The architecture and spatial disposition of 19th- and 20th-century military building complexes in Silesia. Typology, design, regeneration – preliminary study

Marta Rudnicka-Bogusz

doi:10.5277/arc150203

Abstract

Architecture is the form of art most receptive to outer influences, because it is created entirely as a response to a specific demand. It fills the space not only with shapes but at the same time with ideas. This applies particularly to state-funded investments – administrative and government buildings – which by nature reflect social and political changes. In the researched area military installations were constructed in two main phases associated with the increase in militarism in the internal politics of Prussia and the German Reich – the second half of the 19th century and the 1930s – when multiple military facilities were built. The design was devised to emphasize their majesty and importance and so that they radiated the sense of unity and might of the state. At the same time they represented stylistic and functional characteristics of their times (Werkbund; expressionism), modified in accordance with the then-current ideology. These complexes represented the so called Herrschaftsarchitektur – the architecture of power – and they had important influence in shaping local identity communities on the verge of military conflict. After 1945, due to their function, the military installations were immediately inhabited by the Polish or Soviet army. As strategic objects, they were unavailable for research and analysis for many years, nevertheless in most cases, were properly maintained. When the Russian troops were withdrawn and the Polish Army was restructured, many installations were abandoned. Unused or else sold to private investors, they start to degrade, are demolished or remodeled, which in either case makes it difficult to study them. In order to save them, it is necessary to reintroduce them into the urban space, so that they do not share the fate of post-industrial edifices and engineering heritage of the same era, which were irreversibly lost. The article discusses the issues of construction, typology and stylistics and the state of preservation of the barracks in Silesia. It constitutes a preliminary study that aims to determine the benefits and possibility of restoration of these facilities.

Keywords:
military-complexes
wrocław
objects-of-state-administration-in-the-late-19th-and-early-20th-century

Full article view is only available on bigger screens.

Full article

Introduction

Up until now research on the architecture of military

barracks in Lower Silesia has not been very popular

amongst scholars despite the great importance of this type

of complexes for spatial development of Silesian towns.

Development of military facilities, which required infra-

structure, simulated the sprawl of a given city towards the

outskirts where the barracks were situated. Military bar-

racks, which were often situated far from compact urban

development, had an impact on nearby street names such

as An den Kasernen (at present Jagiełły Street in Wrocław)

which leads to the former Burgess Barracks, Kaserne-

strasse (at present Adama Mickiewicza Street in Na my-

słów) leading to the erstwhile Dragoon Barracks or Ein -

undfünfziger Strasse (at present Długa Street in Wroc ław)

which took its name from the 51

Infantry Regiment sta-

tioned there. Following the political transformations in

Poland, the accompanying extensive complexes of shoot-

ing ranges and paddocks became the foundation of urban

green areas such as Park Leśny (Forest Park) in Lubin

being a remnant of the artillery shooting range. After the

war most of the barrack complexes in the territory of

Lower Silesia, which were used by the German Army till

1945, went under the administration of the Soviet Army;

in less frequent cases they were given to the Polish Army.

Nowadays,

when the presence of troops in cities is re -

duced, a problem appears connected with utilizing after-

2015

2(42)

DOI: 10.5277/arc150203

Marta Rudnicka-Bogusz*

Architektura i urbanistyka XIX- i XX-wiecznych

zespołów zabudowy wojskowej na obszarze Śląska.

Typologia, stylistyka, rewaloryzacja zespołów – studium wstępne

The architecture and spatial disposition of 19

- and 20

-century

military building complexes in Silesia.

Typology, design, regeneration – preliminary study

Wprowadzenie

Badania nad architekturą koszar na Dolnym Śląsku

były do tej pory mało popularne, mimo dużego znaczenia,

jakie tego typu zespoły miały dla przestrzennego rozwo -

ju miast Śląska. Budowa koszar, które wymagały infra-

struktury, stymulowała rozwój miasta na kierunku ich

pow stania. Koszary, sytuowane często w oddaleniu od

zwar tej za budowy miejskiej, wpływały na nazwy biegną-

cych w ich pobliżu ulic, jak np. An den Kasernen (obecnie

ul. Ja gieł ły we Wrocławiu) wiodąca do dawnych Koszar

Mie sz czań skich, Ka sernestrasse (obecnie ul. Adama Mic-

kie wi cza w Na mysłowie) prowadząca do nie gdy siej szych

Ko szar Dragonów czy Einundfünfziger Strasse (obec nie

ul. Długa we Wrocławiu) od nazwy stacjonującego tam

51. Pułku Piechoty. Towarzyszące im rozległe zespoły

strzel nic oraz padoków po transformacjach ustrojowych

sta wały się podstawą miejskich zieleńców, takich jak Park

Leśny w Lubinie będący pozostałością strzelnicy arty le -

ryj skiej. Zespoły koszarowe na terenie Dolnego Śląs ka,

użyt kowane do 1945 r. przez niemiecką armię, po za koń-

cze niu wojny w większości przeszły pod zarząd armii

so wieckiej; w rzadszych przypadkach przypadły Wojs ku

Polskiemu. Dziś, kiedy obecność wojsk w miastach jest

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

20 Marta Rudnicka-Bogusz

redukowana, pojawia się problem zagospodarowania ze -

społów powojskowych: koszarowych, magazynowych,

daw nych poligonów i strzelnic. Proces ten za początko wa-

ło wy cofanie wojsk radzieckich z terytorium Rzecz pos-

politej w 1993 r., kiedy ich mienie, w tym nie ru cho mości,

przejęły samorządy terytorialne. Ogromne kom pleksy

pozosta jące od tego czasu puste doczekały się ada ptacji

w początkach XXI w. wraz z rozkwitem budownictwa

miesz kaniowego. Żywiołowo adaptowane na ze społy

miesz kaniowe, wyburzane lub przekształcane tracą swoje

unikatowe cechy.

Typologia i stylistyka

Ekspansja Prus na początku XVIII wieku była jednym

z głównych zjawisk na ówczesnej politycznej scenie Eu -

ropy [1, s. 227]. Miała również znaczący wpływ na prze-

strzenny wygląd Wrocławia (ówcześnie austriackiego

Pretslawia). Od czasów Fryderyka I Wilhelma znacze nie

armii w Królestwie Pruskim stale rosło. Konflikty zbrojne

toczące się przez dużą część XVIII i XIX w., z któ rych

większość angażowała w jakimś stopniu Pru sy, doprowa-

dziły do ukształtowania i rozwoju stałej ar mii – Stehendes

Heer. Konsekwencją przygotowywanej od czasu konflik-

tu z Francją w 1870 r. strategii, która w 1906 r. przybrała

kształt Planu Schlieffena, był stały wzrost liczebności

armii. Wymagany stopień jej wytre nowania wymuszał

pow stawanie rozległych zespołów ćwiczebnych. Wizy-

tujący Wrocław (ówcześnie Breslau) w 1906 r. Winston

Chur chill skonstatował

: Jest ich tylu [żołnierzy w pruskiej

armii – przyp. aut.], co ziaren piasku w oceanie [1, s. 306].

Od początku panowania pruskiego, czyli 1741 r.,

w miastach śląskich masowo zaczęły powstawać zespoły

zabudowy wojskowej. Pod koniec XIX w. wraz z Wroc-

ła wiem do grupy miast garnizonowych VI Armii, której

obszar ten podlegał, zaliczały się 23 inne z Dolnego Śląs-

ka: Bierutów (Bernstadt), Grodków (Grottkau), Kluczbork

(Kreuzburg), Kłodzko (Glatz), Namysłów (Namslau),

Nysa (Neisse), Oleśnica (Oels), Oława (Ohlau), Strzelin

(Strehlen), Świdnica (Schweidnitz), Wołów (Wohlau),

i Górnego Śląska: Bytom (Beuthen O/S), Brzeg (Brieg

O/S), Koźle (Cosel O/S), Niemodlin (Falkenberg O/S),

Gli wice (Gleiwitz O/S), Głogówek (Ober Glogau O/S),

Głub czyce (Leobschütz O/S), Prudnik (Neustadt O/S),

Opole (Oppeln O/S), Pszczyna (Pless O/S), Racibórz

(Ratibor O/S), Żory (Sohrau O/S) [2]. Znaczenie militar-

ne samego Wrocławia wzrosło jednak dopiero po wojnie

siedmioletniej [3, s. 80]. W drugim półwieczu XVIII w.

we Wroc ła wiu powstało 16 budynków koszarowych.

