The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form

2019

3(59)

DOI: 10. /arc190305

Wprowadzenie

Rysunek konturowy był najprostszym, chronologicz-

nie najwcześniejszym środkiem wyrazu ludzkiej świado-

mości wzrokowej. W dalszej ewolucji kolejne stadium

widzenia ujawniło już kontur wypełniony rysunkiem

linear nym. Proces rozwoju obrazowania i metody wyko-

nywania obrazów w niezwykły sposób prezentuje ekspo-

zycja w nowo otwartym Lascaux International Center of

Art parietal

* ORCID: 0000-0002-8255-0326. Wydział Wzornictwa, Akademia

Sztuk Pięknych w War szawie/Faculty of Design, Academy of Fine Arts

in Warsaw.

Po odkryciu (1940) przez czterech chłopców malowideł naścien-

nych w jaskiniach Lascaux grota była udostępniona do zwiedzania do

1963 r. Jednak już w latach 60. XX w. naukowcy widzieli negatywne

skutki eksplorowania groty przez turystów. W jaskini na malowidłach

pojawiły się glony. Decyzją ówczesnego ministra kultury André Malraux

jaskinia została natychmiast zamknięta. W grocie do dziś trwają prace,

konserwatorzy walczą z pojawiającymi się grzybami i pleśnią.

Introduction

Contour drawing was the simplest and chronologically

earliest means of expression of human visual conscious-

ness. In further evolution, the next stage of vision already

revealed an outline lled with a linear drawing. The im-

aging development process and image performance meth-

ods are presented in an unusual way at an exhibition in

the newly opened Lascaux International Center of Art

parietal

The works of Paleolithic hunters not only prove their

ability to use tools, but above all they show the way of

After the discovery (1940) of wall paintings in Lascaux caves by

four boys, the grotto was open to the public until 1963. However, as

early as in the 1960s, scientists saw negative effects of tourists exploring

the cave. Algae appeared on the paintings in the cave. By decision of

the then Minister of Culture André Malraux the cave was immediately

closed. Works are still going on in the cave, conservators-restorers are

ghting against the emerging fungi and mold.

Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz*

Znaczenie rysunku. Rysunek jako środek poszukiwania formy

The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form

Dziecko, które po raz pierwszy otrzymało ołówek i papier, na ogół nie wie zbyt dobrze, co z nimi zrobić,

toteż najczęściej zaczyna po prostu bębnić ołówkiem po powierzchni papieru. Ale tu spotyka je

przyjemna niespodzianka. Uderzenie nie tylko powoduje hałas, lecz także przynosi skutki wizualne,

coś wydobywa się z końca ołówka i zostawia ZNAK na papierze. Tak powstaje pierwsza linia.

D. Morris [1, s. 176]

A child who gets a pencil and paper for the rst time, generally, does not know very well

what to do with them, so most often she/he just starts drumming with a pencil on the surface of paper.

But here the child encounters a pleasant surprise. The impact not only causes noise,

but it also brings visual effects, something comes out from the end of the pencil

and leaves a SIGN on the paper. This is how the rst line is created.

D. Morris [1, p. 176]

34 Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz

seeing Cro-Magnon man. What prompted Cro-Magnon

man to do this kind of notation? We do not know, but

we know for sure that the method of drawing record was

shaped for a long time and on the basis of layered over-

lapping representations it is possible to notice an impres-

sive development of the way of imaging. Therefore, we

can put forward a thesis that drawing is one of the oldest

ways of communication and its meaning is comparable to

the alphabet with which we write down words. Drawing

has been accompanying man since the dawn of time and

evidence of drawing activity is still being discovered in

caves of France and Spain.

Painting pictures – a graphic expression of the re-

search sense – has been important for our species for

thousands of years – writes Desmond Morris [1, pp. 175,

176] – the drawing itself has become a means of commu-

nication with the world, a mimetic description of events,

record, notation, and a system of signs.

Man marked his area deriving fascinations from draw-

ing similar to those a child experiences while drawing his

or her rst pictures. The moment of a graphic discovery

was probably an amazing prize; a possibility of meaning

and marking one’s own area with a drawing has become

a perfect form of communication apart from language. In

ancient times graphein, then graphis – a term attributed to

both drawing, painting and writing (Vitruvius); then the

word linea began to be understood as a line – pictura lin-

earis (Pliny) and the Renaissance term Disegno was the

former word for disigno which in turn was derived from

signo – sign. According to the 16

and 17

century the-

ories, disegno was supposed to be the same as the idea

of a work of art and understood in this way, it reigned

over all arts. The terms which dene drawing changed de-

pending on how drawing itself was understood; once re-

lated to writing, sometimes close to the meaning of lining

and drafting. Continuing the analyses of the meaning and

place of drawing, it is necessary to refer to the etymolog-

ical source in which Alexander Brückner writes: line and

scratch – from the German language: riss, scratch – crack,

face scar; draw yourself – fall apart; line – sign, feature;

