of elements of architectural detail, i.e. crown
ing cornices, pilasters and lesenes.
The importance of the preserved existing elements in
the interiors, for example original floor coverings or
wooden panel doors – was also emphasized. Particular
attention was paid to fragments of ceramic tiles from the
old kitchen. The postulate was renovation of the preserved
substance and replenishment of missing surfaces with re
constructed tiles of appropriate colour. During onsite
verifying visits, the colour of this floor covering was
specified, i.e. cream colour (NCS S 0407 G99Y) and bur
gundy colour (NCS S 3642 Y73R) (Table 1).
Single pieces of original furniture have been preserved
until today. The project assumed their renovation and
Prezentacje/Presentations 169
w projektowanej restauracji. W hali wielofunkcyjnej na
parterze zaplanowano wykorzystanie struktury obiektu
poprzez ponowne wprowadzenie istniejącej niegdyś suw
nicy, która pozwoliłaby na zamocowanie specjalnego
oświetlenia bądź wideorejestratorów.
Projekt przewidywał przywrócenie pierwotnego wy
glądu wszystkich ośmiu elewacji wieży ciśnień poprzez
oczyszczenie z zanieczyszczeń, usunięcie wtórnych za
murowań, uzupełnienie ubytków, brakującej stolarki
okiennej i drzwiowej oraz poszycia dachu. Projekt zwraca
również uwagę na uzupełnienie ubytków detalu architek
tonicznego – ukruszonych kroksztyn podtrzymujących
tambur oraz elementów dekoracyjnych takich jak lizeny
czy też portal wejściowy.
Nową stolarkę okienną zaprojektowano w oparciu
o analogiczne podziały występujące w wieżach ciśnień Gi
szowiec oraz Borki, a także na podstawie archiwalnej fo
tografii wieży Uthemann
5
. Zaproponowano zastoso
wanie
5
Fotografia znajduje się w zbiorach Śląskiego Generalnego Kon
ser watora Wojewódzkiego.
secondary use in the interior design, for example in a res
taurant designed. In the multifunctional hall on the ground
floor, it was planned to use the structure of the object by
reintroducing a gantry crane which existed in the past,
which would make it possible to install special lighting or
video recorders.
The project envisaged restoring the original appear
ance of all eight facades of the water tower by clean ing
of impurities, removing secondary walling up, complet
ing losses, missing window and door joinery as well as
roofing. The project also draws attention to supplement
ing the losses of architectural detail – crumbled corbels
supporting the tambour and decorative elements such as
lesenes or the entrance portal.
The new window carpentry was designed on the basis
of analogical divisions occurring in the Giszowiec and
Borki water towers as well as on the basis of archival pho
tographs of the Uthemann tower
5
. The application of
5
The photograph is in the collections of the Silesian General Pro
vincial Conservator.
Tabela 1. Zestawienie kolorystyki płytek podłogowych (oprac. D. Oleś)
Table 1. Arrangement of the colouring of floor slabs (by D. Oleś)
Lp.
No.
Lokalizacja
Location
Wymiary i kształt
Dimensions and shape
Numer koloru
Colour number
Paleta
Range of
colours
Ilustracja
Illustration
1
Parter, kuchnia
Ground floor,
Kitchen
15 × 15 cm
ośmiokąt/octagon
NCS S 0407 G99Y
2
Parter, kuchnia
Ground floor,
Kitchen
5 × 5 cm
kwadrat/square
NCS S 3642 Y73R
3
Piętro 2.
2
nd
floor
10 × 11,5 cm
sześciokąt foremny/regular hexagon
NCS S 7301 Y09R
4
Piętro 2.
2
nd
floor
10 × 11,5 cm
sześciokąt foremny/regular hexagon
NCS S 3237 Y81R
5
Piętro 2.
2
nd
floor
14 × 16 cm
sześciokąt foremny/regular hexagon
NCS S 3304 Y16R
170 Prezentacje/Presentations
wooden windows made in modern technology was pro
posed. On the ground floor, the project also assumed re
construction of the old window openings. The windows
which were situated in the main part were reconstructed
as eightfield ones. The roof light strip was designed as
steel multipaneled windows with thin glazing bars. Due
to the lack of the original door in the Uthemann water
tower and the lack of available documentation including
the original appearance of the door woodwork, a new one
with simple divisions and neutral appearance was de
signed. It was proposed to make door woodwork in mo
dern technology.