Wrocław, mi mo że dość późno rozpoczął swoje prze-

kształcanie w mias to garnizonowe, rozległością wojsko-

wych posiad łości przegonił wiele innych, które już wcze-

śniej uznano za twierdze (np. Kłodzko). Do 1900 r. zbiór

obiektów liczył 201 elementów, zebranych w ośmiu

zespołach rozmieszczonych jak pierścień wokół miasta

[4] (il. 1).

Analiza źródeł historycznych pozwala zauważyć

pewne prawidłowości w tym, jak rozplanowywane i roz-

mieszczane były w miastach te założenia. Pierwsze bu -

dynki koszarowe sytuowano bezpośrednio przy murach

military complexes such as barracks, warehouses, former

training grounds and shooting ranges. This process re -

sulted from the 1993 withdrawal of the Soviet troops from

the territory of the Republic of Poland when local govern-

ments appropriated postmilitary property, including real

estates. Huge complexes, which remained empty since

de commision, were adapted at the beginning of the 21

century along with the bloom of residential development.

Exuberantly adapted for residential complexes, demol-

ished or transformed, they are losing their unique features.

Typology and stylistics

Expansion of Prussia at the beginning of the 18

cen-

tury was one of the major phenomena in the contempo-

rary political situation of Europe [1, p. 227]. It also had

a significant influence on the spatial appearance of

Wrocław (Austrian Pretslaw at that time). Since the times

of Frederick I Wilhelm the significance of the army in the

Kingdom of Prussia constantly increased. War conflicts,

which took place during the greater part of the 18

and

centuries and in most of which Prussia was engaged,

resulted in the formation and development of the standing

army – Stehendes Heer. As a consequence of the strategy

that was prepared since the 1870 military conflict with

France and which became known as the Schlieffen Plan

in 1906, there was a constant growth in the quantity of the

army.

A required degree of its training necessitated the

development of extensive training complexes. In 1906

while visiting Wrocław (Bres lau at that time) Winston

Churchill said: There are as many of them [soldiers in the

Prussian army – the author’s note] as grains of sand in the

ocean [1, p. 306].

Since the beginning of the Prussian reign, i.e. since

1741 military compounds were constructed in their mass

in Silesian cities. At the end of the 19

cen tury Wrocław

along with 23 other towns from Lower Si lesia: Bierutów

(Bernstadt), Grodków (Grottkau), Klu cz bork (Kreuzburg),

Kłodzko (Glatz), Namysłów (Nams lau), Nysa (Neisse),

Oleśnica (Oels), Oława (Ohlau), Strze lin (Strehlen),

Świdnica (Schweidnitz), Wołów (Woh lau), and Upper

Silesia: Bytom (Beuthen O/S), Brzeg (Brieg O/S), Koźle

(Cosel O/S), Niemodlin (Fal ken berg O/S), Gliwice (Glei-

witz O/S), Głogówek (Ober Glogau O/S), Głubczyce

(Leob schütz O/S), Prudnik (Neustadt O/S), Opo le (Oppeln

O/S), Pszczyna (Pless O/S), Racibórz (Rati bor O/S), Żory

(Soh rau O/S) belonged to the group of garrison towns of

the VI Army which controlled this area [2]. How ever, the

military significance of Wroc ław itself did not increase

until after the Seven Years’ War [3, p. 80]. In the second

half of the 18

century 16 barrack buildings were con-

structed in Wrocław. This city, although its transformation

into a garrison town began quite late, outdid in the extent

of military properties many cities which had been already

recognised as fortresses much earlier (e.g. Kłodzko).

Around 1900 there were already 201 objects assembled in

eight complexes arranged around the city like a ring [4]

(Fig. 1).

The analysis of historical source materials allows us to

notice some patterns governing the location and plan of

Architektura i urbanistyka zespołów zabudowy wojskowej /The architecture and spatial disposition of military building complexes 21

these facilities. At first they were situated adjacent to city

walls or built into the ramparts, since barracks housed

troops that were supposed to man and defend them, as can

be observed for example in Wrocław

. The beginnings of

this tradition can be traced back to the designs of the 17

century French and Netherlands strongholds [5, p. 124].

In an ideal situation, barrack buildings were constructed

parallel to curtain walls or they were added to them as

traverse, cutting short the response time of the garrison in

the case of any danger to the fort was shortened [6, p. 51].

After the Napoleonic Wars and de molition of the fortifi-

cations, deployment of barrack com plexes on the out-

skirts of the city and outside the built-up area became

a general principle. Plots of land for these complexes

were donated by city authorities [7] and consequently

their form was not limited by area short ages. Apart from

residential housing, they also com prised much accompa-

Podruczny sees the earliest barrack-type buildings on

Werner’s plan in five half-timbered objects erected in the vicinity of

Spaetgen Palace and Knights Hospitaller Commandry circa 1749

and in Kacerskie Barracks near the Oławska Gate about 1755 [3,

p. 81].

obronnych lub wręcz dobudowywano je do murów miej-

skich, które miały obsadzać i których miały bronić sko-

szarowane w nich jednostki, jak miało to miejsce np. we

Wrocławiu

. Początków tej tradycji doszukiwać się moż-

na w projektach XVII-wiecz nych twierdz francuskich

i niderlandzkich [5, s. 124]. Budynki koszarowe w ideal-

nej sytuacji budowano równolegle do murów kurtyno-

wych albo dostawiano do nich jako trawersy, skracając

tym samym czas reakcji załogi w przypadku zagrożenia

fortu [6, s. 51]. Po zakończeniu wojen napoleońskich

i rozbiórce fortyfikacji generalną zasadą stało się roz-

mieszczanie zespołów koszarowych na obrzeżach miast,

poza obszarem zabudowanym. Dział ki pod te zespoły

nieodpłatnie przekazywały miasta [7], dzięki czemu ich

forma nie była ograniczana przez bra ki terenowe. Poza

zabudową mieszkaniową w ich skład wcho dziło bowiem

sporo infrastruktury towarzyszącej, jak pro chownie, póź-

Najwcześniejszych budynków w typie koszarowym Podruczny

dopatruje się na planie Wernera w pięciu obiektach o konstrukcji

szkieletowej powstałych w pobliżu pałacu Spaetgena i komandorii

joannitów około 1749 r. oraz powstałych około 1755 r. Koszarach

Kacerskich nieopodal Bramy Oławskiej [3, s. 81].