features – of face, character, outline of something; draw

– make lines, draw with a pen, drawing, drawing-like,

cartoonist [2]. Dictionaries of the Polish language reveal

a whole range of synonyms such as line, draft, contour,

engrave, write, stain, colour, dye, dyeing, so from this

point it is easier for us to understand the scope the area

of drawing covers. In postmodern times, the borders of

drawing elude the generally accepted denitions and it

mixes freely with various categories of artistic expres-

sion, painting, performance, and video. Its openness and

smoothness makes it possible to do extensive research

on the ontological meaning of the image. The language

of drawing creates a unique record, its authenticity is re-

vealed in the line, draft, tool used by its author, […] it is

both a place of experiment but also of fun at the same time

[3, p. 193].

Andrzej Kostołowski drafts a pyramid of drawing cre-

ating a cross-section from utilitarian drawing up to artistic

drawing. In his lecture, he meticulously enumerates all

forms of drawing activity dividing them into particular

Dzieła paleolitycznych myśliwych nie tylko dowodzą

ich umiejętności posługiwania się narzędziami, ale przede

wszystkim ukazują sposób widzenia człowieka kroma-

niońskiego. Co skłaniało człowieka z Cro-Magnon do ta-

kiego rodzaju notacji? Nie wiemy, ale wiemy na pewno,

że sposób rysunkowego zapisu kształtował się przez długi

czas i na podstawie nakładających się warstwowo przed-

stawień można zauważyć imponujący rozwój sposobu

obrazowania. Można zatem wysunąć tezę, że rysunek jest

jednym z najstarszych sposobów porozumiewania się,

a jego znaczenie jest porównywalne do alfabetu, którym

zapisujemy słowa. Rysunek towarzyszy człowiekowi od

zarania dziejów, a dowody rysunkowej aktywności od-

krywamy do dziś w grotach Francji i Hiszpanii.

Malowanie obrazów – graczny wyraz zmysłu badaw-

czego – miał od tysięcy lat istotne znaczenie dla naszego

gatunku – pisze Desmond Morris [1, s. 175, 176] – sam ry-

sunek stał się środkiem komunikacji ze światem, mimetycz-

nym opisem zdarzeń, zapisem, notacją, systemem znaków.

Człowiek znaczył swój obszar, czerpiąc z rysowania

fascynacje, jakich doznaje dziecko rysujące swe pierw-

sze obrazki. Moment odkrycia gracznego był zapewne

niezwykłą nagrodą; możliwość znaczenia i zaznaczania

własnego obszaru rysunkiem stała się poza językiem

doskonałą formą komunikacji. W czasach starożytnych

graphein, następnie graphis – określenie przypisywane

zarówno rysowaniu, malowaniu i pisaniu (Witruwiusz);

następnie słowo linea zaczęto rozumieć jako kreskę

– pictura linearis (Pliniusz), a renesansowe określenie

Disegno to dawniejsze słowo disigno, pochodzące z ko-

lei od signo – znak. Według XVI- i XVII-wiecznych

teorii disegno miał być tym samym, co idea dzieła, tak

pojmowany królował nad wszystkimi sztukami. Terminy

określające rysunek zmieniały się w zależności od tego,

jak rozumiano samo rysowanie; raz pokrewne pisaniu,

innym razem bliskie znaczeniu liniowania, kreślenia.

Analizując dalej znaczenie i miejsce rysunku, należy się-

gnąć do etymologicznego źródła, w którym Aleksander

Brückner pisze: rys i rysa – z języka niemieckiego: riss,

rysa – szpara, szrama na twarzy; rysować się – rozpa-

dać; rys – znak, cecha; rysy – twarzy, charakteru, zarys

czegoś; rysować – robić rysy, kreślić piórem, rysunek,

rysunkowy, rysownik [2]. Słowniki języka polskiego od-

krywają przed nami całą gamę synonimów takich jak:

liniować, kreślić, konturować, rytować, pisać, punkto-

wać, plamić, barwić, farbować, z tego punktu łatwiej

nam zrozumieć zasięg, jaki obejmuje obszar rysunku.

W czasach ponowoczesnych granice rysunku wymyka-

ją się ogólnie przyjętym denicjom, on sam miesza się

swobodnie z różnymi kategoriami wypowiedzi arty-

stycznej, malarstwem, performance, wideo. Jego otwar-

tość i płynność pozwala na szeroko zakrojone badania

nad ontologicznym znaczeniem obrazu. Język rysunku

tworzy niepowtarzalny zapis, jego autentyczność ujaw-

nia się w linii, kresce, użytym przez autora narzędziu,

[…] jest zarazem miejscem eksperymentu, ale i zabawy

w tym samym momencie [3, s. 193].

