St Mary’s church in Nowy Kościół (Neukirch) in relation to sacral architecture from the 1st half of 13th century

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190109

Grzegorz Biczak*, Mateusz Rabiega**, Paweł Rębisz***

Kościół NMP w Nowym Kościele

na tle architektury sakralnej 1. połowy XIII w.

St Mary’s church in Nowy Kościół (Neukirch)

in relation to sacral architecture

from the 1

half of 13

century

Wprowadzenie

Nowy Kościół (gm. Świerzawa, pow. złotoryjski) to

wieś położona na Pogórzu Kaczawskim, nad rzeką Ka cza

wą. Znajdujący się we wsi zespół dawnego kościoła para

fialnego z otaczającym go cmentarzem i inkastelowanym

murem cmentarnym jest jednym z najciekawszych na Śląs

. Ulegająca postępującej destrukcji ruina kościoła nale

ży bowiem do grupy najstarszych i najcenniejszych obiek

tów późnego romanizmu w tej części kraju, a rozproszony,

częściowo zaginiony zespół detali architektonicznych

każe widzieć w budowli dzieło warsztatu związanego

z mecenatem Henryka Brodatego i jego małżonki Jadwigi.

Pierwszym dokumentem potwierdzającym funkcjono

wanie kościoła jest akt z 1228 r. ([1], dok. z 27 IV 1228),

w którym wymieniony jest jego pleban – Arnold. W tym

okresie świątynia w Nowym Kościele mogła być już ukoń

czona. Na powstanie kościoła przed tą datą wskazują nie

tylko argumenty natury historycznej, ale podjęte na nowo

analizy detali architektonicznych stanowiących pierwotne

wyposażenie romańskiej budowli. Zbiór detalu z Nowego

* ORCID: 0000000309145153. Wydział Architektury Poli

tech

niki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science

and Technology.

** ORCID: 0000000279646503. Wydział Nauk Historycznych

i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego/Faculty of Historical and

Pedagogical Sciences, University of Wrocław.

***

ORCID: 0000000172434906. EPR Architects Poland Sp. z o.o.

Wpis do rejestru zabytków nr A/2252/1088/J z 24.10.1991.

Introduction

Nowy Kościół (Świerzawa county, Złotoryja district)

is a village located in the Kaczawa Foothills, by the Ka

czawa River. The complex of the old parish church lo

cated in the village with the cemetery and the castellated

cemetery wall around it is one of the most interesting

complexes in Silesia

. The church, which is visibly falling

into ruin, is one of the oldest and most precious architec

tural complexes of the late Romanesque period in this part

of Poland and the dispersed collection of its architectural

details, some of which have been lost, points to the works

of a workshop connected with the patronage Henryk the

Bearded and his wife Hedwig.

The first document confirming the existance of the

church is a deed from 1228 ([1], doc. from 27 IV 1228)

which mentions its parish priest – Arnold. The church in

Nowy Kościół might have already been completed at that

time. The construction of the church before that date is

evident not only from the historical arguments but also

the recent analyses of the architectural details from the

original furnishings of the Romanesque structure. The

collection of the details from Nowy Kościół was redis

covered due to archival documentation about which post

war explorers of the structure were unknown.

24.10.1991.

130 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

Kościoła został odkryty na nowo dzięki dokumentacji ar

chiwalnej nieznanej powojennym badaczom obiektu.

Historyczny kontekst powstania budowli

Powstanie parafii w Nowym Kościele związane było

z akcją kolonizacyjną podjętą na terenie Pogórza Ka

czaw skiego przez Bolesława Wysokiego i kontynuowaną

przez Henryka I Brodatego [2, s. 113]. Lokacji nowych

miast i wsi towarzyszyła rozbudowa sieci parafialnej i re

organizacja starszego podłoża osadniczego. Jednym z do

kumentów obrazujących te przekształcenia jest akt

z 1217 r. wystawiony na zamku w Rokitnicy przez bisku

pa wrocławskiego Wawrzyńca [3, s. 1, 2]. Dotyczy on prze

kazania dziesięcin z okręgu bystrzyckiego oraz wsi w po

bliżu Wlenia kościołowi w Bystrzycy

. Przekazanie przez

parę książęcą uposażenia dla kościoła związane było za

pewne z erekcją nowej parafii.

Interpretacja dokumentu była przedmiotem badań hi

storyków już od XIX w. i do dzisiaj budzi wątpliwości

(Knoblich, Schulte, Appelt, Zientara). W szczególności

problematyczna jest identyfikacja osady lub raczej więk

szego okręgu osadniczego, który figuruje pod nazwą

Biztric. Knoblich, autor kroniki Wlenia, chciał widzieć

w niej położoną w pobliżu Wlenia wieś Wiesenthal (obec

nie właśnie Bystrzyca), gdzie również znajdowała się

świą tynia pod maryjnym wezwaniem [5, s. 233–235].

Koś ciół w Bystrzycy zawalił się w XIX w. i został roze

brany. Wygląd budowli sprzed katastrofy z 1842–1843 r.

dokumentują ryciny zgromadzone w archiwum Instytutu

Herdera w Marburgu (il. 1A) oraz weduta z topografii

Śląs ka Wernera z połowy XVIII w. Była to budowla jed

nonawowa z prosto zakończonym, sklepionym krzyżowo

(bez żeber) prezbiterium, z nawą krytą stropem i wieżą

od zachodu. Portal główny, węgarowy, z profilowaniem

Wymienionych ponownie w dokumencie z 14.05.1349 r., z któ

rego wynika, że czynsze wróciły do parafii NMP we Wleniu [4, s. 39].

The historical context

of the construction of the church

The origin of the parish in Nowy Kościół was con

nected with the colonization initiated in the area of the

Kaczawa Foothills by Bolesław the Tall, which was con

tinued during the reign of Henryk I the Bearded [2,

p. 113]. The granting of urban charters to new towns and

villages was accompanied by the extension of the net

work of parishes and the reorganization of older settle

ments. One of the documents describing those transfor

mations is the deed from 1217 drawn up in the castle in

Rokitnica by bishop Laurence from Wrocław [3, p. 1, 2]

which concerns the granting of tithes from the Bystrzyca

district and the villages near Wleń to the church in

Bystrzyca

. The donation made by the ducal couple to the

church was most probably connected with the creation of

a new parish.

The interpretation of this document was already the

subject of research by historians in the 19

century and it

is still a source of some doubts today (Knoblich, Schulte,

Appelt, Zientara). Specifically, the identification of the

settlement or rather a bigger settlement area known as

Biztric is problematic. Knoblich, the author of the chro

nicle of Wleń, identified it with the village of Wiesenthal

(at present Bystrzyca) located near Wleń, where there was

a church also dedicated to the Virgin Mary [5, pp. 233–

235]. The church in Bystrzyca collapsed in the 19

cen

tury and was demolished. The appearance of the structure

from 1842–1843, before the catastrophe, is documented

in a drawing held in the archives of the Herder Institute in

Marburg (Fig. 1A) and the veduta of the topography of

Silesia by Wernher from the middle of the 18

century. It

was a singlenave building with a square end, a groin

vaulted presbytery (with no ribs), the nave had a ceiling

Mentioned again in the document from 14.05.1349 which indi

cates that the rents returned to St Mary’s parish church in Wleń [4, p. 39].

Il. 1. Kościół w Bystrzycy

(Wiesenthal): A – widok kościoła

(źródło: Instytut Herdera

w Marburgu, sygn. 243372);

B – portal główny (źródło: Insty

tut Herdera w Marburgu,

sygn. 243379),

C – fragmenty portalu wtórnie

wmurowanego w ogrodzenie

cmentarza (fot. M. LegutPintal)

Fig. 1. Church in Bystrzyca

(Wiesenthal): A – view of

the church (source: Herder

Institute, file no. 243372);

B – main portal (source: Her der

Institute, file no. 243379),

C – fragment of portal built

into the cemetery wall

(photo by M. LegutPintal)

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 131

w for mie wałka i ostrołucznym zwieńczeniem należy do

najprostszych spotykanych na Śląsku rozwiązań [6, s. 25–

40] (il. 1B). Fragmenty portalu widocznego na rycinie archi

walnej zostały odnalezione w murze cmentarnym (il. 1C).

Prosta forma portalu nie umożliwia dokładnego datowania

budowli. Prawdopodobne, że powstała około połowy XIII w.

w związku z falą kolonizacji Pogórza Ka czaw skiego. Wieś

Wiesen thal wymienia dokument z 1268 r. [1, IV, nr 47],

w którym biskup Tomasz przekazuje dziesięciny z wy

mienionych wsi na Pogórzu Kaczawskim kanonikom ka

tedry wrocławskiej. Oznacza to, że Wiesenthal była jedną

ze wsi kolonizacyjnych, a jej dziesięciny należały do bi

skupa, a nie prywatnego kościoła we wsi (Eigenkirche).

Drugą wsią, którą starano się połączyć z przedlokacyj

nym skupiskiem osadniczym o nazwie „Bystrzyca”, był

Proboszczów (Probsthein). Schulte starał się wykazać, że

umiejscowienie dokumentu z 1217 r. w archiwum w Trzeb

nicy musiało wiązać się z przynależnością wsi, której do

tyczył, do dóbr trzebnickich cysterek [7, s. 310]. Jedyną

zlokalizowaną w pobliżu Wlenia wsią, która do nich nale

żała, był właśnie Proboszczów. Hipoteza ta została obalo

na przez Appelta, który na podstawie analizy dokumentu

połączył Bystrzycę z Nowym Kościołem. W wyniku bu

dowy świątyni przedlokacyjna osada miała zmienić na

zwę [3]

. Zauważył on, że identyfikacja ze wsią Pro bosz

czów nie może być prawidłowa, gdyż ten wymieniony

jest pod tą nazwą wcześniej, w bulli papieskiej potwier

dzającej majątki klasztoru z 1216 r. [1, I, nr 147], więc

powrót do nazwy Bystrzyca w 1217 r. byłby nielogiczny.

Poza przytoczonymi przez Appelta argumentami natu

ry historycznej hipotezę o tożsamości przedlokacyjnej

Bystrzycy i Nowego Kościoła zdecydowanie wzmacnia

zauważony przez wydawców Schlesische Urkundenbuch

późniejszy dopisek na dokumencie informujący, że został

on wystawiony przez biskupa Wawrzyńca dla Arnolda,

proboszcza kościoła w Bystrzycy

. Jest to zapewne ten

sam Arnold – proboszcz w Nowym Kościele wymieniony

w dokumencie z 1228 r.