Il. 1. Rysunek poglądowy

rozmieszczenia zespołów

zabudowy koszarowej w 1910 r.

we Wrocławiu

(rys. na podst. oryginalnego planu

w posiadaniu Archiwum

Państwowego miasta Wrocławia;

autor M. Rudnicka-Bogusz,

M. Szymańda-Szewczyk)

Fig. 1. Demonstrative drawing of

the barrack complexes

arrangement in 1910 in Wrocław

(based on the original plan

kept by the National Archives of

the City of Wrocław;

author M. Rudnicka-Bogusz,

M. Szymańda-Szewczyk)

budynki wojskowe

military buildings

tereny wojskowe

military areas

zabudowa miejska

urban buildings

wody

waters

linie kolejowe

railway lines

22 Marta Rudnicka-Bogusz

niej magazyny amunicji oraz strzelnice, które ze zrozu-

miałych względów sytuowane były z dala od zwartej

zabudowy. Jedynie pojedyncze obiekty to warzyszące lub

uzupełniające lokowano wśród miejskich budynków, czę-

sto grupując je z korespondującą za bu dową, jak np. laza-

rety w pobliżu istniejących lub no wo powstałych szpitali

czy urzędy prowiantowe przy pie karniach. Czasami ich

istnienie prowadziło do powstania komplementarnych

obiektów miejskich

. W zależności od rodzaju stacjonują-

cych wojsk w skład zespołów wchodziły często również

stajnie, którym towarzyszyły ujeżdżalnie i maneże wy -

magające otwartej przestrzeni. W przypadku koszar arty-

leryjskich stajnie lokowano często w przyziemiu budyn-

ków mieszkalnych. Poza wymienionymi wcześniej na

zabudowę zespołów koszarowych składały się ponadto

typologicznie nowe w XVIII w. obiek ty, takie jak maga-

zyny żywności, urzędy zaprowian to wania, magazyny

paszy dla koni artyleryjskich i pociągowych, zbrojownie,

budynki komendantur i intendentur, karcery i areszty

wojskowe oraz kostnice. Do tego zestawienia dołączyć

można również małe formy architektoniczne bardzo

popularne w większych zespołach koszarowych – wolno

stojące sza lety czy stróżówki (Wachhäuser). Ze względu

na oczy wis te wymagania obronności prefe rowane były

miejsca naturalnie umocnione, jak np. Wyspa Mie sz-

czańska we Wro cławiu, której zachodni cypel w ca łości

zajęty był przez rozległy zespół koszarowy [10, s. 140,

146]. Dla ze społów wojskowych ważna była również

bliskość głów nych traktów wylotowych z miasta oraz

dogodny do stęp do środków transportu i tranzytu: spław-

nych i że g low nych rzek [10, s. 132], a także kolei, co

potwierdza np. usy tuowanie koszar 3. Eskadronu Dra-

gonów w Bie ru to wie w sąsiedztwie dworca kolejowego

linii łączącej go bez pośrednio z garnizonem namysłow-

skim, czy też ko szar namysłowskich przylegających bez-

pośrednio do linii kolejowej łączącej go z garnizonami

w Kluczborku, Oleś nicy i Opolu. We Wrocławiu kolej

rozdzielała na dwie części teren Koszar Szczepińskich,

posiadających własne bocznice do wojskowych warszta-

tów przy ul. Poznańskiej.

Najważniejszymi budynkami w zespołach były jednak

obiekty zamieszkania zbiorowego. Choć trwałe obozy

wojskowe budowali już Rzymianie, nowożytne koszary

powstawać zaczęły pod koniec XVII w. wraz z pojawie-

niem się stałych armii. Wcześniej żołnierze mieszkali

u zwykłych obywateli [5, s. 124]. Zwyczaj kwaterowa nia

w domach mieszczańskich, wprowadzony we Wrocławiu

po raz pierwszy przez Prusaków, wywołał powszechne

oburzenie. Na całym Śląsku w połowie XVIII w. znale-

ziono w ten sposób mieszkanie dla 35 tysięcy żołnierzy

[1, s. 281]. Problem zapewniania wojskowym dachu nad

W Bytomiu w latach 90. XIX w. powstały w jednym czasie laza-

ret garnizonowy przy obecnej ul. Bolesława Chrobrego i szpital miejski

przy obecnej ul. Stefana Żeromskiego [2], [4], [8, s. 71].

Wrocławska piekarnia Groβbäckerei „Konsum” (do niedaw-

na piekarnia Mamut przy obecnej ul. Henryka Sienkiewicza 18–22)

pow stała vis-à-vis urzędu prowiantowego z piekarnią garnizonową, na

które go miejscu zbudowano w początkach XX w. Instytut Zoologii [2],

[4], [9].

nying infrastructure such as gun powder magazine, later

ammu nition storehouses as well as shooting ranges which

for obvious reasons were situated far away from built-up

areas. Only single accompanying or supplementing

objects were located among city buildings and often

grouped with the corresponding de ve lopment such as, for

example, field hospitals in the vici nity of the existing or

newly established hospitals

or provisions storages at ba -

keries. Sometimes their presence resulted in the formation

of complementary urban ob jects

. De pending on the type

of troops stationed, the com plexes often comprised also

stables which were accom panied by riding halls and rid-

ing schools requiring open spaces. In the case of artille ry

barracks, stables were frequently located in the ground

floor of residential buildings. Moreover, apart from the

abo ve mentioned objects, the barrack complexes also in -

cluded typologically new in the 18

century structures

such as food warehouses, food authorities, forage ware-

houses for artillery and towing horses, armories, headquar-

ter buildings and stewardships, solitary confinements and

military arrests as well as mortuaries. Small ar chitectural

forms, which were very popular in bigger barrack com-

plexes, can be included in this set – detached lavatories

or por ters’ lodges (Wachhäuser). Due to the obvious de -

fense re qui rements, naturally fortified places were prefer-

able like, for example, Wyspa Mieszczańska in Wrocław

whose western promontory was entirely occupied by

a large barrack complex [10, pp. 140, 146]. What was also

of great importance for military complexes was the proxi-

mity of the major road outlets of the city and convenient

access to the means of transport and transit, i.e. navigable

rivers [10, p. 132] and the railway, which can be seen in

the location of barracks of the 3

Dragoon Eskadron in

Bierutów in the neighbourhood of the railway which con-

nected it directly with Namysłów garrison or Namysłów

barracks adjacent to the railway line connecting it with

garrisons in Kluczbork, Oleśnica and Opole. In Wrocław

the railway divided the area of Szczepin Barracks into

two parts with their own sidings to military workshops at

Poznańska Street.

The most important buildings in the complexes were,

however, collective residential objects. Although perma-

nent military camps were already built by the Romans,

the first modern barracks were constructed at the end of

the 17

century along with the appearance of standing

armies. Previously, soldiers lived with ordinary citizens

[5, p. 124]. The custom of billeting soldiers in bourgeois

houses, which in Wrocław was introduced for the first

time by the Prussians, resulted in a general resentment. In

the middle of the 18

century, apartments for 35 thou-

sands soldiers were found in this way in the whole Silesia

In Bytom in the 1890

two objects were built at the same time, i.e.

a garrison field hospital in the present Bolesława Chrobrego Street and

a city

hospital in the present Stefana Żeromskiego Street [2], [4], [8, p. 71].

Wrocław bakery Groβbäckerei “Konsum” (until recently Mamut

bakery at the present 18–22 Henryka Sienkiewicza Street) was built vis-

à-vis the food office with a garrison bakery, in the place of which the

In sti tute of Zoology was built at the beginning of the 20

century [2],

[4], [9].

Architektura i urbanistyka zespołów zabudowy wojskowej /The architecture and spatial disposition of military building complexes 23

[1, p. 281]. Providing soldiers with a roof above their

heads became a particularly pressing issue – not only in

Silesia or in Prussia but in the whole of Europe – when

standing armies were established. It led to formation

barrack complexes which were built by the state, muni-

cipal go vern ments or private investors.

The earliest barracks represent a type of multi-staircase

buildings. Establishing the pattern of the barrack building

(French: caserne) is attributed to the French, i.e. Sébastien

le Prestre de Vauban, a 17

-century remarkable fortifica-

tion designer of Louis XIV and the author of more than

160 fortresses [6, p. 13] as well as Jacques-Ange Gabriel,

a designer of École Militaire from the 1750

. It was

Gabriel who established a canon of beauty for this type of

buildings. Vauban, who brought many innovative solu-

tions into construction of fortification with his projects,

believed that barracks raise the rank of the soldier’s posi-

tion and prevent desertion [3, p. 80] as well as they help

maintain discipline. Their monumental edifices grouped

in hieratic complexes, despite the mini malist decoration

and ascetic formal development constituted a manifesta-

tion of military power of the king. Vauban de signed

a standard two-tract barrack building variations of which

can be found in most of his strongholds. In the centrally

situated stairwell there were two flights of stairs leading

to the landings located on opposite sides at the external

walls of the building. Two out of four bedrooms in total

had doors at each landing. The most common configura-

tion were three floors with the additional usable attic. The

section could be freely multiplied on consecutive levels

and longitudinally forming multi-unit buildings. This pat-

tern was represented by, e.g. the 18

-century Wrocław

barracks Ballhaus [11] and the first barracks on Kępa

Mieszczańska lo cated inside the north-east bastion of the

corner work which separated the western promontory of

the island. Later on, mainly officers and their families

were quartered in multi-unit buildings. However, no bar-

racks of this type survived up to this day in Wrocław.