Due to defects in the roof covering resulting in a direct
effect of external factors on the structural elements of
the water tower roof truss, it was planned to construct
a new roof truss on the basis of the preserved structure
elements and archival documentation. The new roof cov
ering was designed by using the preserved plain tiles
(Bie berschwänze) of a brick colour (rotengobiert) from
the Ko dersdorf Werke factory with dimensions 365 ×
155 × 11 mm. It was postulated that the losses should be
supplemented with tiles in accordance with the original
ones, i.e., obtained from demolition ceramics market or
made to order.
Summary
The analyses carried out during the preparation of the
master’s thesis as well as the information obtained made
it possible to evaluate the value of the pithead building
and the water tower which were situated in the area of the
former Uthemann smelter. Despite the fact that the re
maining development of the industrial plant and the tech
nological line were not preserved, these objects constitute
a testimony to the history connected with zinc metallurgy
in Silesia. Therefore, an attempt at creating a concept for
adaptation and revival of the postindustrial area through
a contemporary approach to the possibilities of shaping
and functioning of the space of the former zinc smelter
was made.
The project of revitalization of the area of the former
“Uthemann” zinc smelter for cultural and business pur-
poses shows the potential of secondary use of the post
industrial complex. It is an attempt at reconciling the con
temporary context and needs while maintaining the
postindustrial heritage valuable to Silesia. Creating an
attractive area which is supplemented by a rich functional
program is an opportunity to revive degraded areas and
build a new identity of the place.
A positive impact of the project can be assessed
through the prism of similar Silesian implementations.
Particular attention should be paid to the “Nowe Gliwice”
Education and Business Center which acts on the site of
the former Gliwice Coal Mine and which, like the Uthe
mann zinc smelter, was designed by architects from
Char lottenburg – Emil and Georg Zillmann. The In du
strial and Tech no logical Park “Silesian Porcelain Park”,
which is created in stages and functions in the facilities
of the former Por ce lain Factory Bogucice, also consti
tutes a perfect example.
okien drewnianych wykonanych w nowoczesnej tech
nologii. W parterze projekt zakładał także odtwo rzenie
dawnych otworów okiennych. Okna zlokalizowa ne
w trzonie zrekonstruowano jako ośmiopolowe. Pas do
świetlenia na dachu zaprojektowano jako stalowe wielo
płycinowe okna o cienkich szprosach. Ze względu na
niezachowanie się oryginalnych drzwi w wieży ciśnień
Uthemann oraz na brak dostępnej dokumentacji uwiecz
niającej pierwotny wygląd stolarki drzwiowej zaprojek
towano nową o prostych podziałach i neutralnym wyglą
dzie. Zaproponowano wykonanie drewnianej stolarki
drzwiowej w nowoczesnej technologii.
Ze względu na ubytki w pokryciu dachu, skutkujące
bez pośrednim działaniem czynników zewnętrznych na ele
menty konstrukcyjne więźby dachowej wieży ciśnień, za
proponowano wykonanie nowej więźby dachowej w opar
ciu o zachowane elementy konstrukcji oraz dokumentację
archiwalną. Nowe poszycie dachu zaprojektowano przy
wykorzystaniu zachowanej dachówki karpiówki (Bieber
schwänze) o barwie ceglanej (rotengobiert) z fa bryki Ko
dersdorf Werke (Die Schlesischen DachFalz
Ziegelund
ChamottenFabryk A.G. vorm. A. Dannen berg, Ko ders
dorf) o wymiarach 365 × 155 × 11 mm. Po s tulowano, aby
ubytki uzupełnić dachówką zgodną z ory ginalną – pozy
skaną na rynku ceramiki rozbiórkowej
bądź wykonaną na
specjalne zamówienie.
Podsumowanie
Przeprowadzone podczas przygotowywania pracy ma
gisterskiej analizy oraz uzyskane informacje pozwoliły na
ocenę wartości budynku cechowni oraz wieży ciśnień
znajdujących się na terenie po dawnej hucie Uthemann.
Pomimo niezachowania się pozostałej zabudowy zakładu
przemysłowego oraz linii technologicznej obiekty te sta
nowią świadectwo historii związanej z hutnictwem cynku
na Śląsku. Dlatego też podjęto próbę stworzenia koncep
cji na zaadaptowanie oraz ożywienie postindustrialnego
obszaru poprzez współczesne spojrzenie na możliwości
kształtowania oraz funkcjonowania przestrzeni po hucie.