Zientara w nowo powstałej budowli widział dowód na

utworzenie w obrębie kasztelanii wleńskiej drugiej parafii

dla ludności słowiańskiego pochodzenia [2, s. 130]. Za

powyższą interpretacją przemawia odkrycie cmentarza

z XII w. poprzedzającego budowę kościoła i potwierdzenie

istnienia nad Kaczawą osadnictwa wczesnośredniowiecz

nego (badania Archeologicznego Zdjęcia Polski). Do

dat

kowym argumentem w dyskusji są analizy formy i detalu

zachowanej budowli wzbogacone ostatnio dzięki odkry

ciu zbioru dokumentacji archiwalnej, do której dostępu

nie mieli wcześniej badacze zajmujący się obiektem.

Stan zachowania i przekształcenia obiektu

Kościół pw. NMP zlokalizowany jest w centralnej czę

ści miejscowości Nowy Kościół, na lewym brzegu Ka

czawy. Bryłę świątyni tworzy nawa, zakończone prosto

Interpretację Appelta przyjął bez zastrzeżeń Zientara [2], nawią

zał do niej Rozpędowski [8], jednak ostatnio powraca się do koncepcji

Knoblicha [5], m.in. Goliński [4].

Dopisek dostrzegł także Schulte [7, s. 309].

and the tower from the west. The main portal, with re

veals with bead molding and a pointed arch, is one of the

most simple ones in Silesia [6, pp. 25–40] (Fig. 1B).

Fragments of the portal visible in the old drawing were

found in the cemetery wall (Fig. 1C). The simple form of

the portal makes it impossible to precisely date the struc

ture. It is likely that it was built around the middle of the

century in connection with a wave of colonization of

the Kaczawa Foothills. The village of Wiesenthal is men

tioned in the document from 1268 [1, IV, no. 47] where

bishop Tomasz grants the tithes from the listed villages in

the Kaczawa Foothills to the canons from the cathedral in

Wrocław. That means that Wiesenthal was one of the col

onization villages and its tithes belonged to the bishop

and not to a private church in the village (Eigenkirche).

Proboszczów (Probsthein) was another village which

was supposed to be connected with the settlement called

“Bystrzyca” before the charter was granted. Schulte tried

to demonstrate that the location of the document from

1217 in the archives in Trzebnica must have been con

nected with the fact that the village, which it regarded,

longed to the estate owned by the Cistercian nuns in

Trzebnica [7, p. 310]. The only village located near Wleń

which they owned was Proboszczów. This hypothesis was

refuted by Appelt who connected Bystrzyca with Nowy

Kościół on the basis of analysis of the document. As a result

of the construction of a temple the settlement had to change

its name [3]

. He noticed that the identification with the

village of Proboszczów cannot be correct as it is mentioned

under that name earlier in the papal bull, confirming the

estate of the monastery from 1216 [1, I, no. 147] so the

return to the name of Bystrzyca in 1217 was illogical.

Apart from the historic arguments brought up by

Appelt the hypothesis of the identity of Bystrzyca and

No wy Kościół before the charter was granted is strongly

supported by the note added later to the document, which

was noticed by the editors of Schlesische Urkundenbuch,

with the information that it was granted by bishop Lau

rence to Arnold, the parish priest of the church in By 

strzyca

. This is most probably the same Arnold – the par

ish priest in Nowy Kościół mentioned in the document

from 1228.

Zientara considered the newly constructed building

proof of the establishment of another parish in the castel

lany in Wleń for the population of Slavic origin [2,

p. 130]. This interpretation seems to be supported by the

discovery of a cemetery from the 12

century preceding

the construction of the church and the confirmation of the

existence of early medieval settlements by the Kaczawa

River (study by the Archeological Image of Poland).

Another argument in the discussion is the analyses of the

forms and details of the original structure which have

been extended recently by the discovery of the collection

of archival documentation which was not known earlier to

the researchers of the structure.

Appelt’s interpretation was accepted by Zientara with no reserva

tions [2]; it was referred to by Rozpędowski [8], however, Knoblich’s

concept has been more popular recently [5] e.g. Goliński [4].

The note was also noticed by Schulte [7, p. 309].

132 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

prezbiterium, wieża od strony zachodniej oraz przylegają

ce do prezbiterium aneksy po stronie północnej i połu

dniowej. Nawa odpowiada prostokątowi o proporcjach

2:1, ma około 8,5 × 17,5 m. Prostokątne prezbiterium

składające się z dwóch modułów o formie kwadratu jest

szerokie na mniej więcej 5,8 m i długie na 13 m (il. 2).

W ścianie południowej nawy znajdują się trzy romańskie

okna. Rozglifione obramienia wykonane są z ciosów ka

miennych. W strefie wieńczącego je łuku pełnego wystę

pują częściowe lub pełne przemurowania z cegieł o póź

niejszej genezie. W dolnej części przegrody zlokalizowano

dziewięć otworów będących gniazdami belek tworzących

konstrukcję nieistniejącej obecnie empory. W wyższej

partii występują cztery takie otwory. Południowa ściana

nawy zachowana jest do pełnej wysokości od ściany za

chodniej do trzeciego romańskiego okna. Ściana północ

na uległa niemal całkowitemu rozpadowi. Od zachodu do

nawy przylega wieża (przewiązana ze ścianą zachodnią).

W dwóch narożach nawy od strony wschodniej zlokalizo

wane są pozostałości służek. Ściany prezbiterium zacho

wane są w niepełnej wysokości z zupełną destrukcją partii

ściany wschodniej i południowej. We wschodniej części

umiejscowione jest wejście do krypty. Pozostałości słu

żek znajdują się w narożach zakończenia prezbiterium

i na ścianie północnej. W zamurowanym wejściu do ka

plicy północnej występuje obecnie niewielki wtórny ot

wór. W tej ścianie widoczne są dwa zamurowane okna

romańskie oraz przekształcone okno z 1. ćwierci XVII w.

Prezbiterium miało sklepienia krzyżowożebrowe o że

brach o przekroju jednowklęskowym. Żebro międzyprzę

słowe spływało na rozbudowane wieloboczne konsole

(ślad po konsoli widoczny na ścianie północnej). Po zo

stałe żebra sklepienne w prezbiterium spływały poprzez

służki o okrągłym przekroju wyposażone w kapitele oraz

bazy do poziomu posadzki. W północnej ścianie prezbite

rium znajduje się portal. Składa się on z pojedynczego

The condition and the transformations

of the structure

St Mary’s Church is located in the central part of the

town of Nowy Kościół, on the left bank of the Kaczawa

River. The main body of the temple is the nave, the pres

bytery with a square end, the tower from the western side

and annexes adjoining the presbytery on the northern and

southern sides. The nave is a rectangle with proportions

2:1, about 8.5 × 17.5 m. The rectangular presbytery com

posed of two square modules is about 5.8 m wide and

13 m long (Fig. 2). There are three Romanesque windows

in the southern wall of the nave. Their splayed surrounds

are made of cut stones. In the area of the complete arch

crowning it, there are some partial or complete brick re

buildings which were made later. In the lower section of

the dividing element, there are nine openings, which are

the sockets for the beams which supported the structure of

a gallery that no longer exists. There are four such open

ings in the upper section. The southern wall of the nave

still remains at its original height from the from the west

ern wall to the third Ro manesque window. The northern

wall is almost totally destroyed. The tower (connected to

the western wall) adjoins the nave from the west. There are

remains of the shafts in two corners of the nave from the

eastern side. The remaining walls of the presbytery do

not reach their original height and the sections of the east

ern and southern walls are badly damaged. In the eastern

part, there is an entrance to the crypt. There are some re

mains of the shafts in the corners of the end of the presby

tery and on the northern wall. At present there is a small

hole in the walledup entrance to the northern chapel. There

are two walledup Romanesque windows in that wall and

a changed window from the 1

quarter of the 17

century.

The presbytery had rib vaults with single hollow mold

ing ribs. The transverse rib was going down to extensive

Il. 2. Rzut kościoła w Nowym

Kościele – inwentaryzacja z badań

prowadzonych w latach 1935–1937

(źródło: Instytut Herdera

w Marburgu, sygn. 243537)

Fig. 2. Plan of the church

in Nowy Kościół

– survey conducted in 1935–1937

(source: Herder Institute

in Marburg, file no. 243537)

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 133

obramienia przechodzącego płynnie w ostrołuk, ujętego

w pas ornamentu diamentowego [6, s. 347–349] (il. 3).

Mury kościoła zostały wzniesione z łamanego pia

skowca o czerwonawym i żółtym zabarwieniu. Detal oraz

obramienia okien wykonano z tego samego materiału,

jednakże ciosanego z dużą starannością i precyzyjnie ob

rabianego.

Na przełomie XV i XVI w. wykonano wzmocnienie

zewnętrznych lizen wspierających konstrukcję kościoła

na wysokości łuku tęczowego. Być może jeszcze w śred

nio wieczu przykryto sklepieniem sieciowym nawę,

o czym mogą świadczyć zachowana in situ służka w pa

sze muru przylegająca do łuku tęczowego od strony nawy,

bazy dwóch innych służek oraz znalezione na miejscu

fragmenty żeber sklepienia o dwuwklęskowym profilu [8,

s. 231–234], [9, s. 1–5].

Około 1625 r. wzniesiono sklepione przybudówki po

obu stronach prezbiterium, o czym świadczył datownik

z wymienioną datą na portalu prowadzącym z południo

wej przybudówki do prezbiterium. Po stronie północnej

wykonano przesklepione kolebą przejście do istniejące

go portalu dla duchowieństwa oraz kaplicę łączącą się

z prezbiterium od strony wschodniej. W związku z budo

wą ka plicy północnej zamurowano dwa okna w ścianie

romańskiej. Kaplicę połączono z prezbiterium przejściem

zwień czonym łukiem pełnym. Od południa także wyko

nano sklepione przejście połączone z prezbiterium, które

wciągnęło w swój obręb późnośredniowieczną przyporę.