With the increase in the number of troops stationed [12,

p. 101] a corridor system became more popular when de -

signing barrack buildings as represented by barracks of

the 51

Infantry Regiment in the Szczepin District in

Wro cław built in 1872, grenadier barracks in Przedmieś-

cie Świd nickie in Wroc ław built in the years 1828–1832

or, for example, Oleś nica dragoon barracks at 25–29 Lwo-

w ska Street from the years 1872–1873. Buildings of this

type were usually three-bay and less frequently two-bay.

The main en trance situated on the central axis led to

a spa tial lounge-vestibule where a large open staircase

do mi nated. On both its sides there was a corridor with

access to dormitory rooms. Initially, latrines and wash-

rooms were located in separate buildings; with time, toi-

lets appeared on each floor.

Military units, depending on their size, were located in

one building or in a complex consisting of several objects

with different purposes. Barrack buildings and the accom-

panying development were usually arranged on a clear

plan and they were grouped in dense quarters which were

built on their edges, whereas their interior was used as

a drilling square. Barrack or administrative buildings

głową stał się szczególnie palący – nie tylko na Śląsku

czy w Prusach, ale w całej Europie – kiedy ustanawiać

za czę to stałe armie. Doprowadził do powstania zespołów

ko sza rowych budowanych przez państwo, samorząd

miejs ki lub prywatnych inwestorów.

Najwcześniejsze koszarowce reprezentują typ budynku

wieloklatkowego. Ustalenie wzorca budynku koszarowego

(od fr. caserne) przypisuje się Francuzom: Se ba stia nowi

Le Prestre de Vaubanowi, wybitnemu XVII-wiecznemu

fortyfikatorowi Ludwika XIV, autorowi po nad 160 fortec

[6, s. 13], oraz Jacques’owi-Angeowi Ga brielowi, projek-

tantowi École Militaire z lat 50. XVIII w. To właśnie Ga -

briel ustalił kanon piękna dla tego typu budowli. Vauban,

który swoimi projektami wniósł wiele nowatorskich roz-

wiązań do budowy umocnień, uważał, że koszary podno-

szą rangę stanu żołnierskiego i przeciwdziałają dezercji

[3, s. 80] oraz pomagają w utrzyma niu dyscypliny. Ich

monumentalne gmachy zebrane w hie ratyczne zespoły,

mimo minimalistycznej dekoracji i as c

etycznego opraco-

wania formalnego, stanowiły mani festację potęgi militarnej

króla. Vauban zaprojektował standardowy dwutraktowy

budynek koszarowy, którego odmiany odnaleźć można

w większości jego fortów. W cen tralnie położonej duszy

poprowadził po dwa biegi schodowe wiodące do spoczni-

ków umieszczonych po przeciwnych stronach przy ze w-

nętrznych ścianach bu dynku. Na każdy spocznik wychodzi-

ły drzwi dwóch z czterech łącznie pomieszczeń sypialnych.

Najczęściej

spotykaną konfiguracją były trzy piętra z do -

datkowym poddaszem użytkowym. Sekcję można było

dowolnie powielać na długość i wysokość, tworząc wie-

loklatkowce. Wzór ten reprezentowały np. XVIII-wieczne

koszary wrocławskie Ballhausu [11] oraz pierwsze kosza-

ry na Kępie Mieszczańskiej zlokalizowane wewnątrz pół-

nocno-wschodniego bastionu dzieła rogowego, odcina-

jącego zachodni cypel wyspy. W późniejszym okresie

w bu dynkach klatkowych kwaterowano głównie oficerów

wraz z rodzinami. We Wro cła wiu jednak żadne koszary

tego typu nie zachowały się do

dziś. Wraz ze wzrostem

liczebności stacjonujących oddzia

łów [12, s. 101] popu-

larniej szy przy projektowaniu ko szarowców stał się uk -

ład ko rytarzowy, reprezentowany przez koszary 51. Puł -

ku Pie cho ty na Szczepinie we Wro cławiu wybudowane

w 1872 r., ko szary grenadierów na Przedmieściu Świd-

nickim we Wro cławiu wybudowane w latach 1828–1832

czy np. oleś nic kie koszary dragonów przy ul. Lwowskiej

25–29 z lat 1872–1873. Budynki tego typu były zazwy-

czaj trójtraktowe, rzadziej dwutraktowe. Główne wejście,

umieszczone na osi centralnej, prowadziło do prze strzen-

ne go hallu-we stybulu, w którym dominowała obszer na

otwar ta klatka schodowa. Po obu jej stronach ciągnął się

ko ry tarz, z którego dostępne były kilkuosobowe sale sy -

pialne. Po czątkowo latryny i umywalnie lokowano w od -

ręb nych budynkach; z czasem na każdym piętrze po ja -

wiać za częły się klozety.

Jednostki wojskowe, w zależności od wielkości, loko-

wano w jednym budynku lub zespole składającym się

z kilku obiektów o różnym przeznaczeniu. Budynki ko -

sza rowe i zabudowę towarzyszącą rozkładano zazwyczaj

na czytelnym planie, grupując je w zabudowane ob rzeż -

nie zwarte kwartały, których wnętrze zarezerwowane

24 Marta Rudnicka-Bogusz

such as stewardship and headquarters were most often

situated on the main street side. Prussian barrack build-

ings usually represented a type of monumental, multi-

sto rey and three-wing building whose main body is

accentuated on central axis and

quoins by avant-corps

surmounted with turrets or machicolations and the side

wings face the courtyard (Bie rutów, Kluczbork [4],

Wrocław – e.g. barracks on Kę pa Mieszczańska

, Szcze-

pin Barracks, Legnica – Gre na dier Regiment barracks of

King Wilhelm I [13, pp. 320–352]) (Fig. 2). They often

assumed the form of a city pa lace, whereas in a group

they were arranged in a complex resembling the palace

entre cour et jardin or Godin’s Fa milistere. Objects from

that period represent a historicising stylistics, the so

called Grün derzeit. The buildings included in barrack

complexes are cha racterised by modest and almost

ascetic decorations, how ever, they differ in intensity

According to the plan from 1888 the island housed two such

three-wing buildings: Train-Remise 4 and 1. Artillerie-Pferdestall [15].

było na plac musztry. Od strony głównej ulicy lokowano

najczęściej budynki koszarowe lub administracyjne, takie

jak intendentura czy komendantura. Pruskie koszarowce

reprezentowały zazwyczaj typ monumentalnego, wielo-

piętrowego budynku trójskrzydłowego, którego korpus

główny akcentowany jest na osi symetrii i narożach ryza-

litami zwieńczonymi wieżyczkami lub machikulacją,

a skrzydła boczne zwrócone są w stronę dziedzińca (Bie-

rutów, Kluczbork [4], Wrocław – np. koszary na Kępie

Mieszczańskiej

, Koszary Szczepińskie, Legnica – kosza-

ry Regimentu Grenadierów Króla Wilhelma I [13, s. 320–

352]) (il. 2). Przybierały nierzadko formę miejskiego pa -

łacu, a w grupie układały się w zespół przywodzący na

myśl pałac entre cour et jardin lub Familistere Godina.

Obiekty pochodzące z tamtego okresu reprezentują styli-

stykę historyzująca, tzw. Gründerzeit. Budynki wchodzą-

ce w skład zespołów koszarowych cechuje oszczędna,

Według planu z 1888 r. na wyspie znajdowały się dwa takie trój-

skrzydłowe budynki: Train-Remise 4 oraz 1. Artillerie-Pferdestall [15].