Projekt rewitalizacji terenu po dawnej hucie cynku
„Uthemann” na cele kulturowo-biznesowe ukazuje po
tencjał wtórnego wykorzystania kompleksu poprzemysło
wego. Jest to próba pogodzenia współczesnego kontekstu
i potrzeb przy zachowaniu cennego dla Śląska dziedzic
twa postindustrialnego. Stworzenie atrakcyjnego terenu,
uzupełnionego bogatym programem funkcjonalnym jest
szansą na ożywienie zdegradowanych obszarów oraz
zbudowanie nowej tożsamości miejsca.
Pozytywny wpływ projektowanego zamierzenia oce
nić można przez pryzmat podobnych śląskich realizacji.
Szczególną uwagę warto zwrócić na Centrum Eduka
cji i Biznesu „Nowe Gliwice” działające na miejscu daw
nej Kopalni Węgla Kamiennego Gliwice, która podobnie
jak huta Uthemann została zaprojektowana przez architek
tów z Charlottenburga – Emila i Georga Zillmannów.
Dos ko na łym przykładem jest również tworzący się etapa
mi Park PrzemysłowoTechnologiczny „Porcelana Śląs
ka Park” funkcjonujący w obiektach dawnej Porcelanow
ni Bogucice.
Prezentacje/Presentations 171
A huge opportunity for postindustrial areas is a grow
ing interest in industrial tourism
6
, which is conducive to
the effective protection of cultural heritage. Since 2006 in
the territory of Upper Silesia, the Industrial Monu ments
Route has been functioning, presenting the most impor
tant objects and complexes of the Silesian industry. This
route is also supported by the European Route of Indu
strial Heritage (ERIH). As part of the Industrial Mo nu
ments Route, a special route “Questing in the footsteps of
Georg and Emil Zillmanns” was created, including the Ni
ki szowiec and Giszowiec housing estates, the Art Found ry
Department located in the former KWK Gliwice engine
room and the Szombierki Heat and Power Plant in Bytom.
Due to the state of preservation and lack of activation, the
list does not take into account the development of the for
mer Uthemann smelter, which in the community inter
ested in postindustrial architecture is very popular. The
development of the former Uthemann smelter belongs to
objects that are often photographed and visited, which
proves the great potential of this place. Photographs of the
management building were also included in the album by
Thomas Vossbeck [7]. Revitalization of the area at K.
Woźniaka Street would make it possible to increase the
attractiveness of the area and to include it in the Industrial
Monuments Route – just like it happened with other pre
viously neglected postindustrial areas in Upper Silesia.
Translated by
Bogusław Setkowicz
6
Industrial tourism is a form of active leisure time of an educa
tional and recreational character in the areas of present or former indus
trial activity and it is connected both with architecture and with techno
logical lines of production of material goods [6].
Ogromną szansą dla terenów poprzemysłowych jest ro
snące zainteresowanie turystyką industrialną
6
, która sprzy
ja skutecznej ochronie dziedzictwa kulturowego. Na te
renie Górnego Śląska od 2006 r. funkcjonuje Szlak
Zabytków Techniki prezentujący najważniejsze obiekty
i zespoły śląskiego przemysłu. Szlak ten wspierany jest
także przez Europejski Szlak Dziedzictwa Przemysło wego
(European Route of Industrial Heritage – ERIH). W ra
mach Szlaku Zabytków Techniki utworzono nawet spe
cjalną trasę „Questing śladami Georga i Emila Zill
mannów”, w której skład wchodzą osiedla Nikiszowiec
oraz Giszowiec, Oddział Odlewnictwa Artystyczne go zlo
kalizowany w maszynowni dawnej KWK Gliwi ce oraz
Elektro ciep łownia Szombierki w Bytomiu. Ze wzglę du na
stan zachowania oraz brak aktywizacji lista nie uwzględ
nia zabudowy dawnej huty Uthemann, która w społeczno
ści zainteresowanych architekturą poprzemysłową cieszy
się dużą popularnością. Zabudowa dawnej huty Uthemann
należy do obiektów często fotografowanych i odwiedza
nych, co świadczy o ogromnym potencjale tego miejsca.
Fotografie budynku dyrekcji znalazły się także w albumie
autorstwa Thomasa Vossbecka [7]. Rewitalizacja terenu
przy ul. ks. mjr. K. Woźniaka pozwoliłaby na zwiększenie
atrakcyjności obszaru oraz na włączenie go do Szlaku
Zabytków Techniki – podobnie jak stało się to z innymi
wcześniej zaniedbanymi obszarami poprzemysłowymi na
terenie Górnego Śląska.