Umieszczono tu także drugą kaplicę łączącą się z prezbi

terium. Być może również w tym okresie przebudowano

prezbiterium – wydłużono je do dwóch pełnych modu

łów. Umieszczono w prezbiterium trzy nowe okna: jedno

w ścianie wschodniej, a dwa odpowiednio w ścianach:

północnej i południowej. W dwóch narożnikach strony

wschodniej prezbiterium zlokalizowane są służki. Mogły

one zostać wtórnie użyte, będąc romańskim detalem

w pachach dawnego (wielobocznego?) zakończenia [8,

s. 231–234], [9, s. 1–5].

Najlepiej zachowanym fragmentem kościoła jest wieża

w masywie zachodnim. Szerokość jej podstawy wynosi

w przybliżeniu 5,7 × 4,7 m. Uskoki mają długość odpo

wiednio: północny 2,8 m, a południowy 2,6 m. Ściany

wieży wykonano z ciosów piaskowcowych o barwie

i fakturze niemal identycznych jak w przypadku murów

romańskich. Data budowy wieży nie jest znana, jednakże

polygonal consoles (some remains of such a console are

visible on the northern wall). The other ribs in the vaults

of the presbytery were flowing down the round shafts

with capitals and bases to floor level. There is a portal in

in the northern wall of the presbytery whose jambs climbs

fluidly up into a pointed arch closed with a diamond orna

ment [6, pp. 347–349] (Fig. 3).

The walls of the church were made of reddish and yel

low sandstone blocks. The details and surrounds of the

windows were made of the same material, although the

stones were carefully selected and very precisely cut.

At the turn of the 15

and 16

centuries, the external

lesenes supporting the structure of the church were rein

forced at the height of the rood arch. The nave is likely to

have still been covered with a net vault in the Middle

Ages, which might be evident from the original pier shaft

in the abutment of the wall adjoining the rood arch from

the nave side, the base of two other pier shafts as well as

the fragments of the vault ribs with a double hollow mold

ing profile found on the site [8, pp. 231–234], [9, pp. 1–5].

Around 1625, the vault of the extension was built on

both sides of the presbytery, which is evident from the

date on the portal leading from the south of the extension

to the presbytery, and the passage to the existing portal for

clergy was covered with a hipcap on the northern side and

the chapel connected to the presbytery from the eastern

side. Two windows in a Romanesque wall were walled up

in connection with the construction of the northern cha

pel. The chapel was connected with the presbytery through

a passage covered with a complete arch. Furthermore,

a vaulted passage which was built from the south, con

nected with the presbytery which encompassed a late me

dieval buttress. Another chapel connected with the pres

bytery was also built there. The presbytery may have been

rebuilt at that time too – it was extended to two complete

modules. Three new windows were added in the presby

tery: one in the eastern wall, one in the northern wall and

one in the southern wall. There are pier shafts in two cor

ners in the eastern side of the presbytery. They might have

had some secondary application, being Romanesque

details in the abutment of the old (polygonal?) end [8,

pp. 231–234], [9, pp. 1–5].

The tower in the western section is the best preserved

fragment of the church. Its width at the base is approxi

mately 5.7 × 4.7 m. The lengths of the northern and south

Il. 3. Stan obecny ruin w Nowym Kościele: A – widok na prezbiterium, B – widok na ścianę zachodnią, C – widok od północy (fot. G. Biczak)

Fig. 3. Present condition of the ruins in Nowy Kościół: A – view of the presbytery, B – view of the western wall, C – view from the north (photo by G. Biczak)

134 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

według wizytacji kościelnej z 1677 r. wieża uległa zawa

leniu, pozostawiając otwór w ścianie zachodniej. Kolejna

wizytacja z roku 1687 przyniosła informacje o jej odbu

dowie i zamurowaniu otworu w ścianie [9, s. 3]. Data

„1799” na chorągiewce wieży najpewniej świadczy o re

nowacji hełmu. Przypuszczalnie wtedy zamurowano okno

wschodnie i przekształcono je w dekoracyjną wnękę [9,

s. 1–5], [8, s. 231–234]. W 1. połowie XIX w. kościół

uległ zniszczeniu i od tego momentu popadał w ruinę.

Analiza fotografii archiwalnych wskazuje, że jeszcze

w latach 20. i 30. XX w. miał dobrze zachowaną wieżę

z hełmem oraz szklenie w oknach. W budowli brakowało

dachu oraz sklepień.

Historia badań

Rozpoznanie powierzchniowe ruin kościoła prowa

dzono w ramach prac nad katalogiem zabytków prowincji

śląskiej w końcu XIX w. [10, s. 429, 430]. Zidentyfikowano

i udokumentowano fragmenty detalu zachowane in situ,

przede wszystkim głowice służek, wsporniki i znany ów

cześnie fragment portalu [11, tab. 10]. Lutsch datował po

wstanie obiektu na 2. połowę XIII w. Rozbudowę o za

krystię i kaplicę po południowej stronie prezbiterium

umieścił w początku XVII w. (zachowana ówcześnie data

na drzwiach wejściowych – 1625). Za barokowe przebu

dowy uznał wykonanie niszy na zakończeniu prezbiterium

oraz przekształcenia okien nawy (wykorzystanie cegieł

ern offsets are respectively 2.8 m and 2.6 m. The walls of

the tower were made of sandstone blocks whose color and

texture is almost the same as the Romanesque walls. The

date of the construction of the tower is unknown. However,

according to the inspection report of the church from

1677, the tower collapsed, leaving a hole in the western

wall. The next inspection report from 1687 provides infor

mation about its reconstruction and the walling up of the

hole in the wall [9, p. 3]. The date “1799” on the vane of

the tower seems to mark the renovation of the helm. Pre

sumably, the eastern window was walled up at that time

and was converted into a decorative recess [9, pp. 1–5], [8,

pp. 231–234]. In the 1

half of the 19

century, the church

was damaged and it has been turning into a ruin since that

moment. The analysis of old photographs indicates that in

the 1920s and the 1930s it still had a well preserved tow

er with a helm and there was glass in the windows. The

building did, however, not have its roof or vaults.

The history of research

The surface survey of the ruin of the church was con

ducted in connection with the work on the register of his

toric monuments in the Silesian Province at the end of the

century [10, p. 429, 430]. The fragments of original

details found on the site, including shaft capitals, corbels,

and the earlier known fragment of the portal were identi

fied and documented [11, Table 10]. Lutsch dated the con

Il. 4. Dokumentacja fotograficzna z badań w latach 1935–1937: A – północna ściana prezbiterium, B – wspornik na ścianie północnej prezbiterium,

C – wspornik ze ściany południowej, D – zespół kapiteli portalu, strona lewa, E – zespół kapiteli portalu (strona prawa),

F – całość zespołu kapiteli przed portalem wieży (źródło: Instytut Herdera w Marburgu, sygn. 236182, 236221, 236225, 236318, 236256, 236264)

Fig. 4. Photographic documentation from the survey conducted in 1935–1937: A – northern wall of the presbytery, B – corbel on the northern wall

of the presbytery, C – corbel from the southern wall, D – group of capitals of the portal, left side, E – group of capitals of the portal (right side),

F – complete group of capitals in front of the portal of the tower

(source: Herder Institute in Marburg, file no. 236182, 236221, 236225, 236318, 236256, 236264)

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 135

Il. 5. Przekroje wykonane podczas badań niemieckich w latach 1935–1936: A – przekrój podłużny przez kościół w Nowym Kościele, 1935–1936,

B – przekrój poprzeczny przez prezbiterium kościoła w Nowym Kościele, 1935–1936 (źródło: Instytut Herdera w Marburgu, sygn. 243539, 243545)

Fig. 5. Sections made during the survey conducted by German scholars in 1935–1936: A – longitudinal section of the church in Nowy Kościół,

B – cross section through the presbytery of the church in Nowy Kościół (source: Herder Institute in Marburg, file no. 243539, 243545)

struction of the main structure to the 2

half of the 13

century and of the sacristy and the chapel on the southern

side of the presbytery to the beginning of the 17

century

(the original date on the front door then – 1625). He con

sidered the construction of the recess at the end of the

presbytery and the remodeling of the nave windows (use

of bricks in the wall) to be Baroque in style. Furthermore,

he recognized the rich architectural details following the

patterns from the west of Germany.

More extensive research was conducted in 1935–1937

on the initiative of G. Grundmann, the conservation officer

in the Silesian Province (Fig. 4). Its objective was to iden

tify the ruin of the church, including the determination of

the location of the original details and preparation for con

servation work. The destructed elements were cleaned and

then the fitting elements were put together for identifica

tion and to learn about the artistic as well as historic value

of the building. It was planned to transform one of its an

nexes by the presbytery for church purposes. Most impor

tantly, however, the exploration of the building was com

pleted and its results were supposed to be published in

a special report [12, p. 311]. The survey drawings were

made, the plan was reconstructed, and the southern chapel

conversion design as well as the archival drawings were

attached (Fig. 5). The survey stopped most probably be

cause of war. There is no official information about what

happened later to the architectural details which were found

during the clearing work. The photographic and drawing

documentation ended up at the Herder Institute in Marburg

The collection held at the Herder Institute shows

a much better condition of the ruin of the church in Nowy

Kościół than that from the present day. Almost all origi

nal walls of the presbytery and the nave, apart from the

damaged fragment of the southern wall of the presbytery

and most of the northern wall of the nave, were standing.

There are 188 photographs and drawings at the Institute of Her 

der documenting the survey conducted in 1935–1937.

w murze). Zwrócił również uwagę na bogaty detal archi

tektoniczny mający wzorce w zachodnich Niemczech.

Badania o szerszym zakresie prowadzono w latach 1935–

1937 z ramienia G. Grundmanna, konserwatora zabytków

prowincji śląskiej (il. 4). Ich celem było rozpoznanie ruiny

kościoła, w tym określenie lokalizacji ory ginalnego detalu

oraz przygotowanie do prac konserwatorskich.

Dokonano

oczyszczenia destruktów, a następnie zestawiono pasują

ce do siebie elementy detali w celu ich zinwentaryzowa

nia i uzyskania wiedzy na temat artystycznej i historycz

nej wartości budynku. W planach było przekształcenie

jednego z aneksów przy prezbiterium na cele kościelne.

Najważniejsze było jednak ukończenie eksploracji budyn

ku, której wyniki miały być opublikowane w specjalnym

sprawozdaniu [12, s. 311]. Wykonano rysunki inwentary

zacyjne, rekonstrukcję rzutu oraz załączono pro jekt ada

ptacji kaplicy południowej i archiwalne rysunki (il. 5).