Il. 2. Szczepińskie koszary przy ul. Długiej 53, elewacja zachodnia i rzut przyziemia, 1868

(rys. na podst. oryginalnego projektu w posiadaniu Archiwum Budowlanego Miasta Wrocławia;

autor M. Szymańda-Szewczyk)

Fig. 2. Szczepin Barracks at 53 Długa Street, the western facade and ground floor projection, 1868

(based on the original plan kept by the National Archives of the City of Wrocław;

author M. Szymańda-Szewczyk)

Architektura i urbanistyka zespołów zabudowy wojskowej /The architecture and spatial disposition of military building complexes 25

depending on the type of building and its crea tion period.

Architecture of the 19

century military com pounds fits

into the trend of subduing the urban code by means of

visual archetypification. During the de sign pro cess, sim-

plified neo-Gothic and neo-Romanesque forms were

usually applied, e.g. in the so called Red Barracks in

Oleś nica (barracks of Dragoons Regiment). Undoub ted-

ly, a discussion held by German architects and art histo-

rians in the 19

century contributed to this phenomenon.

Go thic was romantically attri buted with “being German-

like” [14, p. 208], therefore it was used in most of the

objects connected with administrative and military func-

tions. Apart from familiarity, a reference to the medieval

architec ture was based on the association with its fortifi-

cations and reliability, a guarantee of safety and the rule

of law. Tec to nic formation of facades with the use of

con trasting textu res and colors was favored. Facades

were made of bricks which were diversified by means of

ce ra mic fittings in parts of cornices, friezes and window

casing. Their simplicity is simply symbolic. A hi sto-

ricising costume made for these objects was supposed to

make them stand out at the background of the surround-

ings, emphasise their majesty and rank as well as show

their purpose. The application of arcades above windows

or a motif of the little arcade frieze became so popular in

Prussia that a new term was created to define this type of

architecture, i.e. the arcade style (Rund bogenstill). The

use of a modular repeating ele ment (on the principles

entre-axe) also introduced or der and rhythmicity to archi-

tecture. The barrack complexes built according to these

principles ac quired their own language and symbolism

which were plain to see at first sight – it was the so called

architecture parlante. On the other hand, the more repre-

sentative ob jects – the officer casino in Oleśnica dating

from about 1880 or Cuirassier Barracks in Podwale Street

in Wrocław from 1882 – were built in the Renaissance

Revival stylistics with bossage facades enriched with

moulding details, which undoubtedly resulted from the

fashion for grand tour that was prevailing at that time

among all respected adepts of construction crafts. Si mi-

larly to the industrial architecture trends which originated

at the beginning of the 19

century, the most significant

aspects when build ing barracks were economics and

speed of erecting a build ing, while the fact of standardi-

sation of the performed ac tivi ties allowed for a cer tain

repeatability of solutions. All this was in accor dance with

the existing trends which were expressed by a French

architect Jean-Nicolas-Louis Durand in his tractate Pré -

cis des leçons d’architec ture. The author argued that the

know ledge of classical styles and com position principles

is not enough to design properly but what is needed is

first of all the ana lysis of a build ing’s

functions which

were to be re flected in its facade.

The great importance of barrack complexes for mi -

nor communities is proved by some preserved post-

cards in which objects of local pride were presented.

These were barracks and officers’ casinos that were

shown among castles and courts in the postcards. The

significance and prestige in the ability to design for the

army are emphasised by the names of the designs’

wręcz ascetyczna dekoracja, różniąca się jednak nasyce-

niem w zależności od typu budynku i okresu powsta-

nia. Architektura XIX-wiecznych jednostek wojskowych

wpisuje się bowiem w nurt porządkowania miejskie-

go ko du znaczeń za pomocą wizualnej archetypizacji.

Przy projektowaniu posługiwano się zazwyczaj uprosz-

czonymi formami neogotyckimi oraz neoromańskimi,

np. w tzw. Czerwonych Koszarach w Oleśnicy (koszary

Re gimentu Dragonów). Przyczyniła się do tego zapewne

trwająca w XIX w. dyskusja niemieckich architektów

i historyków sztuki. Romantycznie przypisywano goty-

kowi „germańskość” [14, s. 208], stosowano go więc

w więk szości obiektów związanych z funkcjami admi ni-

stra cyjnymi i woj skowymi. Poza swojskością nawią zanie

do archi tek tury średniowiecznej bazowało na sko jarzeniu

z jej wa rownością i solidnością, gwarancją bezpie czeń -

stwa i pra wo rządności. Rezygnowano z ornamentów na

rzecz tekto nicznego ukształtowania elewacji, z wy ko -

rzystaniem kontrastowych faktur i kolorów. Ele wa cje li -

co wano cegłą urozmaicaną w partii gzymsów, fryzów

i opa sek okiennych kształtkami ceramicznymi. Ich pro-

stota jest wręcz symboliczna. Historyzujący kostium,

w któ ry ubierano te obiekty, miał wyróżniać je na tle oto-

cze nia, podkreślać ich majestat oraz rangę i wskazy wać

na ich przeznaczenie. Zastosowanie arkad nad okien nych

czy mo tywu fryzu arkadkowego stało się w Prusach tak

po pularne, że ukuto nawet termin na określenie tego typu

architektury: styl arkadowy (Rundbogenstill). Wy ko rzys-

tanie modularnego elementu powtarzalnego (na za sa d ach

entre-axe) wprowadzało również porządek i rytmikę do

architektury. Zespoły koszarowe budowane zgodnie z tymi

zasadami zyskiwały własny język i symbolikę, któ re czy-

telne były na pierwszy rzut oka – była to tzw. ar chi tecture

parlante. Natomiast obiekty bardziej re pre zen tacyjne –

pochodzące z około 1880 r. kasyno oficerskie w Oleśnicy

czy Koszary Kirasjerów przy ul. Podwale we Wrocławiu

z 1882 r. – opracowano w sty listyce neorenesansowej,

z elewacjami boniowanymi, wzbogaconymi o sztukator-

skie detale, co było zapewne skutkiem panu jącej wśród

wszystkich szanujących się adeptów rze miosła budowla-

nego tamte go okresu mody na grand tour. Podobnie jak

w rodzą cym się w początkach XIX w. nur cie architektury

przemysłowej, przy bu dowie koszar istotna była ekono-

mika i szybkość wznoszenia budowli, a fakt standaryzacji

wyko nywanych w obiektach czynności po zwalał na pew-

ną powta rzalność rozwiązań. Wszystko to pozostawa ło

w zgo dzie z ówczesnymi trendami, które w traktacie

Précis des leçons d’architecture wyraził Fran cuz Jean-

Nicolas-Louis Durand. Autor argumentował, że do prawi-

dłowego projektowania nie wystarczy znajomość stylów

klasycznych i zasad kom pozycji, ale przede wszystkim

potrzebna jest analiza fun kcji budynku, które ujawniać się

miały w jego elewacji.

O tym, jak wielkie znaczenie dla mniejszych społecz-

ności miały zespoły koszarowe, świadczyć mogą zacho-

wa ne pocztówki, na które trafiały obiekty stanowiące

przed miot lokalnej chluby. Pośród zamków i sądów przed-

sta wia no na nich właśnie koszary i ka sy na oficerskie.

O znaczeniu i prestiżu leżącym w możliwości tworzenia

dla wojska świadczą nazwiska autorów projektów m.in.

26 Marta Rudnicka-Bogusz

Carla Gottharda Langhansa

czy Augusta Menkena

[16,

s. 298–301].

Podobnie dążące do zbrojnego konfliktu nazistowskie

Niemcy rozwijały i zagęszczały sieć ośrodków szkolą-

cych i grupujących wojska na wschodzie kra ju. Żołnierze

po cho dzący z innych części Rzeszy przyjeżdżali do

Wroc ła wia, Legnicy czy Jeleniej Góry odbywać tzw.

wschodnie semestry i przesiąkać ideologią „zagrożenia ze

Wschodu”. Powstające wtedy obiekty nawiązują ce do ar -

chi tecture parlante w typie opisanym powy żej bu do wa-

no z cegły, ze skubizowanymi detalami o kro ju neo gotyc-

kim. Ich funkcjonalny rozkład nawiązywał jednak

zdobyczy lat 20. i 30. XX w. – ruchu osiedli spo łecz nych

i Werkbun du. Rozłożyste kompleksy z roz bu do wa nymi pod-

jazdami, wejściowymi podcieniami ko lum nowymi, ma jesta-

tyczne,

lecz minimalistyczne i nie przystępne

oddawały ideę

archi tektury władzy – Herr schafts architektur. Sze roko roz-

pow szech niony

w tym cza sie ekspresjonizm spra w dzał

się doskonale jako for ma sty listyczna dla obiek tów biuro-

wych (Chilehaus, Ham burg – Fritz Höger), admi ni stra-

cyjnych (Gmach Policji, Breslau – Rudolf Fern holz) oraz

zespołów zabudowy wie lorodzinnej (Osie dle Grabiszyn

[Eichborngarten Sied lung], Paul Heim, Rudolf Kempter).

Trend ten nie ominął także architektury wojskowej. We

Wrocławiu ekspresjonistyczny zespół dowództwa i szta-

bu VIII Śląskiego Korpusu Armijnego Reichswehry zbu-

dowano przy obecnej ul. Ga jowickiej w 1928 r. według

projektu Otto Ru dolfa Sal vis berga

[17]. W mniejszych

ośrodkach nowe tren dy ujawniały się często w detalu, jak

np. trójkątne wy kusze nad wejściami w tzw. Białych Ko -

sza rach w Oleś nicy. Zespoły budowane tuż przed wy bu-

chem woj ny, w latach 30. XX w., ukazują już fascynację

stylistyką osiedli społecznych, jak Koszary Koza now -

skie czy Koszary Partynickie we Wro cławiu. Koszarowce

z te go okresu reprezentują typ budynku korytarzowego,

trój traktowego. Pomieszczenia, zgrupowane w funkcjo-

nalne jed nostki z sienią i dostępną z niej częścią dzienną

(pokojem z aneksem kuchennym) oraz częścią prywatną,

dostępne są z centralnie umieszczonego korytarza (il. 3).

Sale zbiorowe dla niższego rangą personelu mają układ

analogiczny do koszar z XIX w.

Adaptacja zespołów

Od czasu powstania, przez setki lat swojego istnienia

obiekty wojskowe podlegały przekształceniom i adap ta cjom.

Nie ominęło to nawet tak podziwianych i po wa ża nych dzieł

jak cytadele Vaubana. W jednej z nich w Lan dau [6, s. 59]

zachował się zarys dzieła obronnego, na któ rego reliktach

znajdują się dziś zabudowania uniwersytetu

z lat 60.

XX w.

Autor berlińskiej Bramy Brandenburskiej, który we Wrocławiu

zaprojektował budynki koszar artyleryjskich na Kępie Mieszczańskiej

i bramy fryderycjańskiej.

Autor koszar Regimentu Dragonów w Oleśnicy oraz koszar

w Fuldzie.

Otto Salvisberg – szwajcarski architekt, po studiach w Mona-

chium i Karlsruhe współpracował z członkami Werkbundu Hugonem

Hä ringiem i Brunonem Tautem przy projektowaniu zespołu Onkel Toms

Hütte Berlin Zehlendorf oraz przedstawicielem stylu Heimatschutz

Paulem Schmitthennerem.

authors, i.e. Carl Gott hard Langhans

or August Men-

ken

[16, pp. 298–301].

Similarly, Nazi Germany when seeking an armed con-

flict developed and thickened a network of military train-

ing centres grouping the army in the eastern part of the

country. Soldiers who came from other parts of the Ger-

man Empire arrived in Wrocław, Legnica or Jelenia Góra

to take part in the so called eastern semesters and to satu-

rate with the ideology of “threats from the East”. At that

time the newly constructed objects referring to the archi-

tecture parlante type described above were built of brick

with cubistic details in the neo-Gothic style. Their func-

tional arrangement, however, referred to the achieve-

ments of the 1920

and 1930

– a social residential estate

movement and

Werkbund. Expansive complexes with

ex tensive driveways, column entrance arcades, majestic

but minimalistic and unapproachable, reflected the idea of

power (or authority) architecture – Herrschaftsarchitektur.

A widespread expressionist architecture at those times

found its perfect usage as a stylistic form for office build-

ings (Chilehaus, Hamburg – Fritz Höger), administrative

buildings (Police Headquarters, Breslau – Rudolf Fern-

holz) as well as for complexes of multifamily develop-

ments (residential estate Grabiszyn [Eichborngarten Sied-

lung], Paul Heim, Rudolf Kempter). This trend also

re ferred to military architecture. In Wrocław an expressio-

nist complex of command and headquarters of the 8

Si -

lesian Army Corps of Reichswehr was built in the present

Gajowicka Street in 1928 according to the Project by Otto

Rudolf Salvisberg

[17]. In smaller centres, new trends

were often revealed in detail such as triangle bay win-

dows over entrances in the so called White Barracks in

Oleśnica. Complexes which were built just before the war

broke out, i.e. in the 1930

, already at that time showed

the fascination with the stylistics of social residential

estates such as Kozanów Barracks or Partynice Barracks

in Wroc ław. Barrack buildings from that period represent

a corridor, three-tract building type. The rooms, which

were grouped in functional units with a vestibule leading

to a living room (a room with a kitchenette) and a private

part, are accessible from the centrally situated hall

(Fig. 3). Collective rooms for the lower rank staff have

the arrangement correspond to the barracks from the 19

century.

Adaptation of complexes

Since their formation, military objects have been sub-

ject to transformations and adaptations for hundreds of

years of their existence. This phenomenon also affected

The author of the Brandenburg Gate who designed buildings of

artillery barracks on Kępa Mieszczańska and the Frederick Gate in

Wrocław.

The author of the Dragoon Regiment in Oleśnica and barracks in

Fulda.

Otto Salvisberg – a Swiss architect, following the studies in Mu -

nich and Karlsruhe he cooperated with members of Werkbund Hugo

Häring and Bruno Taut when designing the complex Onkel Toms Hütte

Berlin Zehlendorf, and a representative of Heimatschutz Paul

Schmitthenner style.

Architektura i urbanistyka zespołów zabudowy wojskowej /The architecture and spatial disposition of military building complexes 27

Dolnośląskie zespoły koszarowe, nierzadko częściowo

zniszczone w toku działań wojennych, zo stały po 1945 r.

zasiedlone przez armię polską bądź so wiec ką. Woj sko za -

zwyczaj zapewniało zajmowanym obiektom należyte utrzy-

ma nie; równocześnie jednak przekształcało je wed ług włas-

nych potrzeb poza jaką kolwiek kontrolą. Po wycofaniu wojsk

Federacji Rosyj skiej w 1993 r. oraz w wy niku postępującej

restruktu ryzacji Wojska Polskiego w ciągu ostatnich 20 lat

wiele z tych obiektów zostało opuszczonych i niszczeje, jak

pozostałości koszar na Kępie Mieszczańskiej we Wro cławiu

Po wyprowadzce Rejonowego Zarządu Infrastruktury w 2007 r.

podjęto kilka prób sprzedaży gruntów; jak dotąd bez sukcesów.

such admired and venerated works as Vauban’s citadels.

In one of them in Landau [6, p. 59] an outline of the

de fence work was preserved, where at present there are

university buildings from the 1960

. After the year 1945

Silesian barrack complexes, often partly destroyed in the

course of military operations, were inhabited by the

Polish or Soviet Army. The army usually ensured proper

maintenance of the occupied objects; at the same time,

however, the army transformed objects according to its

own needs beyond any control. For the last 20 years after

the withdrawal of troops of the Russian Federation in

1993 and as a result of progressing restructuring of the

Polish Army, many of these objects have been abandoned

and are decaying like the remnants of barracks on Kępa

Il. 3. Partynickie koszary

przy ul. Ołtaszyńskiej 86–88.

Elewacje: frontowa i ogrodowa,

rzut przyziemia, 1939

(rys. na podst. oryginalnego

projektu w posiadaniu

Archiwum Budowlanego

Miasta Wrocławia;

autor M. Szymańda-Szewczyk)

Fig. 3. Partynice Barracks

at 86–88 Ołtaszyńska Street.

Facades: front and garden,

ground floor projection, 1939

(based on the original plan

kept by the National Archives

of the City of Wrocław;

author M. Szymańda-Szewczyk)

28 Marta Rudnicka-Bogusz

Część sprzedana została prywatnym inwesto rom i podle-

ga parcelacji, przebudowie, w skrajnych przy padkach wy -

burzeniu. Wszystkie te zaniedbania są przeja wem mar-

notraw stwa i krótkowzroczności właścicieli. Jed nost ki

woj sko we wyposażone są w pełną infrastrukturę i sie ci,

co obniża koszty początkowe inwestycji. Są wielo funk-

cyjnymi zespołami złożonymi z obiektów za miesz kania

zbiorowego i biurowych, dającymi możliwość re walory-

zacji na niemal dowolne cele. Ich zalety dostrzeżo no w Leg-

nicy i Wrocławiu, Jeleniej Górze czy Oleśnicy. W nie któ-

rych z nich udało się umieścić obiekty edukacyjne (szkoły

wyższe, zawodowe, technika, licea), admi nistra cyj ne

, część

przerobiono na mieszkania. Ich re wa lo ryzacja i adaptacja

powinna się jednak odbywać pod ściślejszym nadzorem

władz miejskich oraz przy większym zaangażowaniu hi -

storyków architektury i konser wato rów zabytków. Jako

obiekty historyczne stanowią element kra jobrazu kulturo-

wego, są częścią lokalnej tra dycji ma te rialnej, której

zachowanie jest coraz bardziej istotne w do bie globaliza-

cji i ujednolicenia kultury. Obecnie oma wiane obiekty

w obrę bie zespołów często nie należą do jednego właścicie-

la, co prowadzi do zatarcia relacji przestrzennych mię dzy

nimi i nierówno miernych zabiegów rewaloryzacyjnych

i remontowych. Poszczegól ne obiekty przebudowuje się

w sposób nie kontrolowa ny, zmie niając geometrię dachu

czy dostawiając wsparte na ko lumnach balkony (il. 4).

Leg nickie koszary oddziału ob rony przeciwpancernej

przy ul. Zło toryjskiej (Sie ges höhe Kaserne) powstałe

w 1935 r. na skraju Lasku Zło toryjskiego obecnie podle-

gają in tensywnym prze kształ ceniom na skutek działalno-

ści firmy TBS (Towarzystwa Budownictwa Społecznego).

Ko sza rowe budynki reprezentowały stylistykę Hei mat -

schutzu: były trójkondygnacyjne, z poddaszem użyt ko-

wym, przekryte czterospadowym dachem krytym kar-

piówką, w którym umieszczono doświetlające lukarny.

Wejścia zdobi ły sym boliczne panneau. Po adaptacji znik-

nęły płaskorzeźby i lukarny, elewacje przybrały żółty lub

refleksyj nie zie lony kolor, a część okien zamienio no na

portfene try prowadzące na dostawione do bryły pół ko -

liste lub prostokątne balkony z pękatą balustradą, wspar -

te na słupkach o nieproporcjonalnie małym przekroju.

W epo ce, kiedy tak wiele mówi się o zrównowa żo nym

roz woju i nie zbywalnych wartościach różno rodnego

Mieszczańska in Wrocław

. A part of them was sold to

private investors and was subject to parcelling, recon-

struction and in extreme cases: demolition. All that negli-

gence is a manifestation of mismanagement and short-

sightedness of the owners. Military units are equipped

with full infrastructure and media, which lowers the ini-

tial costs of the investment. They are multifunctional

complexes that consist of collective residential buildings

and offices, which gives a possibility of restoration for

almost any purpose. Their values were recognised in

Legnica and Wrocław, Jelenia Góra or Oleśnica. In some

of them it was possible to establish educational (higher,

vocational, technical, secondary schools) as well as ad -

ministrative objects and some of them were adapted for

apartments. However, their restoration and adaptation

should take place under a more effective supervision of

town authorities and with greater involvement of archi-

tectural historians and monument conservators. As his-

torical buildings they constitute a part of the cultural

landscape, they are a part of the local material tradition

whose preservation is increasingly more important in the

age of globalization and standardization of culture.

Nowadays, above-mentioned objects within individual

complexes rarely belong to the same owner, which leads

to deterioration of spatial relationships between them as

well as unevenly distributed restoration treatment and

repairs. Particular objects are reconstructed in an uncon-

trolled manner resulting in alterations in the roof geome-

try or addition of balconies supported by columns (Fig. 4).

Leg nica barracks of the anti-tank military unit in Zło-

toryjska Street

(Siegeshöhe Kaserne), which were built in

1935 on the edge of Złotoryjski Lasek (Złotoryja Forest),

are at present under intensive transformations as a result of

TBS (Social Building Society) Company activity. Barrack

buildings represented the stylistics of Heimatschutz,

namely, they were three-storey with a usable attic, covered

with a plain tiled hipped roof in which dormers providing

more light were placed. En trances were decorated with

symbolic rectangular decorative planes. After the adapta-

tion, reliefs and dormers disappeared, facades became

yellow or reflectively green and some of the windows

were changed to French windows which led to the added

semicircular or rectangular balconies with bulky balus-

trades supported by co lumns with a disproportionately

small cross-section. In the era when so much is being said

about sustainable development and inalienable values of

diverse cultural landscape, such a lack of concern is par-

ticularly blatant and reprehensible.

Summary

For decades, barrack complexes designed by famous

architects were the pride of the local communities and pro-

vided a sense of security, raised the status of a soldier’s

rank and had an influence on the spatial development of

garrison cities. Nowadays, when they ceased fulfilling their

After the Regional Infrastructure Board moved out in 2007, there

were several attempts to sell the land; so far unsuccessful.

Il. 4. Adaptacja budynków koszarowych na cele mieszkaniowe;

Wrocław ul. Zwycięska (fot. M. Rudnicka-Bogusz)

Fig. 4. Adaptation of barrack buildings for residential purposes;

Wrocław, Zwycięska Street (photo by M. Rudnicka-Bogusz)

Architektura i urbanistyka zespołów zabudowy wojskowej /The architecture and spatial disposition of military building complexes 29

Bibliografia /References

[1] Davies N., Moorhouse R., Mikrokosmos, Znak, Kraków 2004.

[2] Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Zbiór atlasów geograficz-

nych i budowlanych 988/II, sygn. 8.

[3] Podruczny G., Twierdza Wrocław w okresie fryderycjańskim: for-

tyfikacje, garnizon i działania wojenne w latach 1741–1806, Ofi-

cyna Wydawnicza Atut – Wrocławskie Wydawnictwo Oświa towe,

Wrocław 2009.

[4] Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Zbiór atlasów geograficz-

nych i budowlanych 988/II, sygn. 10.

[5] Lepage J.-D., Vauban and the French Military Under Louis XIV:

An Illustrated History of Fortification and Strategies, McFarland

& Company, Jefferson 2009.

[6] Griffith P., The Vauban Fortifications of France, Osprey, Oxford

2006.

[7] Bińkowska I., Siedziba Prokuratury Rejonowej, d. koszary kirasje-

rów, Podwale 27/28, [w:] R. Eysymontt, J. Ilkosz, A. Tomaszewicz,

J. Urbanik (red.), Leksykon architektury Wrocławia, Via Nova,

Wrocław 2011, 604.

[8] Drabina J., Czerwiński C., Nadolski P., Bytom na starych planach

i pocztówkach, Towarzystwo Miłośników Bytomia, Muzeum

Górnośląskie, „Edytor”, Bytom 1995.