6
Turystyka industrialna jest formą aktywnego wypoczynku o cha
rakterze edukacyjnorekreacyjnym na obszarach obecnej lub dawnej
działalności przemysłowej, jest związana zarówno z architekturą, jak
i z liniami technologicznymi produkcji dóbr materialnych [6].
Bibliografia /References
[1] Wręczenie nagród w konkursie Generalnego Konserwatora Za-
bytków i Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, https://asp.
waw.pl/2017/12/19/wreczenienagrodwkonkursiegeneralnegoko
nserwatorazabytkowistowarzyszenikonserwatorowzabytkow/
[accessed: 20.12.2017].
[2] Konkurs Generalnego Konserwatora Zabytków i Stowarzyszenia
Konserwatorów Zabytków, http://www.skz.pl/konkursgeneralnego
konserwatorazabytkówistowarzyszeniakonserwatorówzabytków
[accessed: 20.12.2017].
[3] Konkurs GKZ i SKZ 2017 rozstrzygnięty, http://www.skz.pl/news/
konkursgkziskz2017rozstrzygnięty [accessed: 20.12.2017].
[4] Nagrody za najlepsze prace dyplomowe z dziedziny konserwacji za-
bytków, http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/nagrodyzanajlepsze
pracedyplomowezdziedzinykonserwacjizabytkow8000.php
[accessed: 20.12.2017].
[5] Lewandowski P., Ponichter M., Przemysły kreatywne a polska go-
spodarka, „ZNAK” 2011, Nr 673, http://www.miesiecznik.znak.
com.pl/6732011piotrlewandowskimartaponichterprzemyslykrea
tywneapolskagospodarka/ [accessed: 20.12.2017].
[6] Kaczmarska A., Przybyłka A., Wykorzystanie potencjału przemysło-
wego i poprzemysłowego na potrzeby turystyki. Przykład Szlaku Za-
bytków Techniki Województwa Śląskiego, „Prace Komisji Krajobrazu
Kulturowego” 2010, nr 14, 207–228.
[7] Vossbeck T., Struktura i architektura. Postindustrialne dziedzictwo
Gór nego Śląska, Nie mieckie Fo rum Kul tury Europy Środkowej
i Wschodniej, [b.m.w.] 2010.
Streszczenie
Czternastego grudnia 2017 r. Dominika Oleś odebrała wyróżnienie w konkursie organizowanym przez Generalnego Konserwatora Zabytków oraz
Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków na najlepsze prace studialne, naukowe oraz popularyzatorskie dotyczące ochrony zabytków i muzealnic
twa. Wyróżnioną pracę magisterską obroniono na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej w lipcu 2017 r. W artykule przedstawiono
fragmenty części graficznej oraz skrótowo opisano główne idee pracy zatytułowanej Projekt rewitalizacji terenu po dawnej hucie cynku Uthemann
w Katowicach-Szopienicach na cele kulturowo-biznesowe. Głównym zamierzeniem projektu było stworzenie propozycji wykorzystania kompleksu
poprzemysłowego przy jednoczesnym pogodzeniu współczesnego kontekstu z zachowaniem cennego dla Śląska dziedzictwa.
Słowa kluczowe: rewitalizacja, huta cynku, Katowice, generalny konserwator zabytków
172 Prezentacje/Presentations
Abstract
On the 14
th
of December 2017 Dominika Oleś received an award with a distinction in the competition organized by the General Conservator of
Monuments and Historical Monuments and Art Conservators Association Poland for the best scientific and popularizing works pertaining to conse
rvation of monuments and museology. The honored master thesis was defended at the Faculty of Architecture of the Wrocław University of Science
and Technology in July 2017. The article presents fragments of the graphic part of the project and describes the main ideas of master diploma Projekt
rewitalizacji terenu po dawnej hucie cynku Uthemann w Katowicach-Szopienicach na cele kulturowo-biznesowe (Revitalization project of the area
of the former zinc smelter Uthemann in Katowice-Szopienice for cultural-business functions). The main project’s intension was to creatie a suggestion
of the use of the postindustrial complex at the same time compromising the contemporary context and preservating the precious Silesian heritage.
Key words: revitalization, zinc smelter, Katowice, General Conservator of Monuments