Andrzej Kostołowski kreśli piramidę rysunku, tworząc

przekrój od rysunku utylitarnego aż do rysunku artystycz-

nego. W swoim wykładzie skrupulatnie wylicza wszelkie

Znaczenie rysunku. Rysunek jako środek poszukiwania formy /The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form 35

categories. Thanks to his pyramid of drawing (Fig. 1),

Ko stołowski emphasizes the importance of its role. But

this is not everything. Magdalena Ujma in her reections

on drawing even claims that only a few can do without it.

According to the words of Leszek Brogowski [5], thanks to

the art of drawing, we can see more – by contouring things

we can not only see things but also get to know them.

Walter Benjamin wrote about the extraordinary impor-

tance of drawing in the early 20

century stating that […]

a duct or graphic line can be dened in contrast to the

background, i.e. a sphere that is both visual and meta-

physical (after: [4, p. 14]), [6]. Paul Klee extended these

considerations to the psychological aspect saying: […]

drawing is not ultimately just a drawing, no matter how

individual character it would have. It is a symbol and the

deeper the projection lines formed in the imagination pen-

etrate into the higher dimensions, the better [7, p. 290].

Apart from the immanent layer, Klee’s drawings perfectly

reveal “from sketch to picture” thought processes, where

the sketch constitutes a skeletal structure of the work.

The process of drawing autonomy has evolved over

the centuries: Greek artists in the 5

century B.C. were

focused mainly on the image of a beautiful body. The

Gothic artist treated artistic techniques and solutions as

a means to reach the goal [8, p. 193]. Drawing served

primarily as a tool in the process of shaping a painting,

sculptural or architectural work, standing in the shadow

of great elds of art. A student for many years apprenticed

in the master’s workshop to master the ability to depict

individual scenes, but he was unfamiliar with the process

of drawing from observations, […] the more noteworthy

is the fact that in the 13

century some artists began to

draw from nature. They did so when there was no con-

ventional model to which they could refer [8, p. 196].

formy aktywności rysunkowej, dzieląc je na poszczegól-

ne kategorie. Dzięki stworzonej przez siebie piramidzie

rysunku (il. 1) podkreśla, jak ważną odgrywa on rolę. Ale

to nie wszystko. Magdalena Ujma w rozważaniach na te-

mat rysunku wręcz twierdzi, że tylko nieliczni potraą się

bez niego obejść. W myśl słów Leszka Brogowskiego [5]

dzięki sztuce rysunku możemy widzieć więcej – poprzez

obrysowywanie konturem możemy nie tylko zobaczyć

rzeczy, ale je poznać.

O niezwykłej wadze rysunku pisał w początkach XX w.

Walter Benjamin, zaznaczając, że […] dukt czy linia gra-

czna jest do zdeniowania w kontraście do tła,

czyli sfe-

ry, która jest zarówno wizualna, jak i metazyczna (za: [4,

s. 14]), [6]. Paul Klee poszerzył te rozważania o aspekt

psychologiczny, twierdząc: […] rysunek nie jest ostatecz-

nie tylko rysunkiem, bez względu na to, jak samodzielny

charakter by mu się nadało. Jest symbolem, a im głębiej

linie projekcyjne powstałe w wyobraźni wnikają w wyższe

wymiary, tym lepiej [7, s. 290]. Rysunki Klee poza war-

stwą immanentną doskonale ujawniają procesy myślowe

„od szkicu do obrazu”, gdzie szkic stanowi konstrukcję

szkieletową dzieła.

Proces autonomizacji rysunku kształtował się na prze-

strzeni wieków: Greccy artyści działający w V w. p.n.e.

byli skoncentrowani głównie na wyobrażeniu pięknego

ciała. Gotycki twórca traktował artystyczne techniki i roz-

wiązania jako środek do celu [8, s. 193]. Rysunek służył

przede wszystkim jako narzędzie w procesie kształtowa-

nia się dzieła malarskiego, rzeźbiarskiego czy architekto-

nicznego, stojąc w cieniu wielkich dziedzin sztuki. Uczeń

przez wiele lat terminował w warsztacie mistrza, tak by

opanować umiejętność przedstawiania poszczególnych

scen, ale nieznany był mu proces rysowania z obserwacji,

[…] na tym większą uwagę zasługuje fakt, że w XIII w.

niektórzy twórcy zaczęli rysować z natury. Czynili tak,

gdy nie było konwencjonalnego wzoru, do którego mogli-

by się odwołać [8, s. 196]. W dziele Rzecz o malarstwie

Cennino Cennini podkreśla wagę rysunku, mówiąc, że

[…] podstawą sztuki i wszystkich jej rękoczynów jest ry-

sunek [9, s. 21]. Wiek XVI przynosi wielki triumf rysun-

ku. Jedna z wystaw toskańskiego Cinquecenta nosi tytuł

Il primato del disegno (Prymat rysunku). Frederico Zuc-

caro, twórca Akademii Świętego Łukasza, na jednym ze

sklepień umieścił fresk pt. Disegno – padre delle tre arti.