[9] http://dolny-slask.org.pl/966352,foto.html?idEntity=587188; plan

sieci kanalizacyjnej ul. Sienkiewicza z zasobów Archiwum

MPWiK we Wrocławiu [accessed: 25.07.2014].

[10]

Małachowicz E., Wrocław na wyspach, Zakład Narodowy im. Osso-

lińskich,

Wrocław 1992.

[11]

Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia, teczka plansz 128, sygn. 4160.

[12] Duffy C., Friedrich der Grosse und seine Armee, Motorbuch,

Stutt gart 1978.

[13] Eysymontt R., Architektura i rozwój przestrzenny w XIX i na po -

czątku XX wieku, [w:] S. Dąbrowski (red.), Legnica: zarys mo no-

gra fii miasta, „Silesia”, TPN, Wrocław 1998.

[14] Zabłocka-Kos A., Sztuka, wiara, uczucie. Alexis Langer – śląski

ar chitekt neogotyku, UWr, Wrocław 1996.

[15] Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia, teczka 4803, sygn.

993.88 p. 8.

[16] Griesbach-Maisant D., Denkmaltopographie Bundesrepublik

Deutschland, Kulturdenkmäler in Hessen, Stadt Fulda, Friedrich

Vieweg , Braunschweig–Wiesbaden 1992.

[17] Ilkosz J., Salvisberg Otto Rudolf, [w:] R. Eysymontt, J. Ilkosz,

A. Tomaszewicz, J. Urbanik (red.), Leksykon architektury Wro-

cławia, Leksykon architektury Wrocławia, Via Nova, Wrocław

2011, 1017.

functions, it would seem necessary to catalogue them,

make their typology, describe stylistics so as to protect

them from degradation that affected countless monuments

of technology, historical engineering objects and post-

industrial ones. Studying military architecture complexes

should be the basis for the development of appropriate

attitudes of the authorities, responsible services and inves-

tors. Post-military architectural complexes are perfectly fit

for adaptation for a variety of purposes, which was already

recognised and introduced in different cities. They are

equipped with full infrastructure and media, which lowers

the initial costs of the investment. As complexes of objects

with diverse functions – collective residence, offices, gas-

tronomic, warehouses – they provide a wide range of adap-

tation possibilities. However, their restoration should be

carried out under the supervision of appropriate authorities

so that their specific style features are not lost.

Translated by

Bogusław Setkowicz

krajobrazu kulturowego, taki brak troski jest szczególnie

rażący i na ganny.

Podsumowanie

Przez dziesięciolecia zespoły koszarowe projekto -

wane przez znanych architektów stanowiły dumę lokal-

nych społeczności i zapewniały im poczucie bezpieczeń-

stwa, podnosiły rangę stanu żołnierskiego i wpływały na

rozwój przestrzenny miast garnizonowych. Obecnie, kie-

dy przestały peł n i ć już swoje funkcje, wymagane byłoby

ich skatalogowa nie, stworzenie ich typologii, opisanie

stylistyki pozwalające uchronić je przed degradacją, któ -

ra dotknęła niezliczo ne zabytki techniki, historyczne

obiekty inżynierskie oraz po przemysłowe. Przebadanie

zes połów architektury woj sko wej stanowić powinno pod-

stawę do wypracowania wła ściwych postaw władz, odpo-

wiedzialnych służb i inwestorów. Zespoły architektury

po wojskowej doskonale nadają się do zaadaptowania na

różnorodne cele, co zostało już do strzeżone i wyko rzy-

stane w wielu miastach. Są wyposażo ne w pełną in fra-

stru kturę i sieci, co obniża koszty początkowe inwestycji.

Jako zespoły obiektów o zróżnicowanych funkcjach – za -

mieszkania zbiorowego, biurowych, gastronomicznych,

ma gazynowych – oferują szeroki wachlarz mo żliwości

adaptacyjnych. Ich rewaloryzacja powinna być jednak

prowadzona pod należytym nadzorem odpo wiednich

służb, aby nie doprowadziła do zatarcia cech stylowych.

Streszczenie

Architektura powstająca jedynie na zamówienie konkretnego inwestora jest dziedziną sztuki najbardziej podatną na wpływy zewnętrzne. To wypeł-

nianie przestrzeni nie tylko formą materialną, ale również treścią ideową. Szczególnie architektura budynków związanych z administracją państwo-

wą jest papierkiem lakmusowym społecznych i politycznych transformacji. Na obszarze Śląska zespoły architektury wojskowej powstawały

w dwóch głównych fazach związanych ze wzrostem znaczenia militaryzmu w polityce wewnętrznej: Prus w 2. poł. XIX w. i III Rzeszy w latach

30. XX w. Miały emanować ideą siły i jedności państwa, zawierały jednak równocześnie cechy stylistyczne i zdobycze funkcjonalne swoich czasów

(Werkbund; ekspresjonizm), przetworzone w myśl obowiązującej ideologii. Reprezentują tzw. Herrschaftsarchitektur – „architekturę władzy” –

i miały decydujący wpływ na kształtowanie lokalnej tożsamości.

30 Marta Rudnicka-Bogusz

Ze względu na pełnioną funkcję znajdujące się na omawianym obszarze zespoły architektury wojskowej zasiedlała po 1945 r. armia (polska lub

radziecka), zapewniając im przeważnie należyte utrzymanie. Stanowiąc do niedawna obiekty strategiczne, pozostawały przez wiele lat poza zasię-

giem możliwych badań i analiz. W wyniku wycofania wojsk Federacji Rosyjskiej w 1993 r. oraz postępującej restrukturyzacji Wojska Polskiego

w ciągu ostatnich 20 lat wiele z tych obiektów zostało opuszczonych. Obecnie nieużytkowane lub sprzedane prywatnym właścicielom ulegają

degradacji, wyburzeniom lub przebudowie, uniemożliwiającym ich zbadanie. Ratunkiem przed ich dekapitalizacją jest włączenie w przestrzeń

miejską, aby nie podzieliły losu wielu bezpowrotnie utraconych obiektów architektury przemysłowej i zabytków techniki z tego samego okresu.

W artykule omówiono problematykę budowy, typologii i stylistyki oraz stanu zachowania obiektów koszarowych na Śląsku. Jest to studium wstęp-

ne do opracowania tematu celowości i możliwości rewaloryzacji tych obiektów.

Słowa kluczowe: zespoły koszarowe, Wrocław, architektura obiektów administracji państwowej na przełomie XIX i XX w.

Abstract

Architecture is the form of art most receptive to outer influences, because it is created entirely as a response to a specific demand. It fills the space

not only with shapes but at the same time with ideas. This applies particularly to state-funded investments – administrative and government buildings

– which by nature reflect social and political changes. In the researched area military installations were constructed in two main phases associated

with the increase in militarism in the internal politics of Prussia and the German Reich – the second half of the 19

century and the 1930

– when

multiple military facilities were built. The design was devised to emphasize their majesty and importance and so that they radiated the sense of unity

and might of the state. At the same time they represented stylistic and functional characteristics of their times (Werkbund; expressionism), modified

in accordance with the then-current ideology. These complexes represented the so called Herrschaftsarchitektur – the architecture of power – and

they had important influence in shaping local identity communities on the verge of military conflict.

After 1945, due to their function, the military installations were immediately inhabited by the Polish or Soviet army. As strategic objects, they were

unavailable for research and analysis for many years, nevertheless in most cases, were properly maintained. When the Russian troops were with-

drawn and the Polish Army was restructured, many installations were abandoned. Unused or else sold to private investors, they start to degrade, are

demolished or remodeled, which in either case makes it difficult to study them. In order to save them, it is necessary to reintroduce them into

the urban space, so that they do not share the fate of post-industrial edifices and engineering heritage of the same era, which were irreversibly lost.

The article discusses the issues of construction, typology and stylistics and the state of preservation of the barracks in Silesia. It constitutes a pre-

liminary study that aims to determine the benefits and possibility of restoration of these facilities.

Key words: military complexes, Wrocław, objects of state administration in the late 19

and early 20

century