Prawdopodobnie działania wojenne spowodowały prze

rwanie inwentaryzacji. Brakuje informacji urzędowych

o dalszych losach detalu architektonicznego, któ ry został

pozyskany w wyniku prac porządkowych. Do kumentacja

fotograficzna i rysunkowa z badań znalazła się w zbio

rach Instytutu Herdera w Marburgu

Zbiory Instytutu Herdera dokumentują znacznie lepszy

niż obecny stan ruin świątyni w Nowym Kościele. Ściany

prezbiterium i nawy głównej były zachowane niemal do

pełnej wysokości, oprócz zniszczonego fragmentu połu

dniowej ściany prezbiterium i większości północnej ścia

ny nawy. Widoczna była posadzka kościoła oraz kamien

ny profilowany w formę połowy wałka przymocowanego

do większego bloku cokół po zewnętrznej stronie muru.

Zaprawy tynkarskie ujawniały istnienie boniowania w ze

wnętrznych narożach prezbiterium w partii wschodniej.

Od wewnętrznej strony tej części założenia znajdowała

się półkolista nisza. W północnej ścianie prezbiterium

W zbiorach Instytutu Herdera znajduje się 188 zdjęć i rysunków

stanowiących dokumentację z badań w latach 1935–1937.

136 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

zlokalizowana była służka z bazą, kapitelem i pozostało

ścią spływu sklepienia. W murze znajdowała się konsola,

a przejście do kaplicy było w pełni zamurowane. W wej

ściu przeznaczonym dla duchowieństwa zamontowane

były drzwi drewniane. Wieża miała pełną wyprawę tyn

karską oraz kompletny barokowy hełm.

Podczas odgruzowywania obiektu udokumentowano

m.in. następujące detale:

1) kompletną konsolę pochodzącą ze ściany południo

wej prezbiterium składającą się z pięciu fragmentów,

2) segmenty żeber jednowklęskowych i dwuwklęsko

wych,

3) fragmenty dużego portalu uskokowego, w tym kom

pletne kapitele, których prawe i lewe ościeże różniły się

detalem, fragment gzymsu wieńczącego prawy zestaw

kapiteli, element startowy wałka archiwolty z wyraźnymi

trój kątnymi zaciosami oraz fragment ostrołucznego

zwień czenia wałków archiwolty,

4) niewielki fragment naroża gzymsu,

5) fragment spływu sklepiennego,

6) dwa kapitele kielichowe służek,

7) kapitel służki z liśćmi,

8) segment trzonu służki,

9) dwa elementy zamknięcia okna.

Dokumentacja zawiera szkice przedstawiające rekon

strukcję planu i rozwarstwienie faz budowlanych. Pro sto 

kątnemu zamknięciu prezbiterium przypisano pierwotne

pochodzenie. Według dokonanej stratygrafii oba portale

prowadzące do prezbiterium uznano za należące do fazy

gotyckiej, tak samo jak południową przyporę łuku tęczy,

The floor of the church and the stone basecourse with the

half bead molding profile attached to a bigger block were

visible on the external side of the wall. The plaster mor

tars demonstrated the presence of rustication on the exter

nal corners of the presbytery in the eastern section. There

was a semicircular niche on the internal side of that sec

tion of the complex. In the northern side of the presbytery,

there was a shaft with a base, capital and some remains of

the vault. There was a console in the wall and the passage

to the chapel was completely walled up. There was a wood

en door in the entry for clergy. The whole tower was cov

ered with plaster and it had a complete Baroque helm.

The following details were found during the clearing

of the rubble from the complex:

1) complete console from the southern wall of the pres

bytery composed of five fragments,

2) segments of ribs with single and double hollow

mold ings,

3) fragments of a big recessed portal, including com

plete capitals whose right and left jambs had different de

tails, a fragment of cornice from the right set of capitals,

the first element of the archivolt shaft with clear triangu

lar grooves and a fragment of pointed archivolt shafts,

4) a small fragment of cornice corner,

5) a fragment of a vault scroll,

6) two bellshaped capitals of shafts,

7) a capital of a pier shaft with leaves,

8) a segment of a shaft of a pier shaft,

9) two elements of a window head.

The documentation includes sketches presenting the re

construction of the plan and individual construction stages.

The rectangular end of the presbytery was considered to be

original. According to the performed stratigraphy, both

portals going to the presbytery, as well as the southern but

tress of the rood arch, the remodeling of the jambs, the

wallingup of the windows and introduction of a semi

circular niche in the eastern wall of the presbytery, were

considered to be from the Gothic period. The construction

stage, which was later called the extension, included both

chapels and the passages to the presbytery with the north

ern buttress of the rood arch. The construction of the tower

connected with the wall was dated to 1799. The fragments

of the basecourse in the southern section of the Romanesque

construction stage were also marked. Furthermore, a draw

ing reconstruction was made of the recessed portal with the

original details which were found. According to the sketch,

the portal had seven recesses, capitals decorated with floral

motifs, crowning cornices, pointed archivolt and bases

(Fig. 6). The prewar state of knowledge about the struc

ture in Nowy Kościół was summarized by Tintelnot [13].

After the war, the structure in Nowy Kościół under

went conservation in 1953 and 1959

. Just like the prewar

scholars, Świechowski reconstructed the church in the

collective publication on Romanesque architecture in

Silesia with a rectangularended presbytery with a sexpar

The information about the conservation comes from the White

Book of the structure (Archives at the Regional Office for Protection of

Historic Monuments in Legnica) [14].

Il. 6. Rekonstrukcja portalu uskokowego

(źródło: Instytut Herdera w Marburgu, sygn. 243551)

Fig. 6. Reconstruction of recessed portal

(source: Herder Institute in Marburg, file no. 243551)

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 137

tite vault, which affected its later dating to the 1240s–

1250s [15, p. 50]

. Kozaczewski presented his opinion on

the original form and the subsequent remodeling of the

church in a publication which took into account the re

sults of studies conducted on the premises of the church

[16], [17, pp. 1–5]. He reconstructed the original building

on the basis of the identification of the structure as a struc

ture composed of an oblong nave, a western tower and

a presbytery with a polygonal apse of the same width.

The walls of the structure built on the foundations with

a profiled stone basecourse were supposed to be crowned

with a cornice. The scholar located the recessed portal

with missing elements in the northern wall. He assumed

the whole interior had ribbed vaults. When mentioning

the year 1677, he connected it with the demolition of

the vault in the nave and the construction of a ceiling. In

the lower section of the tower, he placed a small room and

a gallery across the whole nave above it. He dated the con

struction of the church to the 1

quarter or the beginning

of the 2

quarter of the 13

century, mentioning the source

note from 1228 as well as the details and the space design.

Numerous fragments of architectural details, such as

some pieces of the recessed portal with colonnettes, capi

tals of shafts and some segments of stone ribs, were iden

tified during the survey. Kozaczewski detected an offset

in the middle section of the western wall going from the

level of 2.5 m upwards; its width corresponded to the in

ternal width of the tower and an opening going to the mu

sic gallery. Furthermore, he described an aperture walled

up in the wall of the tower, which he connected with the

presence of the gallery inside it.

Lasota and Rozpędowski conducted further research in

Nowy Kościół whose objective was to identify the stages

of the structure development as well as to determine the

form of the original late Romanesque building [18, p. 206,

207]. The original form was reconstructed as a single

nave church without the tower with a separate polygonal

ended presbytery from the east. Random archeological

digs identified the presence of an early medieval skeleton

cemetery which was located in that place from the

century to the 1

quarter of the 13

century (till 1228).

In spite of all the work that was conducted, it was not

possible to determine more precisely the date of the build

ing construction. After analyzing the style of available de

tails, Rozpędowski concluded that it can be dated to the

early Gothic period and consequently he moved the mo

ment of its construction to the middle of the 13

century

[8]. Furthermore, he stressed the similarity between its

vault ribs to those in St Mary’s Church in Legnica. In order

to confirm the presence of an earlier settlement, he pointed

to the cemetery which would be used by that very settle

ment. He suggested also that an earlier church of unknown

form might have existed in that area [8, p. 232]

. He relied

Furthermore, he noticed the stonecutters’ markings in the form of

a mullioned Greek cross and the letter “Z” on the splayed stones of the

windows. The stonecutters’ markings were not detected on the frag

ments of architectural details.

The presence of an early medieval cemetery does not determine

the presence of an older church – compare Wachowski [19].

przekształcenie ościeży i zamurowanie okien oraz wpro

wadzenie półkolistej niszy we wschodniej ścianie prezbi

terium. Do fazy budowlanej nazwanej późniejszą rozbu

dową włączały się obie kaplice i dojścia do prezbiterium

wraz z północną przyporą łuku tęczy. Budowę wieży wraz

z przewiązaniem w murze datowano na 1799 r. Za zna czo

no także fragmenty cokołu w południowej części romań

skiego etapu budowlanego. Wykonano też rekonstrukcję

rysunkową uskokowego portalu z zaznaczonymi znale

zionymi detalami. Według szkicu portal miał siedem us

koków, kapitele dekorowane wiciami roślinnymi, gzym 

sy wieńczące, ostrołuczną archiwoltę oraz bazy (il. 6).

Przed wojenny stan wiedzy o budowli w Nowym Kościele

pod sumował Tintelnot [13].

Po wojnie obiekt w Nowym Kościele podlegał konser

wacji w 1953 i 1959 r.

Świechowski w zbiorczym tomie

dotyczącym romańskiej architektury na Śląsku, podobnie

jak badacze przedwojenni, zrekonstruował kościół z pro

stokątnie zamkniętym prezbiterium sklepionym sześcio

dzielnie, co wpłynęło na opóźnienie datowania do lat

40.–50. XIII w. [15, s. 50]

. W opracowaniu uwzględnia

jącym wyniki badań prowadzonych na terenie kościoła

swój pogląd na temat pierwotnej formy i dalszych przebu

dów przedstawił Kozaczewski [16], [17, s. 1–5]. Na pod

stawie rozpoznania obiektu zrekonstruował pierwotne

założenie jako budowlę składającą się z wydłużonej

nawy, wieży zachodniej z emporą oraz prezbiterium za

kończonego wieloboczną apsydą tej samej szerokości.

Ściany obiektu spoczywające na fundamencie z profilo

wanym cokołem kamiennym miały być zwieńczone nie

zachowanym gzymsem. Zdekompletowany portal usko

kowy badacz lokował w ścianie północnej. Przypisał

sklepienia krzyżowożebrowe całemu wnętrzu. Wspo mi

nając datę 1677 r., związał ją z rozbiórką sklepienia w na

wie i wprowadzeniem stropu. W dolnej części wieży mia

ło się znajdować niewielkie pomieszczenie, a nad nim

em pora otwierająca się na całej szerokości na nawę. Datę

wzniesienia kościoła określił na 1. ćwierć lub początek

2. ćwierci XIII w., wspominając wzmiankę źródłową

z 1228 r. oraz detal i dyspozycję przestrzenną.

Podczas badań rozpoznano liczne fragmenty detalu,

m.in. fragmenty portalu uskokowego z kolumienkami,

głowice służek i segmenty kamiennych żeber. W ścianie

zachodniej Kozaczewski zarejestrował uskok w murze

w środkowej części biegnący od wysokości 2,5 m w górę,

którego szerokość odpowiadała wewnętrznej szerokości

wieży, oraz otwór prowadzący na chór muzyczny. Opisał

także zamurowanie otworu w ścianie wieży, co wiązał

z obecnością empory w jej wnętrzu.

Kolejne badania w Nowym Kościele, których celem

było uchwycenie faz rozwojowych obiektu i ustalenie

formy pierwotnego późnoromańskiego założenia, prowa

dzili Lasota i Rozpędowski [18, s. 206, 207]. Pierwotną

formę zrekonstruowano jako jednonawowy kościół bez

Informacje o konserwacji pochodzą z karty białej obiektu (Ar chi

wum WUOZ w Legnicy) [14].

Zwrócił także uwagę na znaki kamieniarskie w formie krzyża grec

kiego laskowanego i litery „Z” występujące na ciosach rozglifienia okien.

Znaków kamieniarskich nie udało się stwierdzić na fragmentach detalu.

138 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

on the structural reasons (its 9meter wide nave) and ar

gued that originally it could not have been vaulted. He

described the process of reinforcing the transverse arches

stretched by the rood arch with the use of a buttress and

the wall of the northern chapel – it was supposed to take

place in the Middle Ages or maybe even on the eve of the

century. He assigned the late medieval fragments of

the vault ribs, most probably from the net vault, to the

northern chapel.

The basic research problems – discussion

The state of knowledge about the church in Nowy

Kościół has been significantly broadened by the discov

ery of the materials at the Herder Institute from the field

studies conducted in 1935–1937. This source was un

known to any of the authors of later publications dedi

cated to Nowy Kościół. With its analysis, some of the

findings put forward by Polish scholars could be reviewed

and the problems which have not been resolved so far

could be addressed.

Based on the reconstruction plan drawing as well as

the photograph of the presbytery from prewar survey and

the site visit, the hypothesis of a polygonal end of the

presbytery, assumed a priori to be the only possible vari

ant [8, p. 232], [9, p. 2], should be considered worth re

viewing. It is based on tilt of the basecourse and the wall

detected by Kozaczewski up the level of around 2 m on

one side of the presbytery and on the placement of the

base and the capital of the shaft on the secant of an angle

(Fig. 8). It seems, however, that these are insufficient rea

sons to definitely claim that the presbytery was originally

polygonalended. It should be added that such a solution

in the form without a separate apse is practically absent in

the churches from that period

. The hypothesis that the

presbytery was originally squareended can be supported

by the shafts located in the corners of the presbytery

which would have had to be moved if the end had had to

be remodeled (and additionally they would not have fitted

in the right angle). The walls of the original and suppos

edly remodeled part of the presbytery seem to look identi

cal in respect of building material, however, it is impos

sible to determine without a detailed analysis of mortars

whether they were built at the same time. The issue of the

end of the presbytery remains then unresolved until stud

ied further.

The presence of the tower with a gallery in the first

stage of the construction of the church also remains un

clear. The rebuilt sections visible on the internal side of

the western wall of the nave prove that there was a gallery

in the nave in the final stage of the operation of the church,

however, the remodelings from the 17

and the 18

cen

tury contributed to the attrition of the original design and

at present it is impossible to determine whether the tower

with a gallery could have been present already in the 13

century. German scholars, just like Rozpędowski, noticed

Similar solutions were employed in village parish churches in

Saxony but they often resulted from later transformations.

wieży, z wydzielonym od wschodu poligonalnie zakoń

czonym prezbiterium. W sondażowych badaniach arche

ologicznych stwierdzono istnienie wczesnośredniowiecz

nego cmentarza szkieletowego, który znajdował się w tym

miejscu od XII w. do 1. ćwierci XIII w. (do 1228).

Pomimo przeprowadzonych prac nie doszło do uściśle

nia daty powstania budowli. Po analizie stylowej dostępne

go detalu Rozpędowski stwierdził, że można go datować

na wczesny gotyk i tym samym przesunął moment powsta

nia na połowę XIII w. [8]. Podkreślił także podobieństwo

żeber sklepiennych do żeber występujących w romańskiej

świątyni pw. NMP w Legnicy. Jako potwierdzenie wystę

powania wcześniejszej osady wskazał odkryty cmentarz,

który miałby służyć właśnie temu osiedlu. Zasugerował

także możliwość istnienia na tym terenie wcześniejszego

ko ścioła o nieznanej formie [8, s. 232]

. Powołując się na

względy konstrukcyjne (9metrowa rozpiętość nawy), ar

gumentował brak możliwości pierwotnego jej przeskle

pienia. Opisał proces wzmacniania gurtów rozpieranych

przez łuk tęczy za pomocą skarpy oraz ściany kaplicy pół

nocnej – miał on przebiegać w średniowieczu, może jesz

cze u progu XVI w. Przypisał znalezione późnogotyckie

fragmenty żeber sklepiennych pochodzących prawdopo

dobnie ze sklepienia sieciowego do pół nocnej kaplicy.

Podstawowe problemy badawcze – dyskusja

Stan wiedzy na temat świątyni w Nowym Kościele

istot nie poszerzają odkryte w zbiorach Instytutu Herdera

ma teriały z badań terenowych przeprowadzonych w latach

1935–1937. Źródło to nie było znane żadnemu z autorów

późniejszych prac poświęconych Nowemu Kościołowi.

Jego analiza pozwala dokonać próby rewizji niektórych za

proponowanych przez polskich naukowców ustaleń oraz

odniesienia się do nierozwiązanych do tej pory problemów.

W oparciu zarówno o rysunek rekonstrukcji rzutu oraz

zdjęcia prezbiterium z badań przedwojennych, jak i wizję

lokalną należy uznać, że hipoteza o wielobocznym za koń

czeniu prezbiterium, przyjęta a priori jako jedyny możliwy

wariant [8, s. 232], [9, s. 2], wymaga ponownej weryfikacji.

Opiera się ona na zauważonym przez Ko za czewskiego zała

maniu cokołu i ściany do wysokości około 2 m z jednej stro

ny prezbiterium oraz na ustawieniu bazy i głowicy służki na

siecznej kąta (il. 8). Wydaje się jednak, że nie są to wystar

czające przesłanki do stwierdzenia z całą pewnością, że pre

zbiterium było pierwotnie zakończone wielobocznie. Warto

dodać, że takie rozwiązanie w formie niewyodrębnionej ap

sydy właściwie w regionie nie występuje w kościołach

z tego okresu

. Za istnieniem pierwotnego prostego za

mknięcia prezbiterium przemawiają służki umieszczone

w narożach prezbiterium, które musiały by zostać przenie

sione, gdyby zakończenie miało być przebudowane (a w do

datku nie paso wałyby do kąta prostego). Mu ry pierwotnej

i rzekomo prze budowanej części prezbiter ium są do siebie

łudząco podobne pod względem budulca, niemniej nie spo

Istnienie wczesnośredniowiecznego cmentarza nie determinuje

obec ności starszego kościoła – por. Wachowski [19].

Analogiczne rozwiązania występują w wiejskich kościołach pa ra 

fialnych Saksonii, ale często są one wynikiem późniejszych przekształceń.

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 139

sób ocenić bez szczegółowej analizy zapraw, czy zostały

wzniesione w tym samym czasie. Kwes tia zakończenia pre

zbiterium pozostaje zatem problemem dalszych studiów.

Niejasne jest również istnienie wieży, a wraz z nią em

pory, w pierwszej fazie budowy kościoła. Przemurowania

widoczne po wewnętrznej stronie zachodniej ściany nawy

dowodzą, że w końcowej fazie funkcjonowania kościoła

istniała w nawie empora, natomiast przebudowy z XVII

i XVIII w. zatarły pierwotne rozwiązanie i przy obecnym

stanie wiedzy nie jest możliwe stwierdzenie, czy wieża

z emporą mogła istnieć już w XIII w. Niemieccy badacze,

podobnie jak Rozpędowski, widzieli w zachodniej części

nawy przewiązanie murów romańskich z nowożytnymi.

Sytuują je oni jednak przy samej wieży, w przeciwieństwie

do Rozpędowskiego, który nowożytne mury widział na

całej fasadzie zachodniej i w jej narożach [8, s. 233]. Do

kładne rozwarstwienie murów możliwe byłoby przy zba

daniu zapraw w charakterystycznych fragmentach ścian.

Kolejnym problemem wartym rozstrzygnięcia jest

pierwotna lokalizacja głównego portalu kościoła. Mógł

on być umieszczony w fasadzie zachodniej lub w nieza

chowanej do dzisiaj ścianie północnej. Na jego pierwotny

wygląd nowe światło rzucają zbiory z Instytutu Herdera.

Znaleziono i uwieczniono na fotografiach wszystkie kapi

tele portalu, fragment gzymsu oraz fragmenty łuku archi

wolty. Dopasowanie istniejących detali pozwoliło nie

mieckim badaczom na zrekonstruowanie jego wyglądu

w postaci okazałego siedmiouskokowego portalu (co dia

metralnie różni się od rekonstrukcji portalu o dwóch us

kokach proponowanej na wystawie w Muzeum Ar chi

tektury we Wrocławiu)

Detal architektoniczny z Nowego Kościoła

w zbiorach Muzeum Architektury we Wrocławiu

Detale z Nowego Kościoła pochodzące z badań z lat

1935–1937 w części zostały przewiezione do Wrocławia,

w częś ci pozostawione na miejscu. Wybrane znalazły się

w zbiorach Muzeum Architektury (il. 7, 8). Również

w wy niku badań powojennych pozyskano elementy deta

lu, które zachowały się in situ w murach świątyni. Stały

się one podstawą do rekonstrukcji na ekspozycji pierwot

nej formy portalu. Dzięki dokumentacji odnalezionej

w In stytucie Herdera wiadomo, że rekonstrukcja ta jest

błędna, a pierwotna forma portalu była daleko bardziej

rozbudowana

. W magazynie Muzeum Architektury

zgro ma dzono także trzy detale znalezione przypadkowo

w studni na dziedzińcu Muzeum Archeologicznego we

Wrocławiu podczas prac budowlanych prowadzonych

w 2008 r.

Pierwszym detalem jest fragment kapitelu

dużego portalu składający się z trzech modułów. Drugi

Znajomość ikonografii z niemieckich badań pozwoli w przy

szłości lepiej usystematyzować detale zgromadzone w Muzeum Ar chi

tektury oraz określić, jaki procent znanego badaczom zespołu uległ

rozproszeniu.

Rekonstrukcję podważała już KozaczewskaGolasz [6, s. 347–349].

Za udzielone informacje i udostępnienie detalu do badań autorzy

składają podziękowania pracownikom Muzeum Architektury, w szcze gól

ności Pani Agnieszce Goli.

the connection between the Romanesque walls and the

early modern walls in the western part of the nave. They

locate it, however, unlike Rozpędowski who saw the ear

ly modern walls on the whole western facade and in its

corners, right by the tower [8, p. 233]. A detailed analysis

of the layers of the walls would be possible after examin

ing the mortars in some specific parts of the walls.

Another problem worth determining is the original lo

cation of the main portal of the church. It might have been

located in the western facade or in the northern wall

which no longer exists. Some new light has been shed on

its original form by the collection from the Herder

Institute. All capitals of the portal, fragments of the cor

nice, and fragments of the archivolt arch were found and

photographed. After German scholars matched the exist

ing details, they could reconstruct its form as a stately

portal with seven recesses (which greatly differs from

thereconstruction of the portal with two recesses as sug

gested at the exhibition in the Museum of Architecture

in Wrocław)

Architectural details from Nowy Kościół

at the Museum of Architecture in Wrocław

Some of the architectural details from Nowy Kościół

identified during the survey conducted in 1935–1937

were brought to Wrocław and some of them were left on

the site. The selected ones ended up in the Museum of

Architecture (Fig. 7, 8). Some other original elements of

architectural details were also identified as a result of the

postwar survey of the church walls in situ. They provide

the basis for the exhibited reconstruction of the original

form of the portal. According to the documentation found

at the Herder Institute it is obvious that the reconstruction

is erroneous and the original form of the portal was much

more elaborate

. Furthermore, there are three other archi

tectural details in the storage of the Museum of Ar chi

tecture which were found by accident in the water well in

the yard of the Museum of Archeology in Wrocław during

construction work conducted there in 2008

. The first of

them is a fragment of a capital of a big portal composed

of three modules. The second fragment comes from the

southern console and it is a polygonal capital with an or

nament in the form of buds. The third piece comes from

the capital of a portal. It should be assumed on the basis

of original documentation that the collection held at the

Museum of Architecture is incomplete. It includes the fol

lowing elements: lower fragment of the console from the

northern wall of the presbytery, two fragments of a group

of capitals of the right jamb of the main portal and a frag

The knowledge of iconography from German research shall

make it possible in the future to better classify the architectural details

collected at the Museum of Architecture and determine what percentage

of the complex known to the scholars has been dispersed.

The reconstruction was already questioned by Kozaczewska

Golasz [6, pp. 347–349].

The authors of the paper would like to thank the workers of the

Museum of Architecture, especially Ms. Agnieszka Gola, for the infor

mation provided and access to study the detail.

140 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

fragment pochodzi z południowej konsoli i jest to wielo

boczny kapitel z ornamentem w postaci pączków. Trzeci

detal pochodzi z kapitelu portalu. Na podstawie zachowa

nej dokumentacji archiwalnej należy uznać, że zgromadzo

ny obecnie w Muzeum Architektury zbiór jest niepełny.

Obejmuje następujące elementy: dolny fragment konsoli

z północnej ściany prezbiterium, dwa fragmenty zespołu

kapiteli prawego ościeża głównego portalu oraz fragment

gzymsu nad nim (błędnie opisywany dotychczas jako frag

ment bazy), pięć fragmentów wałków archiwolty (w tym

wałka u podstawy i wałka wieńczącego), dwa kapitele kie

lichowe służek, fragmenty żeber sklepien nych i wymienio

ne wcześniej detale odnalezione w 2008 r., przechowywa

ne w magazynie. W zestawieniu ze stanem przedwojennym

brakuje większych fragmentów obu konsoli z prezbiterium,

pojedynczych fragmentów zespołów kapiteli obu ościeży

głównego portalu (jednego spośród dwóch z lewego, czę

ści jednego spośród trzech z prawego), jednego kapitelu

służki, elementów towarzyszących dwóm kapitelom słu żek

(spływu sklepienia, gzymsów wieńczących, segmen tów

słu żek, fragmentu bazy) oraz wielu innych elementów.

Detal z Nowego Kościoła na tle porównawczym

Świątynia w Nowym Kościele zasługuje na szczególną

uwagę ze względu na swoją formę i rozwiązanie prze

strzenne, które wią żą z kręgiem architektury Bawarii

ment of the cornice above it (incorrectly described previ

ously as a fragment of the base), five fragments of bead

molding of the archivolt (including bead molding from

the base and the crowning bead molding), two bellshaped

capitals of the shafts, fragments of vault ribs and some

earlier mentioned details found in 2008 kept in the stor

age. Compared to the prewar collection, what is missing

is the bigger fragments of both consoles from the presby

tery, some fragments of the group of capitals from both

jambs of the main portal (fragment of one of two capitals

from the left jamb, a piece of fragment of three capitals

from the right jamb), one capital of the shaft, elements

from the two capitals of the shafts (vault scroll, crowning

cornices, segments of the shafts, fragment of the base)

and many other elements.

Architectural details from Nowy Kościół

in comparison with other designs

The church in Nowy Kościół is worth special attention

due to its form, architectural details, and space design

which all are connected with the architecture in Bavaria

and Saxony. These facts indicate that the sources of the

origin of the church should be looked for in one of the

workshops operating in Silesia which was commissioned

to execute showpiece ducal investments. This must have

resulted in some similar projects in Lower Silesia, e.g. in

Il. 7. Detale z Nowego Kościoła w zbiorach Muzeum Architektury we Wrocławiu:

A – fragment gzymsu, B – wałek archiwolty, C – wałek archiwolty z załamaniem, D, E – fragmenty zespołu kapiteli (fot. P. Rębisz)

Fig. 7. Architectural details from Nowy Kościół at the Museum of Architecture in Wrocław:

A – fragment of cornice, B – archivolt bead molding, C – archivolt bead molding from the center of the pointed arch,

D, E – fragments of the group of capitals (photo by P. Rębisz)

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 141

Il. 8. Detale z Nowego Kościoła w zbiorach Muzeum Architektury we Wrocławiu:

A, B – fragmenty zespołu kapiteli portalu, C, D – kapitele służek, E – fragment wspornika ze ściany północnej prezbiterium,

F – fragment wspornika ze ściany południowej prezbiterium (fot. P. Rębisz)

Fig. 8. Architectural details from Nowy Kościół at the Museum of Architecture in Wrocław:

A, B – fragments of the group of capitals of the portal, C, D – capitals of the shafts, E – fragment of the corbel from the northern wall

of the presbytery, F – fragments of the corbel from the southern wall of the presbytery (photo by P. Rębisz)

i Saksonii. Fakty te nakazują szukać źródeł powstania świą

tyni wśród jednego z warsztatów działających na Śląsku,

realizujących pokazowe inwestycje książęce. Nie pozosta

wałoby to bez analogii na terenie Dolnego Śląska, np. w po

dobnie datowanym kościele św. Idziego we Wro cławiu,

w którego przypadku forma detalu każe łączyć go bezpo

średnio z warsztatem trzebnickolegnickim [20], [21,

s. 633–637].

Bryła kościoła składająca się z jednonawowego kor

pusu oraz prezbiterium zakończonego wielobocznie (jak

in terpretowali je Kozaczewski i Rozpędowski) byłaby

wy razem bardzo wczesnej adaptacji motywów gotyckich

przenikających na tereny niemieckie z regionów północnej

Francji. Kościoły o podobnym rzucie znajdu ją się w po 

łudniowej i wschodniej Bawarii, np. kościół pw. Trzech

Króli i św. Mateusza w Stamsried wzniesiony z ciosów

kamiennych na po czątku XIII w. czy kościół św. Jana w Ha

dorfie. W Saksonii świątynie o podobnym zakończeniu

wystę pują w okolicach Halle oraz Lipska, m.in. w Tre

bnitz, Kleingörschen czy w Teicha (św. Mau ry cju sza). Na

Dolnym Śląsku najlepszymi analogiami do wieloboczne

go zakończenia prezbiterium w Nowym Koś cie le, pomi

mo obniżonej względem prezbiterium wysokości apsydy,

są prezbiteria kościołów w Gościszowie i Kon ra dowie

Wypada stwierdzić, że o ile rozwiązanie bryłowe jest no

watorskie na tle kościołów dolnośląskich z analogiczne

go okresu, o tyle w odniesieniu do kręgu po łudnio wo

i wschodnioniemieckiego jest już częściej spotykane.

Niewykluczone, że w tym przypadku mamy do czynienia ze

wzorowaniem się na rozwiązaniu z Nowego Kościoła.

St Giles’s Church in Wrocław, dated to about the same

period, where the form of architectural details indicates

that it should be connected directly to the workshops in

Trzebnica and Legnica [20], [21, pp. 633–637].

The form of the church, encompassing its singlenave

main body and the polygonalended presbytery (as inter

preted by Kozaczewski and Rozpędowski), would be an

ex pression of a very early adaptation of Gothic motifs

spread ing to Germany from the area of northern France.

There are churches with similar plans in southern and east

ern Bavaria e.g. the Church of the Three Kings and

St Matthew’s Church in Stamsried made of stone blocks

at the beginning of the 13

century or St John’s Church in

Hadorf. In Saxony, there are churches with similar ends in

the area of Halle and Leipzig, e.g. in Trebnitz, Klein

görschen or in Teicha (St Maurice’s Church). The best

examples of designs similar to the polygonalended pres

bytery in Nowy Kościół in Lower Silesia, despite their

height is lower than that of the presbytery apse, include

the presbyteries of the church in Gościszów and Kon

radów

. It should be noted that although the design of the

form is innovative in comparison to the churches in Lower

Silesia from the same period, it is still more popular in the

south and east of Germany.

The architectural details of the church are truly exqui

site. In the light of new materials from the Herder Institute

in Marburg, the pointed portal in the entrance should be

considered to be one of the bigger ones in Silesia from

It is possible that this is the case of following the solution

employed in Nowy Kościół.

142 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

Detal kościoła jest niezwykle bogaty. Ostrołuczny portal

wejściowy, w świetle nowych materiałów pochodzących

z Instytutu Herdera w Marburgu, należy traktować jako

jeden z większych na Śląsku pochodzących z tego okresu.

W sposobie kompozycji przypomina portale z kościołów

w Trzebnicy, Złotoryi, Świerzawie czy kaplicy zamkowej

w Legnicy [6, s. 172–175, 205–210, 432–437], [22, s. 331].

Poza Śląskiem znajduje on swoje analogie na terenach ba

warskosaskich oraz w Czechach. Podobne roz wiązanie

istnieje również w imponującym portalu opac twa cyster

skiego w czeskim Predklasteři. Zróżni co wanie kapiteli

było stosowane na terenach niemieckich np. w katedrze

w Bambergu [23, s. 5–20] czy portalu kapitularza klaszto

ru w Altzella

. Na terenie Rzeszy można odnaleźć zbli

żone stylistycznie motywy roślinne w kapitelach kruż

ganka w katedrze w Magdeburgu.

Zespół kielichowokostkowych głowic służek wyka

zuje podobieństwo z licznymi przykładami na terenie

Niemiec. Z bawarskich przykładów można wymienić ze

spół kapiteli w klasztorze św. św. Piotra i Aleksandra

w Aschaffenburgu, kapitele ślepych arkad w kościele klasz

tornym w Ebrach, kapitele portalu kościoła w Heil bronnie.

W Saksonii kapitele kościoła Najświętszej Marii Panny

we Freyburgu oraz kapitele najstarszej części katedry

w Naum burgu [24, s. 427]. Kapitele tego typu występują

też w wielu fundacjach cysterskich m.in. w kaplicy opac

kiej klasztoru w Pforcie, w Sulejowie (kolumna kapitula

rza) i Lubiążu, a także w refektarzu klasztoru w Jerichow.

Bazy służek kościoła w Nowym Kościele są elemen

tem dość postępowym. Służki spoczywają na bazach tale

rzowych opartych na wielobocznej podstawie. Talerze

wychodzą poza obręb podstawy i w tychże miejscach pod

parte są odwróconymi liliami lub małymi prostokątnotra

pezowymi konsolkami. Poza granicami Śląska podobne

rozwiązania występują w portalu cysterskiego opactwa

w czeskim Predklasteři i klasztoru w Pforcie

. Najbliższe

geograficznie analogie, chociaż datowane później, to bazy

służek w prezbiterium katedry wrocławskiej oraz bazy

kolumn portalu kościoła w Starym Zamku [16, s. 58]

W części prezbiterialnej występowały dwie potężne

wie loboczne konsole wspierające żebra sklepienia. Po dob

ne wsporniki zastosowano w praskim klasztorze klarysek

i w cysterskim klasztorze VillerslaVille w Wa lonii.

Spodnia część jednej z nich ozdobiona była cen tralnie

umiejscowioną postacią ludzką i motywem odwróconego

sześcioliścia okolonego taśmą z guzkami, po obu stro

Portal z Altzella datowany na mniej więcej 1220 r., obecnie

prze niesiony i umieszczony jako portal południowy kościoła miejskiego

w Nossen. Klasztor w Altzella, podobnie jak klasztor w Lubiążu, był

filią klasztoru w Pforcie.

Wieloboczne bazy filarów wystąpiły w refektarzu klasztoru

w Maulbronn (ok. 1225). W tym samym pomieszczeniu żebra sklepien

ne opatrzono motywem diamencików, podobnym do dekoracji północ

nego portalu w Nowym Kościele.

Kozaczewski zwrócił uwagę na występowanie podobnych zna

ków kamieniarskich w tych trzech budowlach oraz na podobieństwa

przekroju żeber znalezionych w Nowym Kościele i żeber sklepiennych

w obejściu katedry [16, s. 59]. Znaki kamieniarskie z Nowego Kościoła

należały do najprostszych form i stwierdzono je na ciosach, a nie frag

mentach detalu.

that period. Its composition resembles the portals from

the churches in Trzebnica, Złotoryja, Świerzawa or the

castle chapel in Legnica [6, pp. 172–175, 205–210, 432–

437], [22, p. 331]. Outside of Silesia, analogous designs

can be found in Bavaria and Saxony as well as in Bohemia.

There is a similar design also in the impressive portal of

the Cistercian Abbey in Predklasteři. Varied capitals were

used in Germany, e.g. in the cathedral in Bamberg [23,

pp. 5–20] or the portal of the chapter house in the monas

tery in Altzella

. Some similar floral motifs can be found

in the capitals of the cloisters in the cathedral in Magdeburg

in the area of the Reich.

The group of bellandcubeshaped capitals of the

shafts shows resemblance to numerous examples in

Germany. Some examples in Bavaria include a group of

capitals in the monastery of SS. Peter and Alexander in

Aschaffenburg, the capitals of blind arcades in the monas

tic church in Ebrach or the capitals of the portal of the

church in Heilbronn. In Saxony, the capitals of St Mary’s

Church in Freyburg and the capitals of the oldest part of

the Naumburg Cathedral [24, p. 427]. This type of capi

tals are also present in many Cistercian foundations, such

as the chapel in the Pforta monastery, in Sulejów (chapter

house column) and Lubiąż as well as the refectory of the

monastery in Jerichow.

The bases of the shafts in the church in Nowy Kościół

are a fairly innovative element. The shafts are placed on

plates supported by polygonal bases. The plates extend

the area of the base and in those places they are supported

by inverted lilacs or small rectangulartrapezoidal con

soles. Outside of Silesia, similar solutions can be found in

the portal of the Cistercian abbey in Predklasteři and in

the Pforta monastery

. The geographically closest analo

gies, though dated to a later period, include the bases of

the shafts in the presbytery of the cathedral in Wrocław

and the bases of the columns in the portal of the church in

Stary Zamek [16, p. 58]

There were two massive polygonal consoles support

ing the vault ribs in the presbytery. Similar corbels were

used in Prague in the convent of the Clarisses and in the

VillerslaVille Cistercian abbey in Wallonia. The lower

part of one of them was decorated with a centrally located

human figure with a motif of an inverted sexfoil sur

rounded by a band with studs on both sides of the figure.

Virtually identical motifs of leaves can be found in the

similarly placed consoles in the church in Freyburg. The

The portal from Altzella dated to around 1220 has been moved

and placed as the southern portal in the city church in Nossen. The

monastery in Altzella, just like the monastery in Lubiąż, was a branch of

the Pforta monastery.

The polygonal bases of the piers were employed in the refec

tory of the monastery in Maulbronn (cir. 1225). The vault ribs in the

same room were decorated with the motif of little diamonds similar to

the decorations of the northern portal in Nowy Kościół.

Kozaczewski noticed the presence of similar stonecutters’ mark

ings in the three buildings and the similarity of the section of the ribs

found in Nowy Kościół as well as the vault ribs in the ambulatory of the

cathedral [16, p. 59]. The stonecutters’ markings from Nowy Kościół

had the most simple forms and they were found on stone blocks and not

on the fragments of architectural details.

Kościół NMP w Nowym Kościele /St Mary church in Nowy Kościół 143

nach postaci. Niemalże identyczne motywy liści można

od naleźć na podobnie umieszczonych konsolach kościoła

we Freyburgu. Głowica drugiej konsoli zdobiona była mo

tywem mocno spłaszczonych pączków kwiatowych wy 

stępujących również w katedrze w Bambergu i nieco póź

niej w klasztorze klarysek w Pradze.

Wnioski

Przytoczone powyżej analogie sugerują, że zespół deta

lu z Nowego Kościoła wpisuje się w trendy stylistyczne

architektury Europy Centralnej funkcjonujące w 1. połowie

XIII w. Powiązania z Trzebnicą, cysterskim chórem kate

dry we Wrocławiu czy cysterskimi klasztorami w Niem

czech wskazują na warsztat z tego właśnie kręgu. Geo 

graficzne rozmieszczenie większości analogii sugeruje

jako źródła form stylistycznych tereny południowo

i wschodnioniemieckie, skąd właśnie wywodził się naj

bardziej płodny i prestiżowy warsztat działający na Śląsku

w 1. połowie XIII w., tzw. warsztat trzebnickolegnicki,

z którego kręgiem wspomniane wcześniej bogactwo deta

lu nakazuje łączyć budowlę w Nowym Kościele. Za sto

sowany w przypadku tej realizacji asortyment form jest

jednak uboższy aniżeli rozwiązania znane z Legnicy czy

Trzebnicy, co związane jest zapewne z wiejskim charak

terem fundacji. Ponowna analiza źródeł pisanych pozwala

uściślić czas założenia parafii i rozpoczęcia budowy ko

ścioła na lata 1217–1228, co wpisuje się w procesy za

chodzące wówczas na obszarze Pogórza Kaczawskiego.

Być może ten sam warsztat brał udział w pracach przy

kościele NMP w Złotoryi i kościele św. św. Jana i Ka ta

rzyny w Świerzawie

Historyczne i historycznoarchitektoniczne przesłanki

wskazują na powiązanie budowy tego wiejskiego kościo

ła z mecenatem pary książęcej, co z pewnością powinno

podnieść rangę tego obiektu jako zabytku. Autorzy mają

nadzieję, że poniższy tekst stanie się inspiracją do pod

jęcia planowych badań historycznoarchitektonicz

nych obiektu, które odpowiedzą na ciągle nierozwiązane

kwestie, takie jak pytania o dokładny kształt pierwotnego

zakończenia prezbiterium, problem sklepienia prezbite

rium (translokacja służek), istnienie wieży i empory

w obiekcie romańskim czy identyfikacja pierwotnego

umiejscowienia portalu, a także ponowne skatalogowanie

rozproszonego zbioru detalu. Postulatem jest także do

kładne zinwentaryzowanie i rozwarstwienie murów przy

zastosowaniu dostępnych technologii. Badania takie po

winny stać się podstawą do właściwego zabezpieczenia

ruin obiektu i udostępnienia ich dla ruchu turystycznego.

Wątpić natomiast należy w możliwość zrealizowania tego typu

fundacji w dobie kryzysu władzy książęcej po 1241 r.

capital of the other console was decorated with a motif of

a flattened flower buds which are also present in the ca

thedral in Bamberg and slightly later in the convent of the

Clarisses in Prague.

Conclusions

The abovementioned analogies suggest that the group

of architectural details in Nowy Kościół is in line with the

stylistic trends of Central European architecture popular

in the 1

half of the 13

century. The connections with

Trzebnica, the Cistercian choir of the cathedral in Wrocław

or the Cistercian monasteries in Germany indicated that

the workshop was in that area. The geographical place

ment of most of the analogies suggests that the sources of

the stylistic forms were in the south and east of Germany,

which was the place of origin of the most prolific and

prestigious workshop operating in Silesia in the 1

half of

the 13

century, namely the TrzebnicaLegnica work

shop, with which the structure in Nowy Kościół should be

connected because of the earliermentioned richness of its

architectural details. The range of forms applied in this

case is, however, smaller than the solutions known from

Legnica or Trzebnica, which is connected most probably

with the village character of the foundation. After review

ing the written records, it is possible to determine more

precisely when the parish was established and when the

construction of the church began, which was in 1217–

1228. This adequately corresponds to what was happen

ing at the time in the area of the Kaczawa Foothills. May

be the same workshop participated in the construction

work of St Mary’s Church in Złotoryja and the SS. John

and Catherine Church in Świerzawa

The historical and architectural przesłanki indicate that

the construction of this village church was connected with

the patronage of the ducal couple, which should raise the

prestige of that church as a historic monument. The au

thors of this paper hope that it will be the inspiration for

undertaking the planned historical and architectural stud

ies of that structure whose findings should provide an

swers to the questions which still remain unanswered,

such as the precise shape of the original end of the pres

bytery, the issue of the vault of the presbytery (shaft trans

location), the presence of the tower and the gallery in the

Romanesque structure or the identification of the original

location of the portal as well as the development of a new

catalog of the dispersed collection of architectural details.

There is also a suggestion of conducting a detailed survey

and analysis of the layers of the walls with the use of

available techniques. Such research should be the basis

for the proper protection of the ruins of the complex and

making it accessible to tourists.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

It is doubtful that this type of foundation could have been made

during the ducal crisis after 1241.

144 Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

Bibliografia /References

[1] Schlesisches Urkundenbuch, t. 1–6, H. Appelt, W. Irgang (Hrsg.),

Köln–Wien 1963–1998.

[2] Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, PIW, Warszawa 1975.

[3] Appelt H., Zur Siedlungsgeschichte der Kastellanei Lähn (Vor

arbeiten zum Schlesischen Urkundenbuch), „Zeitschrift des Vereins

für Geschichte und Alterthum Schlesiens” 1939, Bd. 73, 1–10.

[4] Goliński M., Dzieje zamku Wleń, [w:] J. Piekalski (red.), Wleński

mikroregion osadniczy w X–XVIII wieku. Przemiany krajobrazu

kulturowego, Instytut Archeologii UWr, Wrocław 2017, 35–42.

[5] Knoblich A., Chronik von Lähn und Burg Lähnhaus am Bober:

Urkundliche Beiträge zur Geschichte der Städte, Ritterburgen,

Fürsten, und Adelsgeschlechter Schlesiens, G.P. Aderholz, Breslau

1863.

[6] Kozaczewski T., KozaczewskaGolasz H., Portale trzynastowiecz

nej architektury na Śląsku, Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław

2009.

[7] Schulte L., Die Trebnitzer Urkunde des Breslauer Bischofs Lorenz

von 1217 o. T. uber Probsthein, „Zeitschrift des Vereins für

Geschichte und Alterthum Schlesiens” 1914, Bd. 48, 309–331.

[8] Rozpędowski J., Kościół NMP w Nowym Kościele, „Szkice Leg

nickie” 1974, t. 8, 231–234.

[9] Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku,

cz. 8, Miejscowości na literę N–O, Sprawozdania nr 129, Wrocław

1986, [mpis w archiwum Wydziału Architektury PWr].

[10] Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien,

Bd. 3, Wilhelm Gottlieb Korn, Breslau 1891, 429–430.

[11] Lutsch H., Bilderwerk Schlesischer Kunstdenkmäler, Kuratorium

des Schlesischen Museums der Bildenden Künste, Breslau 1903.

[12] Grundmann G., Kunst und Denkmalpflege in Schlesien, 2. Ver

öffentlichung Niederschlesien, Flemmings Verlag, Breslau–Lissa

1939.

[13] Tintelnot T., Die Mittelalterliche Baukunst Schlesien, Verlag Holz

ner, Kitzingen 1951.

[14] Broniewski T., Kozaczewski T., Recenzja: Z. Świechowski, Archi

tektura na Śląsku do połowy XIII w., Warszawa 1955, „Śląski

Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1958, t. 13, nr 3, 479–490.

[15] Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII w., Bu

dow nictwo i Architektura, Warszawa 1955.

[16] Kozaczewski T., Jednonawowe kościoły romańskie na Dolnym

Śląsku, Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej nr 16,

Architektura t. 2, PWN, Wrocław 1957.

[17] Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku

(miejscowości H–O), Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1994.

[18] Lasota C., Rozpędowski J., Nowy Kościół, pow. Złotoryja, „In for

mator Archeologiczny: Badania” 1971, t. 5, 206–207.

[19] Wachowski K., Cmentarzyska doby wczesnopiastowskiej na

Śląsku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975.

[20] Kozaczewski T., Wyniki badań architektonicznych przeprowadzo

nych w kościele św. Idziego we Wrocławiu, „Kwartalnik Archi tek

tury i Urbanistyki” 1971, t. 17, z. 1, 103–133.

[21] Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Wy

daw nictwo DiG, Warszawa 2009.

[22] Chorowska M., Caban M., Kamienny detal architektoniczny z póź

noromańskiej kaplicy św. św. Benedykta i Wawrzyńca na zamku

w Legnicy, [w:] T. Janiak, D. Stryjak (red.), Architektura sakralna

w początkach państwa polskiego (X–XIII w.), Muzeum Początków

Państwa Polskiego w Gnieźnie, Gniezno 2016, 313–337.

[23] Świechowski Z., Wystrój rzeźbiarski kościoła klasztornego

w Trzebnicy i jego związki z katedrą w Bambergu, „Rocznik Hi sto

rii Sztuki” 1995, t. 21, 5–20.

[24] Łużyniecka E., Cysterskie warsztaty budowlane związane z opac

twem trzebnickim i ich transfery od trzeciej tercji XII do połowy

XIII wieku, [w:] T. Janiak, D. Stryjak (red.), Architektura sakralna

w początkach państwa polskiego (X–XIII w.), Muzeum Początków

Państwa Polskiego w Gnieźnie, Gniezno 2016, 423–457.

Streszczenie

Tematem artykułu jest ruina kościoła w Nowym Kościele (województwo dolnośląskie). W pracy porównano stan obecny kościoła ze stanem odno

towanym we wcześniejszych badaniach wraz z ponownie odkrytym materiałem ikonograficznym z lat 1935–1937, nieznanym powojennym bada

czom obiektu. Materiał ten dostarczył wielu nowych informacji dotyczących wyglądu kościoła i stał się bazą do weryfkacji poprawności wysunię

tych wcześ niej wniosków, jak również pozwolił przeprowadzić szeroką analizę kontekstu polegającą na próbach powiązania architektury budynku

z działającymi w tym czasie ośrodkami budownictwa późnoromańskiego. Wyniki z wyżej wymienionych prac zostały zaprezentowane w artykule.

Zinwentaryzowano ponadto zachowany detal architektoniczny i porównano go ze stanem zachowania uwiecznionym na przedwojennych fotogra

fiach. Kwerenda dostępnych źródeł pisanych i historiografii dotyczącej okoliczności powstania kościoła stała się z kolei podstawą do uściślenia

czasu wzniesienia budowli.

Słowa kluczowe: Nowy Kościół, wiejski kościół parafialny, średniowiecze, portal

Abstract

The subject of the article is St Mary’s church in Nowy Kościół (Neukirch, Lower Silesian Voivodeship). The text presents the recent state of the

building with comparison to earlier surveys, including rediscovered iconographic material from the years of 1935–1937, which was inaccessible to

the postwar researchers. This material gave much new information about the appearance of the church and allowed to reconsider previous research

findings as well as conduct a broader than ever analysis of the context that attempted to connect the architecture of the building with the centres of

late Romanesque architecture acting at that time. The conclusions of these analyses have been presented in the article. The preserved architectural

detail was also inventoried and compared to the state of preservation presented in the prewar photographs. An inquiry into the available written

sources and historio graphy about circumstances of establishing the church allowed specifing the time of the church construction.

Key words: Nowy Kościół, village parish church, Middle Ages, portal

Podziękowania

Niniejszy artykuł nie mógłby powstać, gdyby nie Pani dr Maria Legut

Pintal. Autorzy artykułu chcą w tym miejscu zamieścić swoje wyrazy

wdzięczności za ogromne zaangażowanie, wsparcie fachową wiedzą

oraz wiele poświęconego czasu.

Acknowledgements

This paper would not have been written if it were not for Ms. dr Maria

LegutPintal. The authors of the paper would like to express their grati

tude for her great commitment, support with professional knowledge and

dedication of so much time.

St Mary’s church in Nowy Kościół (Neukirch) in relation to sacral architecture from the 1st half of 13th century

Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Paweł Rębisz

doi:10.5277/arc190109

Abstract