Podobne stanowiska prezentowali Leon Battista Alberti,

Lorenzo Ghiberti, Donatello, Leonardo czy Michał Anioł.

Szkice – pensieri wykraczały poza plastyczną material-

ność, że o ich formie decydowała nie tylko ręka arty-

sty, ale i może przede wszystkim, jego umysł kierowany

częściowo podświadomością. W akcie twórczym w jego

pierwszym impulsie, sprzęgnięty z dłonią koncept wyrażał

się poprzez rysunkowa notatkę, szkic [10].

Imponujące są szkicowniki artystów zawierające setki

szkiców, ukazujące proces kształtowania się myśli i kon-

cepcji; i bez względu na to, czy są to rysunki Albrechta

Dürera, Leonarda, Rembrandta, Edgara Degasa czy Hen-

riego Matisse’a, Jeana Fautriera, Alberto Giacomettiego,

możemy na podstawie tych zapisów odczytać myśli i inten-

cje autora, zrozumieć sposób widzenia. Rysunek ujawnia

postrzeganie świata, rzeczy, zdarzeń, które zdecydowanie

Il. 1. Piramida rysunku (rys. A. Kostołowski, [4])

Fig. 1. Pyramid of drawing (by A. Kostołowski, [4])

36 Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz

zmieniają swój ogląd w momencie, gdy bierzemy do

ręki ołówek. Inaczej mówiąc, widzimy dwie różne rzeczy.

Przedmiot, do którego przywykły nasze oczy, staje się zu-

pełnie inny, kiedy chcemy go narysować: spostrzegamy,

że znaliśmy go, że nigdy nie widzieliśmy go naprawdę.

Oko aż do tego momentu było tylko pośredni kiem [11,

s. 40]. Degas był zafascynowany rysunkiem, studiował

ruch modelek, z pasją i ogromną dyscypliną dociekał za-

leżności zachodzących pomiędzy widzeniem a rysowa-

niem. Już wówczas zdawano sobie sprawę ze złożoności

procesu obserwacji i dalej przeniesienia obrazu na papier,

albowiem pomiędzy obserwującym okiem a rysującą ręką

jest jeszcze umysł i pamięć. Każdy rzut oka na modela,

każda linia nakreślona przez oko staje się momentalnie

elementem wspomnienia i ręka na papierze zapożycza

wspomnienia prawa ruchu. Rysunek wizualny przekształ-

ca się w rysunek manualny [11, s. 42].

Wracając do wyodrębniania się rysunku jako autono-

micznej dyscypliny, należy podkreślić, że przełomowym

momentem w historii sztuki była wystawa From Guys to

Boys zorganizowana przez Wernera Haftmanna w 1964 r.

Objęła ona aż 500 rysunków 112 artystów, wskazując

nową-starą dyscyplinę jako niezwykle ważne instrumen-

tarium w warsztacie artysty. Wystawa ta przygotowa-

ła grunt pod przegląd rysunku w ramach Dokumenta 6

w 1977 r. w Kassel, które to zdecydowanie wyodrębniło

rysunek spośród pozostałych dyscyplin artystycznych.

Wielofunkcyjność rysunku wykorzystywana w szerokim

spektrum aktywności człowieka podkreśliła tylko jego

atrakcyjność i bezpośredniość. Lata 60. XX w. wraz z całą

awangardową odwagą i chęcią penetracji różnych obsza-

rów aktywności ludzkiej wpłynęły na renesans rysunku.

Rysunek uzyskał odtąd nową pozycję i wartość – komen-

tuje Bożena Kowalska w katalogu do Międzynarodowego

Triennale Rysunku – zyskał autonomię i poszerzył swoje

funkcje. Rozwinął nieopisane bogactwo przesłań i form:

od publicystyki do modlitwy, od naiwnego szkicu natury

do naukowo-lozocznej notacji, od zapisu ulotnej reek-

sji do wyabstrahowanej intelektualnie, systemowej doku-

mentacji dokonującego się w czasie procesu, od ekspresji

gestu do precyzji komputera [12, s. 24].

Rysunek a proces projektowy

Pracując na styku dwóch światów: projektowego i ar-

tystycznego, obserwuję wzajemne przenikanie się pew-

nych problemów; rysunek stanowi pierwotny zapis, doku-

mentuje obserwacje, emocje i myśli. W pracy projektanta

stanowi ważne narzędzie w procesie rozwoju projektu,

w świecie nauki pozwala na szybkie zapisy w postaci dia-

gramów, rysunków roboczych. Z rodzących się koncepcji

i myśli, tworzonych szybkich zapisów i notatek ostatecz-

nie powstają niezwykłe dzieła w postaci budynków, mebli,

obiektów, maszyn. Oglądając rysunki Franka Gehry’ego,

Enzo Mariego, Gaetana Pesce, Pierre’a Paulina, Mariano

Fortuny’ego, Madame Gres, Yoshiego Yamamoto, Soni

Delauey i wielu innych projektantów: produktu, ubrań, ar-

chitektury i innych, bardzo często mamy możliwość prze-

śledzenia całej drogi projektowej, skrupulatnie notowa-

nej przez media rysunkowe, szukające wnikliwie formy,

In the work On Painting, Cennino Cennini emphasizes

the importance of drawing saying that […] the basis of art

and all its handiwork is drawing [9, p. 21]. The 16

cen-

tury brings a great triumph of drawing; one of the Tuscan

Cinquecent exhibitions is entitled Il primato del disegno

(Primacy of Drawing). Frederico Zuccaro, the founder

of the Saint Luke Academy, placed a fresco on one of

the vaults entitled Disegno – padre delle tre arti. Leon

Batti sta Alberti, Lorenzo Ghiberti, Donatello, Leonardo

da Vinci and Michelangelo presented similar approaches.

Sketches – pensieri went beyond the artistic materiality,

that their form was determined not only by the artist’s

hand, but perhaps above all, his mind partly driven by

the subconscious. In the creative act, in its rst impulse,

the concept coupled with the hand was expressed through

a drawing note, sketch [10].

The artists’ sketchbooks with hundreds of sketches

showing the process of shaping thoughts and concepts are

impressive; and regardless of whether they are drawings

by Albrecht Dürer, Leonardo da Vinci, Rembrandt, Edgar

Degas or Henri Matisse, Jean Fautrier, Alberto Giaco-

metti, on the basis of these records we can read the au-

thor’s thoughts and intentions as well as understand their

manner of seeing things. Drawing reveals perception of

the world, things, events which denitely change their

look when we take a pencil in our hand. In other words,

we see two different things. The object our eyes are ac-

customed to becomes completely different when we want

to draw it, i.e. we see that we knew it and that we never

really saw it. Up to this point, the eye was only an inter-

mediary [11, p. 40]. Degas was fascinated with drawing

and he studied the movement of models; with passion and

enormous discipline he studied the relationships between

vision and drawing. Already at that time, they were aware

of the complexity of the observation process and the sub-

sequent transfer of an image to paper because between

an observing eye and a drawing hand there are still mind

and memory. Each glance at a model, each line drawn by

the eye immediately becomes an element of the memory

and a hand on paper borrows the memories of the law of

movement. A visual drawing is transformed into a manual

drawing [11, p. 42].

Returning to the emergence of drawing as an auton-

omous discipline, it should be emphasized that a break-

through moment in the history of art was the exhibition

From Guys to Boys, which was organized by Werner Haft-

mann in 1964. It covered as many as 500 drawings by 112

artists, indicating the new-old discipline as an extremely

important instrument in the artist’s workshop. This exhi-

bition prepared the ground for a review of drawing under

Document 6 in Kassel in 1977, which denitely separated

drawing from other artistic disciplines. The multifunc-

tionality of drawing which is used in a wide spectrum of

human activity only emphasized its attractiveness and di-

rectness. The 1960s, along with all avant-garde courage

and a desire to penetrate various areas of human activ-

ity, inuenced the drawing’s renaissance. Drawing has

since acquired a new position and value – comments

Bożena Kowalska in the catalogue to the International

Drawing Triennial – it gained autonomy and expanded

Znaczenie rysunku. Rysunek jako środek poszukiwania formy /The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form 37

skali, kształtu czy koloru. Juhani Pallasmaa, ński ar-

chitekt i antropolog w swoich fenomenologicznych ba-

daniach zwraca się w kierunku odczuwania świata po-

przez ciało, a dokładniej poprzez skórę. W Myślącej dłoni

i Oczach skóry możemy odszukać rozważania poświęco-

ne taktylnemu odczuwaniu świata, zapomnianemu języ-

kowi doznań haptycznych, gdzie istotną rolę odgrywają

ręce. W przedmowie do Myślącej dłoni Ewa Klekot pod-

kreśla znaczenie rąk w procesie antropogenezy i dalszego

rozwoju osobniczego homo sapiens, który kształcił umie-

jętności manualne, dając jednocześnie miejsce rozwojowi

mowy. Dłoń, która myśli, u Pallasmy przeważnie trzyma

ołówek, piórko, pędzel-narzędzia, które potraą zakorze-

niony w doświadczeniu całego ciała gest ręki skoncentro-

wać w jednym małym znaku [13, s. 9]. Pallasmaa z wielką

uwagą podkreśla rolę rysunku w procesach poznawczych,

uosabia go z pewnego rodzaju łącznikiem rzeczywistości

zewnętrznej z rzeczywistością wewnętrzną. Kiedy szki-

cuję kontur przedmiotu, ludzkiej postaci lub krajobra-

zu, faktycznie czuję i dotykam powierzchnię przedmiotu

mojej uwagi i nieświadomie wyczuwam oraz uwewnętrz-

niam jego charakter. Oprócz uzyskania związku pomiędzy

przedmiotem obserwacji i jego zarysem, naśladuję rytm

linii moimi mięśniami, a obraz staje się ostatecznie zapi-

sem mojej pamięci mięśniowej [14, s. 99].

Dydaktyka

Program dydaktyczny w prowadzonej przez mnie (od

2010 r.) Pracowni Rysunku obejmuje 2-letni proces dy-

daktyczny, podczas którego studenci mają możliwość

poznania całego spektrum problematyki związanej z per-

cepcją wzrokową, szeroko pojętym warsztatem rysunko-

wym, a w dalszych poszukiwaniach odpowiednim jego

zastosowaniem.

Rysunek staje się dla nich formą indywidualnej wy-

powiedzi, która poparta jest wnikliwą obserwacją ota-

czającego świata. Umiejętnie wykorzystane narzędzie

rysunkowe ułatwia w znacznej mierze rozwój koncep-

cji i idei. Założenia ogólne pracowni oscylują wokół

problemów takich jak człowiek, przedmiot, przestrzeń,

a związane z nimi ćwiczenia stanowią wyjście do dialo-

gu, rozwoju wrażliwości i wyobraźni studentów. Wśród

ćwiczeń i tematów znajdują się takie jak rysunek ciałem,

rysunek ma teriałami naturalnymi, dotyk, obszary ry-

sunkowe – szkicownik, doświadczanie miejsca, szybkie

szkice postaci, szybkie szkice przestrzeni, linia unika li-

nii – linia spotyka linię, oraz szereg klasycznych ćwiczeń

rysunkowych pobudzających umysł do obserwacji, do-

konywania analizy i syntezy otaczającego świata i zasta-

nych

zdarzeń.

Zdjęcia ilustrujące artykuł prezentują tematy realizo-

wane w Pracowni Rysunku w Katedrze Mody Akademii

Sztuk Pięknych w Warszawie oraz podczas zajęć rysunku

w Collegium Edukacji Artystycznej Akademii Pedagogi-

ki Specjalnej w Warszawie (CEA). W ćwiczeniu Rysunek

ciałem (il. 2, 3) studenci mają możliwość zbadania trajek-

torii ruchu ręki, nogi, całego ciała, dostrzeżenia zależno-

ści przestrzennych poprzez rysowanie ciałem na dużych

formatach, zróżnicowanymi narzędziami rysunkowymi.

its functions. It developed an indescribable richness of

messages and forms, i.e. from journalism to prayer, from

a naive sketch of nature to a scientic and philosophical

notation, from an ephemeral reection to intellectually

abstracted system documentation taking place during the

process, from a gesture expression to computer precision

[12, p. 24].

Drawing and the design process

Working at the intersection of two worlds, i.e., design

and artistic, I observe interpenetration of certain prob-

lems; drawing constitutes the original record, documents

observations, emotions and thoughts. In the work of a de-

signer, it is an important tool in the project development

process and in the world of science it makes it possible

to make quick records in the form of diagrams or work-

ing drawings. Ultimately, unusual works in the form of

buildings, furniture, objects, and machines are created

from emerging concepts and thoughts and on the basis of

quick records and notes. Watching the drawings by Frank

Gehry, Enzo Mari, Gaetan Pesce, Pierre Paulin, Mariano

Fortuny, Madame Gres, Yoshi Yamamoto, Sonia Delauey

and many other designers, i.e., of a product, clothes, ar-

chitecture and others, we often have an opportunity to

trace the entire design path which is meticulously record-

ed by the drawing media carefully looking for form, scale,

shape or colour. Juhani Pallasmaa, a Finnish architect and

anthropologist, in his phenomenological research turns

to feeling the world through the body, and more specif-

ically through the skin. In The Thinking Hand and Eyes

of the Skin we can nd reections on tactile experiencing

the world, i.e., a forgotten language of haptic sensations

where hands play a signicant role. In the preface to The

Thinking Hand, Ewa Klekot emphasizes the importance

of hands in the process of anthropogenesis and further in-

dividual development of homo sapiens, which developed

manual skills, at the same time giving space to speech de-

velopment. In Pallasmaa, the hand which thinks usually

holds a pencil, a feather, a brush-tools which can concen-

trate a hand gesture being rooted in the experience of the

whole body in one small sign [13, p. 9]. Pallasmaa with

great attention emphasizes the role of drawing in cogni-

tive processes and embodies it with a kind of link between

external and internal reality. When I sketch the outline of

an object, human gure or landscape, I actually feel and

touch the surface of the object of my attention and uncon-

sciously sense and internalize its character. Apart from

obtaining a relationship between the subject of observa-

tion and its outline, I imitate the rhythm of the line with

my muscles and the image eventually becomes a record of

my muscle memory [14, p. 99].

Teaching

A didactic program in my Drawing Studio (has been

run since its foundation – 2010) covers a 2-year didac-

tic process during which students have an opportunity to

learn about the entire spectrum of problems which are

connected with visual perception, broadly understood

38 Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz

Temat Dotyk (il. 4) odkrywa tajemnice świata haptycz-

nego, tu poprzez doznania taktylne studenci wykonują

zadania rysunkowe bez uczestnictwa aparatu wzrokowe-

go. Innym ciekawym ćwiczeniem prowadzonym w pra-

cowni jest Doświadczenie miejsca (il. 5), poparte lekturą

Ukrytego wymiaru Edwarda Halla. W tym zadaniu waż-

na jest proksemika przestrzeni i osobiste odniesienie się

do miejsca, w którym przebywamy. Realizowany w pra-

cowni program obejmuje zagadnienia, których celem jest

przygotowanie studenta do podejmowania samodziel-

nych studiów nad zapisem rzeczywistości, wykorzysta-

niem analizy i syntezy w obrazowaniu na płaszczyźnie

i w przestrzeni. Poprzez ćwiczenia studenci zapoznają

się z elementami warsztatu rysunkowego (il. 6), kształcą

umiejętności posługiwania się widzeniem oraz badają ob-

szary rysunkowe. Pracownia rysunku obejmuje szeroko

rozumianą problematykę zapisu we wszystkich jej zależ-

nościach, stwarza uczącym się możliwości poznania środ-

ków wy ra zu wypowiedzi wizualnej stosowanej następnie

w studenckich realizacjach.

drawing workshop, and in further searches its appropriate

application.

For them, drawing becomes a form of individual ex-

pression which is supported by careful observation of the

surrounding world. A skilfully used drawing tool greatly

facilitates the development of concepts and ideas. Gene-

ral assumptions of the studio oscillate around problems

such as a human being, an object, space, and the exer-

cises which are connected with them provide the way to

a dialogue, develop sensitivity and imagination of stu-

dents. Exercises and topics include body drawing, natural

materials drawing, touch, drawing areas – a sketchbook,

experiencing a place, quick sketches of gures, quick

sketches of spaces, a line avoids a line – a line meets

a line as well as a number of classic drawing exercises

which stimulate the mind to observe , make ana lyses and

syntheses of the surrounding world and existing events.

Pictures illustrating the article present topics imple-

mented in the Studio of Drawing at the Fashion Depart-

ment of Academy of Fine Arts in Warsaw and during

drawing classes at the Collegium of Art Education of

Academy of Special Education in Warsaw (CEA). In the

Body drawing exercise (Fig. 2, 3), students have an op-

portunity to examine the trajectory of the arm, leg, whole

body, see spatial relationships by drawing the body on

large formats with various drawing tools. The Touch

theme (Fig. 4) reveals secrets of the haptic world and

here through tactile experiences students perform draw-

ing tasks without the participation of a visual apparatus.

Another interesting exercise conducted in the studio is

Experience of the Place (Fig. 5), which is supported by

reading The Hidden Dimension by Edward Hall. In this

task, the proxemics of space and a personal reference to

the place we are in are important. The program which

is implemented in the studio covers the issues aiming at

preparing a student to undertake independent studies on

recording reality with the use of an analysis and synthesis

in imaging on the plane and in space. Through exercises,

students learn about the elements of a drawing workshop

(Fig. 6), develop vision skills and study drawing areas.

Il. 2. Rysunek ciałem, Aleksander Małowidzki,

Pracownia Rysunku, Katedra Mody, 2017 r.

(fot. A. Rożnowska-Jasiewicz)

Fig. 2. Body drawing, Aleksander Małowidzki,

Studio of Drawing at the Fashion Department of

Academy of Fine Arts in Warsaw, 2017

(photo by A. Rożnowska-Jasiewicz)

Il. 4. Dotyk, Sylwia Pawlak, CEA, 2018

(fot. A. Rożnowska-Jasiewicz)

Fig. 4. Touch, Sylwia Pawlak, IEA, 2018

(photo by A. Rożnowska-Jasiewicz)

Il. 3. Rysunek ciałem, Alicja Kamaj,

Pracownia Rysunku, Katedra Mody, 2017 r.

(fot. A. Rożnowska-Jasiewicz)

Fig. 3. Body drawing, Alicja Kamaj,

Studio of Drawing at the Fashion Department of

Academy of Fine Arts in Warsaw, 2017

(photo by A. Rożnowska-Jasiewicz)

Znaczenie rysunku. Rysunek jako środek poszukiwania formy /The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form 39

The drawing workshop covers the broadly understood is-

sues of recording in all its dependencies, introduces the

student into the possibilities of learning means of expres-

sion for the visual expression which is then used in stu-

dent implementations.

Summary

Today, drawing is a broadly dened area of artistic

activity in which all available means of expression are

used, i.e. from pencil to video projections. Its essence was

characterized from various points of view, namely tech-

nological, economic, information, cultural and, conse-

quently, sociological. Used as a means of expression in

literature, fashion, magazine illustration, poster, newspa-

per, philately, science, music, dance, art therapy, etc., it

constitutes an important category in specifying thoughts

and imaging statements as well as it is an eternal witness

to all events. Transposed on various media, including

music, it moves thought processes and triggers our per-

ception. Drawing – spatial, multimedia, design, video,

performance, fashion, body, object, elements, natural

materials is on the border of many disciplines and activi-

ties, activates areas in which we nd associations with the

environment, everyday life, music, literature, lm, and

Podsumowanie

Dziś rysunek to szeroko zakreślony obszar aktywnoś-

ci artystycznej, w której wykorzystywane są wszelkie

dostępne środki wyrazu, od ołówka po projekcje wideo.

Jego istota charakteryzowana była z różnych punktów

widzenia: technologicznego, ekonomicznego, informa-

cyjnego, kulturowego i co za tym idzie – socjologiczne-

go. Wykorzystywany jako środek wyrazu w literaturze,

ilustracji modowej, żurnalowej, plakacie, gazecie, lateli-

styce, nauce, muzyce, tańcu, arteterapii itd. stanowi istot-

ną kategorię w precyzowaniu myśli i obrazowaniu wypo-

wiedzi, jest odwiecznym świadkiem wszystkich zdarzeń.

Transponowany na różne media łącznie z muzyką poru-

sza procesy myślowe, uruchamia naszą percepcję. Ry-

sunek: przestrzenny, multimedialny, projektowy, wideo,

performance, modowy, ciałem, przedmiotem, żywiołami,

materiałami naturalnymi stoi na granicy wielu dyscyplin

i aktywności, uruchamia obszary, w których odnajdujemy

asocjacje z otoczeniem, życiem codziennym, muzyką, li-

teraturą, lmem, nauką. Jest nieskończoną siecią sensów

i zmysłów, środkiem do komunikowania ze światem.

Powracając do postawionej tezy, w której znaczenie

rysunku stawiam na równi z umiejętnością posługiwania

się alfabetem, pragnę przywołać słowa Santiago Ramon

y Cajala, neurobiologa w taki oto sposób tłumaczącego

ważność medium rysunkowego studentom: Jeżeli nasze

badania dotyczą zagadnień związanych z anatomią, histo-

rią naturalną itp., obserwacjom będzie towarzyszyło szki-

cowanie, a to dlatego, że – poza wszystkimi innymi zaleta-

mi – akt odmalowywania czegoś dyscyplinuje i wzmacnia

uwagę, zmuszając nas do ujęcia całego studiowanego zja-

wiska i zapobiegając umknięciu szczegółów, które często

pozostają niezauważone w trakcie zwyczajnej obserwacji.

[…] Wielki Cuvier {Georges Leopold Cuvier, francuski

przyrodnik i zoolog (1769-1832)} miał rację, twierdząc,

że bez sztuki rysunku historia naturalna i anatomia byłyby

niemożliwe. Nie bez powodu wszyscy wielcy obserwatorzy

są sprawnymi rysownikami (za: [14, s. 99]).

Il. 5. Doświadczenie miejsca, Radek Smędzik,

Pracownia Rysunku, Katedra Mody, 2017 r.

(fot. A. Rożnowska-Jasiewicz)

Fig. 5. Experience of the Place, Radek Smędzik, Studio of Drawing

at the Fashion Department of Academy of Fine Arts in Warsaw, 2017

(photo by A. Rożnowska-Jasiewicz)

Il. 6. