Templum Hierosolymitanum – sacred architecture and the Solomon order

2019

4(60)

DOI: 10.37190/arc190402

* ORCID: 0000-0001-9709-8144. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej / Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

Wprowadzenie

Świątynia jerozolimska odcisnęła swoje piętno w hi-

storii architektury, będąc przy tym niezwykle silnie zako-

rzenionym wzorcem w kulturze i religiach. Doczekała się

wielu manifestacji, pierwotnie deskryptywnych, następnie

gracznych. Właściwie już w starożytności podejmowano

się prób pokazania w sposób graczny opisów biblijnych

dotyczących świątyni. Prawdopodobnie jednym z pierw-

szych przedstawień ikonogracznych jest znajdująca się

w synagodze w Dura Europos manifestacja namiotu spo-

tkania w formie grecko-rzymskiej świątyni. W księdze

Awodah (nabożeństwo) znajdującej się w średniowiecz-

nym traktacie Miszne Tora Mojżesz Majmonides opisał

wymiary świątyni Heroda. Oczywiście w kolejnych wie-

kach pojawiały się coraz to nowe przedstawienia świątyni

jerozolimskiej. Apogeum rekonstrukcji świątyni w opar-

ciu o księgę Ezechiela należy łączyć z końcem XVI w.,

kiedy to pojawiła się publikacja autorstwa Villalpando

i Prado. Praca tych dwóch jezuitów wpłynęła na powsta-

nie wielu wizualnych manifestacji [1], [2]. Podkreślenia

wymaga jednak to, że zainteresowanie świątynią było

żywe dużo wcześniej i skupiało się m.in. na wyobrażeniu

kolumn ankujących wejście do niej.

Tematem artykułu jest fenomen świątyni jerozolimskiej.

Skupiono się również na przybliżeniu czytelnikowi po-

rządku salomonowego, którego początków poszukiwano

Introduction

The Jerusalem Temple has left its mark on the history of

architecture while being an extremely well-rooted model

in culture and religions. It has many manifestations, orig-

inally descriptive, then graphic. In fact, in ancient times,

there were attempts to show graphically biblical descrip-

tions about the temple. Probably one of the rst icono-

graphic representations was located in the synagogue at

Dura-Europos and depicted a meeting tent in the form of

a Greek-Roman temple. Moses Maimonides described the

dimensions of the temple of Herod in the book of Avodah

(devotion) found in the medieval treatise Mishneh Torah.

Of course, in the following centuries, more and more new

performances of the Jerusalem Temple appeared. The apo-

gee of the reconstruction of the temple based on the book

of Ezekiel should be combined with the end of the 16

century when a publication by Villalpando and Prado ap-

peared. The work of these two Jesuits resulted in the cre-

ation of many visual manifestations [1], [2]. It should be

emphasized, however, that the interest of the temple was

alive much earlier and focused, among others, in the im-

age of columns anking the entrance to it.

The topic of the article is the phenomenon of the Jeru-

salem Temple. The text also focused on familiarizing the

reader with the Solomon order, whose origins are sought

in columns standing in front of the tabernacle. The pur-

pose of the work was to analyze, based on modern the-

oretical studies, the reception of the Jerusalem Temple

pattern in European architecture, especially in Polish ar-

chitecture.

Mateusz Michalski*

Templum Hierosolymitanum

– święta architektura i porządek salomonowy

Templum Hierosolymitanum

– sacred architecture and the Solomon order

24 Mateusz Michalski

w kolumnach stojących przed przybytkiem. Celem pracy

było przeanalizowanie, w oparciu o nowożytne opraco-

wania teoretyczne, recepcji wzorca, jakim jest świątynia

jerozolimska w architekturze europejskiej, w tym zwłasz-

cza w architekturze polskiej.

Świątynia jerozolimska w źródłach pisanych

Początki najświętszego miejsca judaizmu odnajdujemy

w przybytku, którego opis zawarto w Księdze Wyjścia [3:

Wj 25–31]. Informacje dotyczące świątyni i posługi, która

miała się w niej odbywać, znajdują się również w Pierwszej

Księdze Kronik [3: 1 Krn 21–23, 28–29] oraz Drugiej Księ-

dze Samuela [3: 2 Sm 6–8, 24]. Podano tam informację, że

Dawid przekazał plany świątyni swojemu synowi Salomo-

nowi [3: 1 Krn 28, 11–12; 2 Sm 7, 12–13]. Opis świątyni

Salomona pojawia się natomiast w Pierwszej Księdze Kró-

lewskiej [3: 1 Krl 5–8] i Drugiej Księdze Kronik [3: 2 Krn

2–6]. Kolejne dane o świątyni Salomona pochodzą z opi-

sów jej odbudowy w Księdze Ezdrasza [3: Ezd 1, 3, 5–6].

Historia świątyni Salomona kończy się wraz z jej znisz-

czeniem przez wojska Nabuchodonozora [3: 2 Krl 24–25;

2 Krn 36, 19] około 586 r. p.n.e. Świątynię jerozolimską

odbudowano około 520 r. p.n.e., jednak zanim przystąpio-

no do tego dzieła, prorok Ezechiel przedstawił jej nową

wizję [3: Ez 40–48]. Stała się ona przyczynkiem do spe-

kulatywnych prac rekonstrukcyjnych.

Oczywiście informacje o wyglądzie i charakterze świą -

tyni przynoszą również inne źródła. Józef Flawiusz w swo-

jej pracy Antiquitates Iudaicae przedstawił między in-

nymi wymiary świątyni. Bardziej lakoniczne informacje

znajdują się w Liście Arysteasza pochodzącym z II w.

p.n.e. [4, s. 84]. W talmudycznym traktacie Middot (1,3)

występuje opis świątyni jerozolimskiej wzniesionej przez

Heroda około 20 r. p.n.e. (druga świątynia). Na jego pod-

stawie Majmonides rekonstruował świątynię w swoim

traktacie Miszne Tora [5, s. 17].

Wokół wyglądu świątyni powstało wiele spekulacji i wy-

obrażeń. Było to spowodowane tym, że większość opisów

biblijnych odnosiła się do gabarytów świątyni wyrażonych

wymiarami poziomymi i pionowymi. Właściwie wizja

Ezechiela daje nieco większe wyobrażenie detali architek-

tonicznych, jednak też na swój profetyczny sposób. Opisy

nie dawały jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, w jaki

sposób wyglądały poszczególne elementy świątyni i w ja-

kim stylu architektonicznym świątynia została wzniesiona.

Znaczenie kolumn Jakin i Boaz

oraz ich recepcja w architekturze

Jednym z istotnych elementów kompozycji świątyni,

którego opis pojawił się w Pierwszej Księdze Królewskiej

i u Józefa Flawiusza, były dwie kolumny odlane z brązu

znajdujące się przed świątynią. Każda z nich miała 18 łok-

ci wysokości i 12 łokci obwodu. Ich głowice miały wy-

sokość pięciu łokci [3: 1 Krl 7, 15–16]

. Jakin (hebr. xxx

Por. 2 Krl 25,17. W tym miejscu w opisie widnieje informacja, że

głowice miały po trzy łokcie. 2 Krn 3,15 podaje, że kolumny miały wyso-

kość 35 łokci.

Jerusalem Temple in written sources

The origins of the holiest place of Judaism are found

in the tabernacle, the description of which is contained in

the Book of Exodus [3: Ex 25–31]. Information about the

temple and the ministry that was to take place in it is also

found in the First Book of Chronicles [3: 1 Chr 21–23,

28–29] and the Second Book of Samuel [3: 2 Sam 6–8,

24]. There was information that David gave the plans of

the temple to his son Solomon [3: 1 Chr 28, 11–12; 2 Sm

7, 12–13]. However, the description of the temple of Solo-

mon appears in the First Book of Kings [3: 1 Kings 5–8]

and the Second Book of Chronicles [3: 2 Chr 2–6]. Fur-

ther data about the temple of Solomon come from descrip-

tions of its reconstruction in the Book of Ezra [3: Ezra 1,

3, 5–6].

The history of the temple of Solomon ends with its de-

struction by the army of Nebuchadnezzar [3: 2 Kings 24–

25; 2 Chr 36, 19] around 586 B.C. The Jerusalem Temple

was rebuilt around 520 B.C., but before this work began,

the prophet Ezekiel presented a new version of the temple

[3: Ezek 40–48]. It became a contribution to speculative

reconstruction work.

Of course, other sources also provide information about

the appearance and character of the temple. Joseph Fla vius,

in his work Antiquitates Iudaicae, presented, among others,

the dimensions of the temple. More succinct information

can be found in Letter of Aristeas from 2

century B.C.

[4, p. 84]. In the Talmudic treatise Middot (1,3), there is

a description of the Jerusalem Temple erected by Herod

around 20 B.C. (second temple). On its basis, Maimon-

ides reconstructed the temple in his treatise Mishneh To-

rah [5, p. 17].

There were many speculations and ideas around the

appearance of the temple. It was because most of the

biblical descriptions referred to the size of the temple ex-

pressed in horizontal and vertical dimensions. Ezekiel’s

vision gives a slightly larger idea of architectural details,

but also in its prophetic way. Descriptions did not give an

unequivocal answer to how the individual elements of the

temple looked and in what architectural style the temple

was built.

Meaning of columns Jachin and Boaz

and their reception in architecture

One of the essential elements of the composition of the

temple were two bronze columns in front of the temple,

whose description appeared in the First Book of Kings

and Joseph Flavius. Each of them was 18 ells high and

12 ells in circumference. Their heads were ve ells high

[3: 1 Kings 7, 15–16]

. Jachin (Heb. – God conrmed)

standing on the right side and Boaz (Heb. – in him

[there is] power) standing on the left side of the temple

portico were erected by Hiram the King of Tire. Each co-

lumn decorated with palm leaves and pomegranate sym-

Cf. 2 Kings 25.17. The description shows that the column’s heads

had three ells. 2 Chronicles 3.15 says that the columns were 35 ells high.

ןיכִ יָ

זﬠַ בֹּ

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 25

– Bóg utwierdził) stojący po prawej stronie i Boaz (hebr.

xxx – w nim (jest) moc) stojący po lewej stronie portyku

świątynnego zostały wzniesione przez króla Tyru Hirama.

Każda z kolumn udekorowana liśćmi palmy i owocami

granatu symbolizowała drzewo. W historii architektury

utarło się, że ten ważny motyw dwóch kolumn stanowią-

cych kompozycję ankującą portal, ołtarz lub inny ele-

ment przywodził zawsze na myśl metaforyczne związki

ze wzgórzem świątynnym.

W wielu obiektach stosowano zabieg związany z usy-

tuowaniem dwóch kolumn po bokach portalu. Działo się

tak w architekturze sakralnej, ale również i w synagogach

już w średniowieczu. W kościele Santa Maria Maggiore

w Tuscanie (852 r.) we Włoszech są dwie prawie wolno-

stojące kolumny ujmujące portal wejściowy. W katedrze

w Würzburgu odnaleziono dwie kolumny z około 1230 r.

Na gruncie polskim trend ten ujawnia się chociażby w Fa-

rze Kazimierskiej, gdzie zostały zaakcentowane dwie joń-

skie kolumny w podchórzu. Podobny zabieg wprowadzo-

no w kościele bernardynów w Leżajsku [6].

W architekturze synagog średniowiecznych, na przy-

kład w Wormacji czy na krakowskim Kazimierzu, może

wydawać się nieprzypadkowe stosowanie planu dwuna-

wowego o trzech przęsłach i sześciu polach, zapewnia-

jącego ujęcie dwoma kolumnami bimy. Choć nie można

również wykluczyć, że symbolikę tę nadano wtórnie. Po-

dobnie renesansowe obramienia szaf na rodały w formie

edykułu odwołują się – za pomocą par kolumn lub pila-

strów ankujących Aron ha-Kodesz – do tego motywu.

Próby symbolicznego nawiązania do architektury

świątyni jerozolimskiej, zwłaszcza w architekturze i sztu-

ce sakralnej były tak silne, że właściwie każdą parę ko-

lumn niezależnie od tego, czy znajdowała się w retabulum

ołtarzowym, Aron ha-Kodesz czy portalu, można było

traktować symbolicznie jako kolumny ze świątyni Salo-

mona.

Porządek salomonowy i wyobrażenia świątyni

Rekonstrukcja świątyni

autorstwa Villalpando i Prado

Do silnego rozpropagowania porządku salomonowego,

ale i zainteresowania samą świątynią doprowadziło jezu-

ickie dzieło rekonstruujące obiekt z wizji Ezechiela. Ta

powstała w latach 1549–1605 praca była jedną z najbar-

dziej znanych i rozpowszechnionych rekonstrukcji świą-

tyni [7]. Autorami tego dzieła byli Jan Baptysta Villal-

pando (1552–1608) oraz Hieronim Prado (1546–1595).

Zawierała poza gracznym przedstawieniem świątyni

również komentarz do obiektów ukazanych w wizji Eze-

chiela. W sumie autorzy pokusili się o odtworzenie obozu

Izraelitów (il. 1) wokół przybytku oraz wzgórza świątyn-

nego (il. 2). Obie rekonstrukcje zostały oparte na zasadzie

planu dziewięciopolowego.

Patrząc na ten schemat, można odnieść wrażenie, że

ma się do czynienia z rzymskim castrum. Z centralnie

usytuowanym cardo i prostopadłym do niego decumanus,

na którego osi znalazła miejsce świątynia. Pomiędzy dro-

gami i placami usytuowano 12 obozów plemion Izraela.

bolized a tree. It has become common in the history of

architecture that this important motif of two columns con-

stituting a composition anking a portal, altar, or other

elements always reminded of metaphorical connections

with the temple hill.

In many buildings, two columns were located on the

sides of the portal. This was the case in religious archi-

tecture, but also synagogues in the Middle Ages. At the

church of Santa Maria Maggiore in Tuscany (852) in Italy,

there were two almost free-standing columns embracing

the entrance portal. Two columns from around 1230 were

found in the cathedral in Würzburg. In Poland, this trend

is evident, for example, in a parish church in Kazimierz,

in which two Ionic columns under the choir were empha-

sized. A similar solution was introduced in the Bernardine

church in Leżajsk [6].

In the architecture of medieval synagogues, for exam-

ple, in Worms or Kraków’s Kazimierz, the use of a two-

nave plan with three spans and six elds, ensuring ank-

ing of the bimah with two columns may not be accidental.

However, it cannot be ruled out that this symbolism was

given secondary status. Similarly, the Renaissance frames

of the Holy Ark in the form of an aedicula refer to this mo-

tif, using pairs of columns or pilasters anking the Aron

ha-Kodesh.

Attempts to symbolically refer to the architecture of the

Jerusalem Temple, especially in architecture and sacred

art, were increased. Virtually every pair of columns, re-

gardless of whether they were in the altar retable, Aron

ha-Kodesh, or the portal, could be treated symbolically as

columns from the temple of Solomon.

The order of the Temple of Solomon

and images of the temple

Reconstruction of the temple by Villalpando i Prado

The Jesuit work reconstructing the building from Eze-

kiel’s vision led to a signicant propagation of the Sol-

omon order, but also to the interest in the temple itself.

This work, created in the years 1549–1605, was one of

the most famous and widespread reconstructions of the

temple [7]. The authors of this work were Jan Baptist Vil-

lalpando (1552–1608) and Hieronim Prado (1546–1595).

Apart from the graphic representation of the temple, it

also contained a commentary on the objects shown in Eze-

kiel’s vision. In total, the authors were tempted to recon-

struct the Israelite camp (Fig. 1) around the sanctuary and

the temple hill (Fig. 2). Both reconstructions were based

on the principle of a nine-bay plan.

Looking at this pattern, one gets the impression that we

are dealing with a Roman castrum. With a centrally locat-

ed cardo and a decumanus perpendicular to it, on whose

axis the temple found a place. There were 12 camps of the

tribes of Israel between roads and squares.

The temple hill was erected on a similar urban princi-

ple and laid out in the interior, just like the Israelite camp.

The dierence was in its surroundings, with two addition-

al walls separating the zones. It should be remembered

that in addition to the reconstructions recited, the authors

זﬠַ בֹּ

26 Mateusz Michalski

Samo wzgórze świątynne wzniesione zostało na po-

dobnej zasadzie urbanistycznej i rozplanowane we wnę-

trzu identycznie jak obóz Izraelitów. Różnica polegała na

jego otoczeniu dwoma dodatkowymi murami wydziela-

jącymi strefy. Trzeba pamiętać, że oprócz przytoczonych

rekonstrukcji autorzy przedstawili również próbę od-

tworzenia wnętrza Kodesz-ha-Kodaszim. Jest ona zgod-

na z opisem zawartym u Ezechiela, poza małymi szcze-

gółami. W pomieszczeniu znajduje się Arka Przymierza

i strzegący jej cherubini. Arka ma zaburzone proporcje,

przez co nie jest wymiarów biblijnych. Również cheru-

bini są bardziej ludźmi niż opisanymi istotami o czterech

twarzach.

Świątynia jerozolimska stała się apogeum starożytnej,

żydowskiej myśli architektonicznej, a sposób jej rozmie-

rzania opierał się na centralizacji, bilateralności i podo-

bieństwie [8, s. 114]. Z pewnością stwierdzenie to można

odnieść do geometrycznej rekonstrukcji świątyni opartej

na wizji Ezechiela. Nadrzędną zasadą, która rządziła w re-

konstrukcji, była zasada złotego podziału. Każdy kolejny

kwadrat zastosowany w rekonstrukcji Villalpando i Prado

wynika ze złotego podziału poprzedniego koncentrycznie

usytuowanego kwadratu. W opisie świątyni w wizji Eze-

chiela operuje się wartością proporcji 3:5. Patrząc jednak

also presented an attempt to recreate the interior of Ko-

desh HaKodashim. It is consistent with the description

contained in Ezekiel, except for small details. The room

is home to the Ark of the Covenant guarded by cherubs.

The ark has distorted proportions, making it not biblical.

The cherubs are also more human than the described four-

faced beings.

The Jerusalem Temple became the apogee of ancient

Jewish architectural thought, and the method of its mea-

surement was based on centralization, bilateralism, and

similarity [8, p. 114]. Indeed this statement can be referred

to as the geometric reconstruction of the temple based on

Ezekiel’s vision. The overriding principle, which ruled

in the reconstruction, was the principle of the golden ra-

tio. Each subsequent square used in the reconstruction of

Villal pando and Prado results from the golden division of

the previous concentrically located square. In the descrip-

tion of the temple, Ezekiel’s vision uses a 3:5 ratio value.

However, looking at the geometric analysis of the plan,

elements resulting from the golden ratio may be listed.

The division of the outermost wall of the temple marks

the inner edges of the cloister colonnades surrounding the

priestly courtyard. The division of the medial wall gives

the axes of the rst row of columns inside the cloisters.

The use of the golden ratio on the colonnades surrounding

the medial wall determines the width of the columns and

cloister pillars dividing the temple courtyard. The division

of the wall atria Sancta (internal) allows you to get the

second of the internal edges of the cloister surrounding

the priestly courtyard. The golden division of the inner

edge of the cloister surrounding the atria Sancta wall,

along with the divine proportion of the atria Sancta wall,

imposes the thickness of the cloister’s pillars. At the same

Il. 1. Plan obozu Izraelitów względem stron świata

z pokazaniem symboliki świątyni jerozolimskiej

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, źródło: [7])

Fig. 1. The plan of the Israelite camp towards the parts of the world

showing the symbolism of the Jerusalem temple

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, source: [7])

Il. 2. Rekonstrukcja świątyni jerozolimskiej

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, źródło: [7])

Fig. 2. Reconstruction of the Jerusalem temple

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, source: [7])

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 27

na analizę geometryczną planu, można szczegółowo okre-

ślić elementy wynikające ze złotej proporcji.

Podział najbardziej zewnętrznego muru świątyni wy-

znacza wewnętrzne krawędzie kolumnad krużganków

obiegających dziedziniec kapłański. Podział muru środ-

kowego daje osie pierwszego rzędu kolumn wewnątrz

krużganków. Zastosowanie złotego podziału na kolum-

nadach obiegających mur środkowy określa szerokoś-

ci słupów i larów krużganków dzielących dziedziniec

świą tynny. Podział muru atria Sancta (wewnętrzny) po-

zwala otrzymać drugą z wewnętrznych krawędzi kruż-

ganka obiegającego dziedziniec kapłański. Złoty podział

wewnętrznej krawędzi krużganka obiegającego mur atria

Sancta wraz z boską proporcją muru atria Sancta narzu-

ca grubość larów krużganka. Jednocześnie podział ten

wyznacza ostateczny wymiar każdego z dziewięciu kwa-

dratowych dziedzińców ograniczonych z każdej strony

krużgankami. Złota proporcja dziedzińca kapłańskiego

pokrywa się z osiami zewnętrznych ścian świątyni oraz

wyznacza symetryczny układ, w którym znajdują się trzy

z przedsionków świątyni.

Wewnętrzna krawędź krużganka ma długość 19 modu-

łów. Stosunek wartości pozostających w złotym podziale

dla tego odcinka to 12 i 7 modułów. Liczby te wyznaczają

osie ścian wewnętrznych świątyni oraz szerokości przed-

sionków prowadzących na dziedziniec przed świątynią.

Złota proporcja placu ograniczonego krużgankami,

a stanowiącego dziedziniec kapłański wyznacza dokładne

usytuowanie i wymiary ołtarza znajdującego się w cen-

trum dziedzińca.

Z powyższej analizy wynika, że złoty podział staje się

podstawową zasadą kształtowania planu rekonstruowa-

nej przez Villalpando i Prado świątyni, a kolejne podzia-

ły planu wynikają bezpośrednio z wcześniejszych kwa-

dratów. Wyjściowe dla konstrukcji planu są zasadniczo

dwa pierwsze zewnętrzne mury. Z ich podziału wiadomo

o szerokości między słupami krużganków, co pozwala na

określenie odległości pomiędzy kolejnymi koncentrycz-

nymi kwadratami.

Kompozycja planu synagog w oparciu o złoty podział

sali męskiej jest swoista dla architektury synagog z bimą-

-podporą powstających w Polsce od końca XVI w. Z tej

proporcji wynika zbliżenie słupów i wytworzenie central-

nego pola, w którym lokalizowana jest bima. Złoty podział

określa również jej wymiary. Zastosowanie tej zasady

w planie w tak prostej i wyraźnej formie jest charakte-

rystyczne dla architektury bożniczej. Stanowi to element

konstytuujący synagogę z bimą-podporą i jest elementem

denicji takiego rozwiązania, oprócz obniżenia sklepie-

nia w centralnym polu i połączenia podestu z konstrukcją

[9, s. 143–149]. Zasadę tę zastosowano m.in. w synago-

gach w Tykocinie, Orli, Dukli, Przemyślu, Łucku, Pińsku,

Słonimiu, Przeworsku, Rymanowie, Starej w Rzeszowie

i Maharszala w Lublinie.

Porządek salomonowy

Wejście do świątyni było ankowane przez dwie ko-

lumny. Jednak same kolumny nie stanowią jeszcze po-

rządku architektonicznego w rozumieniu teoretyków

time, this division determines the nal dimension of each

of the nine square courtyards limited on each side by the

cloisters. The golden proportion of the priestly yard co-

incides with the axes of the outer walls of the temple and

species the symmetrical arrangement in which the three

vestibules of the temple are located.

The inner edge of the cloister is 19 modules long. The

ratio of the values remaining in the golden ratio for this

segment is 12 and 7 modules. These numbers represent

the axes of the inner walls of the temple and also, refer

to the width of the vestibules leading to the courtyard in

front of the temple.

The golden proportion of the square limited by the

cloisters and constituting the priestly yard determines

the exact location and dimensions of the altar located in

the center of the courtyard.

The above analysis shows that the golden ratio be-

comes the basic principle of shaping the plan of the tem-

ple reconstructed by Villalpando and Prado, and the sub-

sequent divisions of the plan result directly from earlier

squares. The output for the construction of the plan are

generally the rst two outer walls. From their division,

we know about the width between the cloister columns,

which allows us to determine the distance between suc-

cessive concentric squares.

The composition of the synagogue plan based on the

golden ratio of the men’s room is peculiar to the architec-

ture of synagogues with the bimah-support built in Poland

since the end of the 16

century. This proportion makes

the columns closes to each other and creates a central eld

in which the bimah is located. The golden ratio also deter-

mines its dimensions. The application of this principle in

such a simple and clear form in the plan is characteristic

of the synagogue’s architecture. It is an element consti-

tuting a synagogue with a bima support. It denes this

solution, in addition to lowering the vault in the center

eld and connecting the platform with the structure [9,

pp. 143–149]. This principle was applied, among others in

the synagogues in Tykocin, Orla, Dukla, Przemyśl, Łuck,

Pinsk, Słonim, Przeworsk, Rymanów, Stara in Rzeszów

and Maharshal in Lublin.

Solomon order

Two columns anked the entrance to the temple.

However, the columns themselves are not yet an archi-

tectural order in the understanding of architectural theo-

rists

. It was only in the architecture of the 17

century

that an arrangement was created that, in addition to the

column itself, also had other elements that can be joint-

ly called the Solomon order. The search for architectur-

al patterns in biblical antiquity was extremely prevalent

in the Renaissance

. The works of architectural theorists

Among other things, Scamozzi denes architectural order as a nite

set of elements consisting of a cornice, capital, base and column (Cf. [10,

part 2, book 6, chapter 1, part 2]).

As Hubertus Günther pointed out, several points were indicat-

ed as the beginning of art, including the basic one, which was Greek

culture. Only some architectural theorists were inclined to understand

28 Mateusz Michalski

archi tektury

. Dopiero w architekturze XVII w. powstał

układ mający oprócz samej kolumny również inne ele-

menty, które wspólnie można nazwać porządkiem salo-

monowym. Poszukiwanie wzorców architektonicznych

biblijnej starożytności było niezwykle popularne w rene-

sansie

. Próby odtworzenia idealnego wyglądu świątyni

jerozolimskiej przyniosły prace teoretyków architektury,

a podstawę dla nich stanowiła propozycja Sebastiana Ser-

lia (il. 3). Porządek opracowany przez niego był pewnego

rodzaju wariacją, łącząc w sobie dwa klasyczne witru-

wiańskie porządki architektoniczne. Powstał w wyniku

Między innymi Scamozzi deniuje porządek architektoniczny

jako skończony zbiór elementów, na które składają się gzyms, kapitel,

baza i kolumna (por. [10, cz. 2, ks. 6, rozdz. 1, cz. 2]).

Jak zaznaczył Hubertus Günther, jako początek sztuki wskazy-

wano wówczas kilka punktów, w tym podstawowy, którym była kultura

grecka. Tylko część teoretyków architektury skłaniała się do rozumienia

architektury świątyni jerozolimskiej jako sztuki sensu stricto, co wyni-

kało w dużej mierze z problemów, jakich nastręczały klasyczne porządki

i ich kolejność powstawania. Dla zrozumienia tego zagadnienia istotne

jest wiązanie porządku korynckiego z architekturą świątyni jerozolim-

skiej, co oznaczałoby, iż musiałby on powstać przed porządkiem do-

ryckim, a jego recepcja wyglądałaby zupełnie inaczej, niż rozumiał to

np. Alberti.

brought attempts to recreate the ideal appearance of the

Jerusalem Temple, and the basis for them was the sugges-

tion of Sebastiano Serlio (Fig. 3). The order he developed

was a kind of variation, combining two classic Vitruvian

architectural orders. It was created as a result of a combi-

nation of columns with a Corinthian capital and a Doric

triglyph-metope frieze [11, tab. XIII].

The order of the Temple of Jerusalem

by the Villalpando and Prado and its application

The reconstruction of the Jerusalem Temple proposed

by Villalpando and Prado presents a particularly compli-

cated scheme of this solution (Fig. 4). The capital in Co-

rinthian forms was located on the channeled column. As

the inscription in the gure says, the capitol had the form

of a lily quasi opere lilii fabricata. However, acanthus

leaves were not used in the decoration. Instead, the author

used palm leaves [12, p. 315]

and dates. A lily ower

was placed in the center of the contoured abacus. Above

there was an architrave divided into three façades, each of

which was preceded by an astragal. Instead of guttae and

reguli, between the architrave and frieze, there was a pro-

led cornice covered with tenia. The frieze was designed

in the form of triglyphs and metopes, with a dierence

that the grooving of plates was lled with palm leaves.

Above, there was no mutulus, but an exceptionally richly

developed cornice appeared, which could be considered

doubled, primarily since its upper part was supported on

consoles. Among the details of this zone Ionic cymatium,

astragalus can be found. Everything was embraced in the

forms of a plant agella.

At the end of the 17

century, Augustin-Charles d’Aviler

noted in his treatise: Villalpando treats the story of Kalli-

mach as a fairy tale and asserts that the Corinthian capi-

tal derives its origin in the Temple of Solomon and that the

leaves were palm. He is also convinced that the Corinthi-

an order is a masterpiece of architecture [14, p. 73]. He

also presented the symbolic meaning of the composition

used by Villalpando. He pointed out that there was no ref-

erence to the First Book of Kings, in which the description

of lilies and grenades adorning the columns appeared [3:

1 Kings 7, 17–20].

Villalpando incorporated pomegranate fruit into his

pattern, but he did not put it in the capitol. Dispositio

malorum granatorum shows the underside of the entab-

lature. Matrices with 24 grenades were located between

the consoles. There is no doubt, however, that the total

number of pomegranates (192) diers by eight from the

value given in the description of the temple of Solomon

(200) [3: 1 Kings 7, 20].

the architecture of Jerusalem Temple as an art, which was due to the

problems posed by classical orders and the order of their creation. The

key to understanding this issue is the connection of the Corinthian order

with the architecture of the Jerusalem Temple, which would mean that it

would have to arise before the Doric order, and its reception would look

completely dierent than what, for example, Alberti understood.

Jerzy Kowalczyk said that they were lily leaves, although the

description in Ezekiel’s vision shows that they should be palm leaves

[13, p. 228].

Il. 3. Porządek świątyni Salomona

(S. Serlio, źródło: [11, tab. XIII])

Fig. 3. The Order of the Temple of Solomon

(S. Serlio, source: [11, Table XIII])

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 29

A similar decoration in pomegranate forms was pro-

posed by Diego de Sagredo (1490–1528) in the descrip-

tion of the Spanish (banister) order in Medidas del Ro-

mano (1526). The form of capitals based on decorations

referring to pomegranate is derived by the author from the

Latin term referring to pomegranate owers. However, it

is challenging to combine these works with the scheme

proposed by Villalpando. At the same time, it must not

be forgotten that the Solomon tradition inuenced the

-century creation of the barroco orido style, which

is a unique form of architecture of the Bourbon court in

Castile [15, p. 52].

The form proposed by Villalpando and Prado was also

described in the treatise Parallele de l’architecture antique

(1650) by Freard de Chambrai (1606–1676). The author

noted in it that the combination of a soft, female Corinthi-

an capital with a rm, male Doric entablature is a perfect

form [16, p. 70] and was characteristic of the temple of

Solomon [17].

Il. 4. Porządek świątyni Salomona

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, źródło: [7])

Fig. 4. The Order of the Temple of Solomon

(J.B. Villalpandus, H. Pradus, source: [7])

zestawienia kolumn o korynckim kapitelu oraz doryckie-

go fryzu tryglifowo-metopowego [11, tab. XIII].

Porządek świątyni jerozolimskiej

według Villalpando i Prado i jego zastosowanie

Szczególnie rozbudowany schemat tego rozwiązania

przedstawia rekonstrukcja świątyni Salomona zapropo-

nowana przez Villalpando i Prado (il. 4). Na kanelowa-

nej kolumnie usytuowano kapitel w formach korynckich.

Jak głosi napis na rysunku, kapitel miał formę lilii quasi

opere lilii fabricata. W dekoracji nie wykorzystano jed-

nak liści akantu. Zamiast tego autor zastosował liście pal-

my [12, s. 315]

i daktyli. Na wyprolowanym abakusie

umieszczono w centrum kwiat lilii. Powyżej znajdował

się architraw podzielony na trzy fascje, z których każda

została poprzedzona astragalem. Pomiędzy architrawem

a fryzem zamiast guttae i reguli znalazł się prolowany

gzyms przykryty występującą w tym miejscu w porząd-

ku doryckim tenią. Fryz został zaprojektowany w formie

tryglifów i metop, z tą różnicą, że żłobkowanie płyt wy-

pełniono liśćmi palmy. Powyżej zabrakło mutulusu, za to

pojawił się niezwykle bogato rozbudowany gzyms, który

można by uznać za zdwojony, tym bardziej że jego górna

część została wsparta na konsolach. Wśród detalu tej stre-

fy odnaleźć można kimation joński, astragal. Wszystko

zostało ujęte w formy wici roślinnej.

Pod koniec XVII w. Augustin-Charles d’Aviler zazna-

czył w swym traktacie: Villalpando traktuje jako bajkę hi-

storię Kallimacha i zapewnia, że koryncki kapitel wywo-

dzi swój początek w świątyni Salomona, oraz że liście były

palmowe. Jest również przekonany o tym, że porządek

koryncki jest arcydziełem architektury [14, s. 73]. Przed-

stawił też symboliczne znaczenie kompozycji zastosowa-

nej przez Villalpando. Wskazał, że brakuje odniesień do

Pierwszej Księgi Królewskiej, w której pojawił się opis

lilii i granatów zdobiących kolumny [3: 1 Krl 7, 17–20].

Villalpando wkomponował w swój schemat owoce

granatu, jednak nie umieścił ich na kapitelu. Dispositio

malorum granatorum przedstawia spodnią stronę belko-

wania. Matryce z 24 granatami zostały usytuowane mię-

dzy konsolami. Nie ulega jednak wątpliwości, że suma-

ryczna liczba owoców granatu (192) różni się o osiem od

wartości podanej w opisie świątyni Salomona (200) [3:

1 Krl 7, 20].

Podobną dekorację w formach granatu zaproponował

Diego de Sagredo (1490–1528) w opisie porządku hisz-

pańskiego (balaskowego) w Medidas del Romano (1526).

Forma kapiteli oparta na dekoracjach nawiązujących do

granatu wywodzona jest przez autora od łacińskiego okre-

ślenia odnoszącego się do kwiatów granatu. Trudno jed-

nak łączyć te prace ze schematem zaproponowanym przez

Villalpando, choć jednocześnie nie wolno zapominać, że

tradycja salomonowa wpłynęła na XVIII-wieczne wytwo-

rzenie się stylu barroco orido, będącego szczególną for-

mą architektury dworu Burbonów w Kastylii [15, s. 52].

Jerzy Kowalczyk podał, że były to liście lilii, choć z opisu w wizji

Ezechiela wynika, że powinny to być liście palmy [13, s. 228].

30 Mateusz Michalski

If we look at theoretical studies, on Polish soil, an

identical motif as presented in In Ezechielem appeared

for the rst time in 1678 in Callitectonicorum seu de pul-

chro architecturae sacrae et civilis by Jesuit Bartłomiej

Nata niel Wąsowski. This guide for teaching in Jesuit

schools drew on the model of the Villalpando and Prado

treaties, although the names of these authors do not ap-

pear in it [13, p. 228], [18, p. 251]. Architecture created

especially in eastern Poland, used the Jesuit order pattern

of the Jerusalem Temple. As Adam Miłobędzki empha-

sized: […] a typical combination of Corinthian pilasters

with Doric entablature in the contemporary theory of art

was a hallmark of the order of the temple of Solomon,

with which the counter-reformative worldview connect-

ed legendary the beginnings of architecture [19, p. 149].

Many buildings were erected in which Jesuit forms of the

Solomon order were tried. This solution was used on the

portal of the castle in Legnica (1

half of the 16

centu-

ry), the portal of the Kraków town hall (now Collegium

Maius) (after 1593), the portal of the Jesuit church in

Kalisz (1592–1597), the Firlej chapel in Bejsce (1594–

1600). In the 17

century, the façade of the Jesuit church

in Lub lin (1617), the façade of the church of the Visita-

tion in Kra ków (1692–1695), the façade of the presbytery

and nave of the parish church in Radzyń Podlaski (1641)

were erected with its use. An 18

-century example of this

arrangement is the façade of the church of the Discalced

Carmelites in Berdyczów (1739–1754, façade 1780) de-

signed by Jan de Witte. This author’s designs featured

Ionic capitals and disposition in great order, but eventual-

ly, the Solomon order was made.

In Polish synagogues, the full arrangement of the

Solo mon order consisting of the capital, architrave, and

cornice will not be found. Corinthian capitals, based on

the forms of palm leaves or lilies, are the only point of

convergence.

Corinthian capitals were used in synagogues in Tarnów

and Przemyśl. They crowned the columns supporting the

top of the bimah. In these two objects, palm and lily leaves

are not in the decoration of the capitals. In the Tarnów

synagogue, it is dicult to determine the unequivocal

appearance of capitals. The only existing iconograph-

ic material is a sketch from 1941. It is known, however,

that the columns were located on the plinth, and the ar-

chivolt did not receive any particular stucco decoration.

Acanthus leaves were used in the decoration of the syn-

agogue in Przemyśl. Anyhow, the local capitals resemble

the forms that can be found in the treatises of Sebastian

Serlio, Jacopo Barozzi da Vignola, Andrea Palladio, Vin-

cenzo Scamozzi. In this building, the columns in the low-

er part were supported on a base consisting of torus and

trochilus, and the archivolt locked with a key obtained

rich tectonics.

The synagogues in Ostrog and Suburb Synagogue in

Lviv have remarkably similar capitals. In both cases,

the octagonal pillars in the center eld were crowned

with Doric echinus. Sergey Kravtsov pointed out that un-

der it were acanthus leaves with olive branches woven in,

which brings the capitals closer to Corinthian patterns [12,

p. 319]. At the same time, this form was to correspond

Forma zaproponowana przez Villalpando i Prado zo-

stała opisana również w traktacie Parallele de l’architec-

ture antique (1650) Frearda de Chambrai (1606–1676).

Autor zaznaczył w nim, że połączenie miękkiego, żeń-

skiego kapitelu korynckiego z jędrnym, męskim doryc-

kim belkowaniem jest najdoskonalszą formą [16, s. 70]

i było charakterystyczne dla świątyni Salomona [17].

Jeśli spojrzeć na opracowania teoretyczne, na polskim

gruncie identyczny motyw jak przedstawiony w In Eze-

chielem pojawił się po raz pierwszy w 1678 r. w Callitec-

tonicorum seu de pulchro architecturae sacrae et civilis

autorstwa jezuity Bartłomieja Nataniela Wąsowskiego.

Ten podręcznik do nauczania w szkołach jezuickich czer-

pał wzór z traktatu Villalpando i Prado, choć nazwiska

tych autorów się w nim nie pojawiają [13, s. 228], [18,

s. 251]. Architektura powstająca szczególnie we wschod-

niej Polsce wykorzystywała jezuicki schemat porządku

świątyni jerozolimskiej. Jak podkreślił Adam Miłobędz-

ki: […] typowe dla budowli środowiska lubelskiego ze-

stawienie korynckich pilastrów z doryckim belkowaniem

w ówczesnej teorii sztuki było znamieniem porządku świą-

tyni Salomona, z którą kontrreformacyjny światopogląd

wiązał legendarnie początki architektury [19, s. 149].

Powstało wiele obiektów, w których starano się stosować

jezuickie formy porządku salomonowego. Rozwiązanie

takie wykorzystano na portalu zamku w Legnicy (1. po-

łowa XVI w.), portalu ratusza krakowskiego (obecnie

Collegium Maius) (po 1593), portalu kościoła jezuitów

w Kaliszu (1592–1597), kaplicy Firlejów w Bejscach

(1594–1600). W XVII w. wzniesiono z jego zastosowa-

niem fasadę kościoła jezuitów w Lublinie (1617), fasadę

kościoła wizytek w Krakowie (1692–1695), fasadę pre-

zbiterium i nawy kościoła paraalnego w Radzyniu Pod-

laskim (1641). Osiemnastowiecznym przykładem tego

układu jest fasada kościoła karmelitów bosych w Berdy-

czowie (1739–1754, fasada 1780) zaprojektowana przez

Jana de Witte. W projektach tego autora występowały

kapitele jońskie i układ w wielkim porządku, jednak osta-

tecznie wykonano porządek salomonowy.

W bożnicach polskich nie odnajdzie się pełnego ukła-

du porządku salomonowego składającego się z kapitela,

architrawu i gzymsu. Jedynym punktem, w którym wystę-

puje zbieżność, są kapitele korynckie oparte na formach

liści palmy, względnie lilii.

Kapitele korynckie stosowano jako zwieńczenie ko-

lumn podtrzymujących zwieńczenie nad bimą w syna-

gogach w Tarnowie i Przemyślu. W tych dwóch obiek-

tach nie ma w dekoracji kapiteli liści palmy ani lilii.

W synagodze tarnowskiej trudno określić jednoznaczny

wygląd kapiteli, gdyż jedynym istniejącym materiałem

iko nogracznym jest szkic z 1941 r. Wiadomo natomiast,

że kolumny usytuowane były na plincie, a archiwolta

nie uzyskała żadnej szczególnej dekoracji sztukatorskiej.

W sy nagodze w Przemyślu zastosowano w dekoracji liście

akantu. Zresztą tamtejsze kapitele przypominają formy,

które można znaleźć w traktatach Sebastiana Serlia, Ja-

copa Barozziego da Vignioli, Andrei Palladia, Vincenza

Scamozziego. W tym obiekcie kolumny w dolnej części zo-

stały wsparte na bazie złożonej z torusa i trochilusa, a ar-

chiwolta zamknięta kluczem uzyskała bogatą tektonikę.

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 31

Synagogi w Ostrogu i Przedmiejska we Lwowie mają

niezwykle podobne do siebie kapitele. W obu przypadkach

ośmioboczne lary w polu centralnym zostały zwieńczone

doryckim echinusem. Sergey Kravtsov zwrócił uwagę, że

pod nim znajdowały się liście akantu z wplecionymi ga-

łązkami oliwki, co zbliża kapitele bardziej do wzorców

korynckich [12, s. 319]. Jednocześnie taka forma miała

odpowiadać kapitelowi zaproponowanemu przez Serlia

[12, s. 320]. Jednak u Serlia forma ta jest opisana jako

kapitel kompozytowy.

Formę nawiązującą do korynckich kapiteli zastoso-

wano również jako zwieńczenie kolumn w synagodze

w Łańcucie. W tym przypadku jednak proporcje kapite-

lu są mocno zaburzone, a formy zbarbaryzowane (praw-

dopodobnie wzorem były liście akantu). Nie zmienia to

faktu, że kolumny nie mają baz, a archiwolta zwieńczona

kluczem uzyskała mocno uproszczone prolowanie sztu-

katorskie.

Formy kapiteli korynckich pojawiają się nie wcze-

śniej niż pod koniec XVI w. w synagodze w Tarnowie

Zarówno forma kapiteli w synagodze tarnowskiej, jak

i w Ostrogu czy Lwowie nawiązywała bardziej do trakta-

tu Serlia niż rozwiązania zaproponowanego przez Villal-

pando i Prado. Zastosowanie we wszystkich przypadkach

dekoracji klasycznej opartej na liściach akantu wskazu-

je na brak związków z zaproponowanym przez jezuitów

rozwiązaniem. Tym bardziej że w bożnicach nie moż-

na znaleźć form kompletnego porządku salomonowego

i praktycznie w żadnym obiekcie nie ma jakichkolwiek

dekoracji archiwolty, które opierałyby się na jezuickiej

rekonstrukcji.

Spiralna kolumna a porządek świątyni jerozolimskiej

Oprócz koncepcji autorstwa Villalpando i Prado, której

recepcja jest powszechna w XVII w., w wieku XVI funk-

cjo

nowały zakorzenione w średniowieczu wzorce spiral-

nych kolumn jako elementów świątyni jerozolimskiej.

W renesansie świątynia jerozolimska była często przed-

stawiana z krętymi kolumnami, chociażby we Francji

przez Jeana Fouqueta [20, s. 90–93, 154–169]. Motyw spi-

ralnej kolumny w związku ze świątynią widoczny jest rów-

nież w malarstwie Rafaela

czy Francesca de Hollanda.

Uznanie, że kolumny świątyni były spiralne, mogło

mieć związek z tradycją, iż kolumny pierwszej bazyliki

św. Piotra trały do Włoch jako spolia ze świątyni w Jero-

zolimie [21]. Legenda ta trwała do XVIII w. [20, s. 154].

Praktyczne wykorzystanie we włoskiej architekturze

spiralnych kolumn przypisywano raczej architekturze

prywatnej lub prostej, lub określanej jako „wiejska”,

często kojarzonej z szorstkimi motywami rustykalnymi

bachantycznymi

[20, s. 169, 170], [17]. Leon Battista

Alberti i Vincenzo Scamozzi wspominają o tym, iż wraz

Motyw ten pojawia się również w dekoracjach szaf na rodały. Po

raz pierwszy prawdopodobnie w bożnicy Wysokiej w Krakowie.

Na obrazie Uleczenie sparaliżowanego mężczyzny Rafael poka-

zuje kolumny świątynne o skręconych spiralnie trzonach.

Przykładem takiego rozwiązania może być szkoła jazdy Giulio

Romano w pałacu książęcym w Mantui.

to the capital proposed by Serlio [12, p. 320]. However,

in the work of Serlio, this form is described as a composite

capital.

The form reminiscent of Corinthian capitals was also

used as the culmination of columns in the synagogue

in Łańcut. In this case, however, the proportions of the

capital are strongly disturbed, and the forms were barba-

rized (probably acanthus leaves were the pattern). The de-

scribed forms do not change the fact that the columns do

not have bases, and the archivolt crowned with a key has

obtained a greatly simplied stucco proling.

Forms of Corinthian capitals appear no earlier than at

the end of the 16

century in the synagogue in Tarnów

Both the form of capitals in Tarnów synagogue, as well as

in Ostrog or Lviv, referred more to the Serlio treaty than

the solution proposed by Villalpando and Prado. The use

of classic acanthus leaf decoration in all cases indicates

the lack of association with the solution proposed by the

Jesuits. The more so that in synagogues, one cannot nd

forms of complete Solomonic order, and virtually no ob-

ject has any decorations of the archivolt, which would be

based on a Jesuit reconstruction.

Spiral column and order of the Jerusalem Temple

In addition to the concept by Villalpando and Prado,

whose reception is typical in the 17

century, in the 16

century, there were patterns of spiral columns rooted in

the Middle Ages as elements of the Jerusalem Temple. In

the Renaissance, the Jerusalem Temple was often depict-

ed with winding columns, for example, in France by Jean

Fouquet [20, pp. 90–93, 154–169]. The motif of a spiral

column in connection with the temple is also visible in the

paintings of Rafael

or Francesco de Holland.

The recognition that the columns of the temple were

spiral could have been associated with tradition that col-

umns of the rst basilica of St. Peter was sent to Italy as

a spolia from the temple in Jerusalem [21]. This legend

lasted until the 18

century [20, p. 154].

The practical use of spiral columns in Italian architec-

ture was rather attributed to private or simple architecture,

or referred to as “rural” often associated with rough rustic

and Bacchanic motifs

[20, pp. 169, 170], [17]. Leon Bat-

tista Alberti and Vincenzo Scamozzi mention that, along

with other labile pillars, spiral columns are fun variants

of the classical canon, which, if any, are only suitable in

the private sphere. Scamozzi claimed that this form in-

dicates the dubious neighborhood of the then rejected

“Gothic”. Apparently, it refers to those medieval spiral

columns that Giorgio Vasari and later Guarino Guarini

described earlier as typical for “Gothic”. Scamozzi also

believed that the winding columns were particularly pop-

ular in France [17].

This motif also appears in the decorations of Aron ha-Kodesh.

For the rst time, probably in the High synagogue in Kraków.

In the painting Healing of a paralyzed man, Rafael shows temple

columns with spiral-wound stems.

An example of such a solution would be the Giulio Romano rid-

ing school at the Ducal Palace in Mantua.

32 Mateusz Michalski

z innymi labilnymi larami spiralne kolumny stano-

wią zabawne warianty klasycznego kanonu, które, jeśli

w ogóle, są odpowiednie tylko w sferze prywatnej. Sca-

mozzi twierdził, że taka forma wskazuje na wątpliwe są-

siedztwo wówczas odrzuconego „gotyku”. Najwyraźniej

odnosi się do tych średniowiecznych spiralnych kolumn,

które Giorgio Vasari i później Guarino Guarini opisali

wcześniej jako typowe dla „gotyku”. Scamozzi uważał

również, że kolumny kręte były szczególnie popularne we

Francji [17].

Pomimo renesansowego sceptycyzmu wobec stosowa-

nia w architekturze „wysokiej” spiralnych kolumn, w 1549 r.

ukazał się zbiór sztychów Exempla arcuum francuskiego

architekta Jacques’a Androueta Ducerceau. Autor poka-

zał w nim na rysunkach między innymi stworzony przez

siebie układ porządku salomonowego, w tym elementów

takich jak opaski okienne, drzwi etc. [17]. W 1562 r. z ko-

lei Giacomo Barozzi da Vignola opublikował w swoim

traktacie architektonicznym Regola delle cinque ordini

d’architettura schemat wykreślenia kolumny o spiralnym

trzonie. Opisał to również d’Aviler, pokazując podobny

schemat i podkreślając związki tego wzorca ze świątynią

jerozolimską [14, s. 122, 123].

Porządek salomonowy zaproponowany przez Villal-

pando i Prado został przedeniowany w oparciu o spiralne

kolumny w 1660 r. w Tratado de la pintura sabia [22]

Juana Ricciego (1600–1681) [23, s. 79]. Autor był bene-

dyktynem, teologiem, malarzem. Zajmował się pisaniem

o architekturze, jednak patrzył na nią przez pryzmat ma-

larstwa i religii [24, s. 175]. Akceptował porządki ar-

chitektoniczne pojawiające się w innych traktatach, np.

u Serlia. Ricci poszukiwał jednak najwyższego porządku

architektonicznego [24, fol. 1.4], który stanowiłby kom-

pendium doskonałości, dlatego nie wystarczały mu za-

proponowane przez Vignolę spiralne kolumny. Porządek

świątyni Salomona musiał być kompletny, a więc mieć

bazę i architraw, które komponowałyby się ze spiralnym

trzonem, co sprawia, że przypomina rozwiązania pro-

ponowane w Exempla arcuum. To prawdopodobnie do-

prowadziło do napisania przez Ricciego w 1663 r. Brabe

Tratado de Arquitectura acerca del Orden Salomόnico

Entero. Trzeba przyznać, że prawdopodobnie to dzie-

ło zakorzeniło – zwłaszcza w architekturze hiszpańskiej

– porządek salomonowy, w którego skład wchodziły spi-

ralne kolumny (il. 5), podobne do tych przy baldachimie

zaprojektowanym przez Berniniego w bazylice św. Piotra

i użyte do przedstawienia świątyni w malarstwie Rafaela

i Francesca de Hollanda.

Oczywiście ta forma nie została bez odzewu. Między

innymi Juan Caramuel Lebkowitz, hiszpański duchowny

i pisarz, w swoim dziele Architectura civil recta y obliqua

[25] poświęcił sporą część zagadnieniom świątyni Salo-

mona, w tym kolumnie o skręconym trzonie (il. 5). Wydaje

się jednak, że jednym z najbardziej znanych propagatorów

tej formy porządku salomonowego był Guarino Guarini.

To on łączył różne wpływy w swoich przemyśleniach,

Traktat wydano dopiero w 1930 r. Do tego czasu był tylko w for-

mie manuskryptu.

Despite the Renaissance skepticism about the use of

spiral columns in “high” architecture, in 1549, a col-

lection of engravings Exempla arcuum from the French

architect Jacques Androuet Ducerceau appeared. The au-

thor showed in his drawings, among others, a system of

the Solomon order he created, including elements such as

window bands, doors, and other details [17]. In 1562, in

turn, Giacomo Barozzi da Vignola published in his archi-

tectural treaty Regola delle cinque ordini d’architettura

a scheme for deleting a spiral-shaped column. D’Aviler

also described this, showing a similar pattern and empha-

sizing the relationship of this pattern with the Jerusalem

Temple [14, pp. 122, 123].

The Solomon order proposed by Villalpando and

Prado was redened based on spiral columns in 1660

in the Tratado de la pintura sabia [22]

by Juan Ricci

(1600–1681) [23, p. 79]. The author was a Benedictine,

theologian, and painter. He wrote about architecture, but

he looked at it through the lens of painting and religion

[24, p. 175]. He accepted architectural orders appearing

in other treatises, e.g., in Serlio. Ricci, however, he was

looking for the highest architectural order [24, fol. 1.4],

that would constitute a compendium of perfection, so the

spiral columns proposed by Vignole were not enough.

The order of the temple of Solomon had to be complete,

and therefore have a base and architraves that would

blend in with the spiral shaft, which makes it resemble

the solutions proposed in Exempla arcuum. This proba-

bly led Ricci to write in 1663 Brabe Tratado de Arqui-

tectura acerca del Orden Salomόnico Entero. Admit-

tedly, this work probably rooted – especially in Spanish

architecture – the Solomonic order, which included spiral

columns (Fig. 5), similar to those at the canopy designed

by Bernini in the Basilica of St. Peter and used to de-

pict the temple in the paintings of Rafael and Francesco

de Holland.

Of course, this form was not without response. Among

others, Juan Caramuel Lebkowitz, a Spanish priest and

writer, in his work Architectura civil recta y obliqua [25]

devoted a large part to the problems of the temple of

Solomon, including a column with a twisted stem (Fig. 5).

However, it seems that one of the best-known propagators

of this form of the Solomon order was Guarino Guarini.

He combined various inuences in his thoughts, also re-

ferring to the Jesuit concept. In the Trattato di Architettu-

ra civile, he presented the third Corinthian order Corinto

Supremo (Fig. 6), which was to be a wave order “un-

known to the Greeks and Romans” [26, pl. 19]. It seems

crucial that Guarini did not use bases in his order. Capitals

were also interpreted quite freely. There were festoons,

non-palm leaves, cherub heads, whose wings were volutes

(Fig. 7). An attempt to use just such columns can be seen

in the drawings of the unrealized church of S. Maria della

Divina Providenza in Lisbon.

The popular spiral column motif in Spain was also used

in Italian Baroque architecture, although it should be noted

The Treaty was issued only in 1930. By this time, it was only in

manuscript form.

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 33

that it appeared more often as an element of interior de-

sign or altar retablos. In Spain, the altar by José de Churri-

uer from 1692 in the church of San Esteban in Salamanca

or the façade of the church of Our Lady with Bethel in

Barcelona deserves attention. In Italy, such a solution was

used at the altar in the church of Jesu in Lecce and the

façade of the church of San Giovanni Battista in the same

city by Giuseppe Zimbali from 1690.

The motif of columns with a twisted stem was also used

in Polish architecture. Indeed, one should pay attention

to the side altars of the church of Our Lady of Perpetual

Help and Saint. Mary Magdalene in Poznań by Bogusław

Nataniel Wąsowski. These retables drew patterns from the

church of Sant’Ignazio in Rome. Similarly, side altars in

the Dominican church in Tarnobrzeg.

Summary

Both the reconstruction of Villalpando and Prado, as

well as the earlier work of Ducerceau, inuenced mod-

ern architectural theorists, leaving their mark on the ar-

chitectural treatises they created. Both solutions were

identied with the order of the Jerusalem Temple, which

was conrmed by numerous arguments, often of aesthetic

również nawiązując do koncepcji jezuickiej. W Trattato

di Architettura civile przedstawił on trzeci porządek ko-

ryncki Corinto Supremo (il. 6), który miał być porząd-

kiem falującym „nieznanym Grekom i Rzymianom” [26,

pl. 19]. Istotne wydaje się to, że Guarini nie wykorzysty-

wał w swoim porządku baz. Kapitele również były dość

dowolnie interpretowane. Pojawiały się festony, liście

inne niż palmowe, głowy cherubów, których skrzydła sta-

nowiły woluty (il. 7). Próbę zastosowania właśnie takich

kolumn widać na rysunkach niezrealizowanego kościoła

S. Maria della Divina Providenza w Lizbonie.

Popularny w Hiszpanii motyw spiralnych kolumn wy-

korzystywano w baroku również w architekturze wło-

skiej, choć właściwie trzeba zwrócić uwagę, że częściej

pojawiał się on jako element wystroju wnętrz lub reta-

bulów ołtarzowych. W Hiszpanii na uwagę zasługują

ołtarz autorstwa José de Churriuery z 1692 r. w kościele

San Esteban w Salamance czy fasada kościoła Matki Bo-

żej z Betlem w Barcelonie. We Włoszech takie rozwiąza-

nie zastosowano w ołtarzu kościoła del Jesu w Lecce oraz

fasadzie kościoła San Giovanni Battista w tym samym

mieście autorstwa Giuseppe Zimbali z 1690 r.

Motyw kolumn o skręconym trzonie stosowano rów-

nież w architekturze polskiej. Z pewnością należy zwrócić

Il. 5. Porządek świątyni Salomona:

a) Juan Ricci, Tratado de la pintura sabia, 1659 (źródło: [22, Lam XI]);

b) Juan Caramuel Lebkowitz, Architectura civil recta y obliqua, 1678 (źródło: [25])

Fig. 5. The Order of the Temple of Solomon:

a) Juan Ricci, Tratado de la pintura sabia, 1659 (source: [22, Lam XI]);

b) Juan Caramuel Lebkowitz, Architectura civil recta y obliqua, 1678 (source: [25])

a b

34 Mateusz Michalski

uwagę na ołtarze boczne kościoła Matki Boskiej Nie-

ustającej Pomocy i św. Marii Magdaleny w Poznaniu

autorstwa Bogusława Nataniela Wąsowskiego. Retabula

te czerpały wzorce z kościoła Sant’ Ignazio w Rzymie.

Podobnie ołtarze boczne w kościele dominikanów w Tar-

nobrzegu.

Podsumowanie

Zarówno rekonstrukcja Villalpando i Prado, jak i wcze-

śniejsza od niej praca Ducerceau wpłynęły na nowożyt-

nych teoretyków architektury, odciskając swoje piętno

w tworzonych przez nich traktatach architektonicznych.

Jedno i drugie rozwiązanie utożsamiano z porządkiem świą -

tyni jerozolimskiej, potwierdzając to twierdzenie licz ny-

argumentami często natury estetycznej. We Wło szech

i Europie Centralnej w renesansie i wczesnym baroku wi -

dać większe zainteresowanie rozumianym jako antycz-

ny i idealny układem proponowanym przez Villal pan do,

podczas gdy motyw spiralnej kolumny święcił triumfy

nature. In Italy and Central Europe, in the Renaissance

and early Baroque, there is more interest in the ancient

and ideal arrangement proposed by Villalpando. The spi-

ral column motif celebrated a triumph in architecture after

1630, i.e., after Bernini used this motif in the confession

of St. Peter.

The motif of spiral columns as a form associated with

the Jerusalem Temple inuenced the architecture of the

Iberian Peninsula, especially in the Baroque era, which

can be combined with the work of Ricci and Guarini.

It seems that in Poland, the reception of the Solomon

theme proposed by Villalpando led the clear lead. The mo-

tif of spiral columns slightly inuenced the architecture of

mature Baroque. It reached Poland together with archi-

tects from Italy, preferably through the Jesuits (similarly

to the reconstruction of Villalpando) and the architecture

created there (the confession of St. Peter).

The order used in the Jerusalem Temple fascinated

modern architects. Its forms depended on the way art was

understood and how its origins were understood, and of-

Il. 6. Porządek Corinto Supremo.

Guarino Guarini, Trattato di Architectua civile, 1737 (źródło: [26])

Fig. 6. The Order Corinto Supremo.

Guarino Guarini, Trattato di Architectua civile, 1737 (source: [26])

Il. 7. Porządek Corinto Supremo.

Guarino Guarini, Trattato di Architectua civile, 1737 (źródło: [26])

Fig. 7. The Order Corinto Supremo.

Guarino Guarini, Trattato di Architectua civile, 1737 (source: [26])

Templum Hierosolymitanum – święta architektura /Templum Hierosolymitanum – sacred architecture 35

Bibliografia /References

[1] Kaczynski B.M., Illustrations of Tabernacle and Temple Imple-

ments in the „Postilla in Testamentum Vetus” of Nicolaus de Lyra,

„The Yale University Library Gazette” 1973, Vol. 48, No. 1, 1–11.

[2] Oenberg A.K., Jacob Jehuda Leon (1602–1675) and his Model

of the Temple, [w:] J. van den Berg, E.G.E. van der Wall (eds),

Jewish-Christian Relations in the 17

Century. Studies and Docu-

ments, Cluwer Academic Publishers, Dordrecht–Boston–London

1988, 95–115.

[3] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia,

Pallottinum, Poznań 2000.

[4] The Letter of Aristeas, R.H. Charles (ed.), The Clarendon Press,

Oxford 1913.

[5] Wischnitzer R., Maimonides’ Drawings of the Temple, „Journal of

Jewish Art” 1974, No. 1, 16–27.

[6] Kowalczyk J., Elementy świątyni Salomona w kościołach nowożyt-

nych w Polsce, [w:] P. Paszkiewicz, T. Zadrożny (red.), Jerozoli-

ma w kulturze europejskiej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1997,

395–406.

[7] Villalpandus J.B., Pradus H., In Ezechielem explanationes et appa-

ratus urbis ac templi Hierosolimitani. Commentarii et emag-inibus

illustratus opus..., T. 2, Rome 1596–1604 [Národní knihovna Če-

ské republiky, sygn. 27 A 000003/T.2].

[8] Hersey G.L., Architecture and Geometry in the Age of the Baroque,

University of Chicago Press, Chicago–London 2000.

[9] Michalski M., Architektura judaizmu – wybrane aspekty zagadnie-

nia na przykładach zachowanych synagog z XVII i XVIII w. z terenu

obecnej Polski, praca doktorska, WA Politechniki Wrocławskiej,

Wrocław 2015.

[10] Scamozzi V., L’idea della architectura universale, Venezia 1615.

[11] Serlio S., Extraordinario libro di architettura, Venetia 1560 [IRIS

Consortium, sygn. 000278449].

[12] Kravtsov S.R., Juan Bautista Villalpando and Sacred Architecture

in the Seventeenth Century, „Journal of the Society of Architectural

Historians” 2005, Vol. 64, No. 3, 312–339.

[13] Kowalczyk J., Porządek salomonowy w polskiej architekturze

nowożytnej, [w:] L. Kalinowski, S. Mossakowski, Z. Ostrowska-

-Kębłowska (red.), Claret Opus. Studia z dziejów sztuki dedyko-

wane Mieczysławowi Zlatowi, Wydawnictwo UWr, Wrocław 1998,

225–236.

[14] d’Aviler A.C., Cours d’architecture, Paris 1738.

[15] Deupi V., Architectural Temperence: Spain and Rome, 1700–1759,

Book Now, London 2015.

[16] de Chambrai F., Parallele de l’architecture antique et de la mo-

derne avec un recueil des dix principaux autheurs qui ont ecrit des

cinq ordres, Paris 1650.

[17] Günther H., Die Salomonische Säulenordnung. Eine unkonventio-

nelle Erndung und ihre historischen Umstände, „RIHA: Journal

of the International Association of Research Institutes in the Hi-

story of Art” 2011, Nr. Januar, Aufsatz 0015, https://www.riha-

journal.org/articles/2011/2011-jan-mar/guenther-salomonische-

saeulenordnung [accessed: 29.11.2019].

[18] Kowalczyk J., Sebastiano Serlio a sztuka polska: o roli włoskich

traktatów architektonicznych w dobie nowożytnej, Zakład Narodo-

wy im. Ossolińskich, Wrocław 1973.

[19] Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, PAN, Warszawa

1980.

[20] Tuzi S., Le colonne e il tempio di Salomone. La storia, la leggenda,

la fortuna, Gangemi, Roma 2002.

[21] Perkins J.B.W., The Shrine of St. Peter and its Twelve Spiral Co-

lumns, „The Journal of Roman Studies” 1952, Vol. 42, No. 1–2,

21–33.

[22] Ricci J.A., Tratado de la pintura sabia und Epitome arqitecturae

de ordine Salomonico integro (1663), [w:] E.T. Monzó, E.L. Fer-

rari (eds), La vida y la obra de Fray Juan Ricci, Ministerio de In-

struccion Publica y Bellas Artes, Madrid 1930 [Zentralinstitut für

Kunstgeschichte, sygn. D-Ri 196/160/1].

[23] Schmidt H.W., Die gewundene Säule in der Architekturtheorie od

1500 do 1800, Hochschul Verlag, Stuttgart 1978.

[24] Ramirez A.J., Guarino Guarini Fray Juan Ricci and the „Complete

Salomonic Order”, „Art History” 1981, Vol. 4, No. 2, 175–185.

[25] Lebkowitz J.C., Architectura civil recta y obliqua, 1678 [Getty Re-

search Institute, sygn. ark:/13960/t2c82z42m].

[26] Guarini G., Trattato di Architettura civile, Torino 1841 [Getty Re-

search Institute, sygn. ark:/13960/t6k09q958].

w architekturze po 1630 r., czyli po zastosowaniu tego

motywu przez Berniniego w konfesji św. Piotra.

Motyw spiralnych kolumn jako formy wiązanej ze świą-

tynią jerozolimską zdecydowanie bardziej oddziaływał

na architekturę Półwyspu Iberyjskiego, zwłaszcza w dobie

baroku, co można łączyć z pracą Ricciego i Guariniego.

Wydaje się, że w Polsce zdecydowany prym wiodła

recepcja motywu salomonowego zaproponowanego przez

Villalpando. Motyw spiralnych kolumn nieznacznie od-

działywał na architekturę dojrzałego baroku i dotarł do

Polski wraz z architektami z Włoch raczej za sprawą je-

zuitów (podobnie jak rekonstrukcja Villalpando) i tworzo-

nej tam architektury (konfesja św. Piotra).

Porządek stosowany w świątyni jerozolimskiej fascy-

nował architektów nowożytnych, a jego formy zależały

od sposobu rozumienia sztuki i jej początków oraz czę-

sto lokalnych uwarunkowań i wyobrażeń poszczególnych

teoretyków architektury na temat idealnego porządku ar-

chitektonicznego i detalu, z którego powinien się składać.

Nie zmienia to jednak faktu, że liczne, często sprzeczne

opisy pozwoliły na niezwykły rozwój spekulatywnych

prac rekonstrukcyjnych, które następnie starano się za po-

mocą zaproponowanych tam rozwiązań i detali stosować

w praktyce.

ten on the local conditions and ideas of individual archi-

tectural theorists about the ideal architectural order and

the detail. However, this does not change the fact that nu-

merous, often contradictory descriptions have allowed for

extraordinary development of speculative reconstruction

works, which were then tried to be put into practice using

the solutions and details proposed there.

Translated by

Mateusz Michalski

36 Mateusz Michalski

Streszczenie

Celem pracy jest wskazanie wpływu świątyni jerozolimskiej na architekturę europejską, w tym w szczególności polską. W pracy podjęto się analizy

wzorca, jakim jest architektura świątyni jerozolimskiej, w oparciu o różne podania. Odniesiono się również do dwóch wątków, którymi są kolumny

przed wejściem do świątyni, ich symbolika i metaforyczne implementacje w architekturze synagogalnej od czasów średniowiecznych i w chrześci-

jańskiej architekturze sakralnej, głównie okresu nowożytnego, oraz zagadnienia porządku salomonowego, jego zasad opracowania w nowożytnych

traktatach architektonicznych i praktycznego zastosowania w architekturze sakralnej. Recepcję form porządku salomonowego w oparciu o komentarz

do wizji Ezechiela autorstwa Villalpando i Prado oraz pracę Juana Ricciego starano się przedstawić za pomocą nowożytnych form architektury przede

wszystkim polskiej, pokazując jednocześnie, jak różne wyobrażenia, detale i symbolikę przyjmowano, deniując porządek świątyni jerozolimskiej.

Słowa kluczowe: porządek salomonowy, świątynia jerozolimska, Villalpando, Prado, In Ezechielem, Jakin, Boaz

Abstract

The purpose of the work is to indicate the impact of the Jerusalem festival on European architecture, in particular Polish. The paper attempts to

analyze the pattern of the Jerusalem Temple architecture. Two threads dominate the work. The rst are columns before entering the temple, their

symbolism and metaphorical implementations in synagogue architecture since ancient times and in Christian sacral architecture mainly of the modern

period. The second is the issue of the Solomon order, its principles of development in modern architectural treaties, and practical application in sacral

architec ture. The reception of forms of the Solomon order based on the commentary to the Vision of Ezekiel by Villalpando and Prado and the work of

Juan Ricci was attempted in order to present on the example of modern forms of architecture primarily Polish at the same time showing how dierent

ideas were adopted when dening the order of the Jerusalem Temple.

Key words: Solomon order, Jerusalem Temple, Villalpando, Prado, In Ezechielem, Jachin, Boaz

Templum Hierosolymitanum – sacred architecture and the Solomon order

Mateusz Michalski

doi:10.37190/arc190402

Abstract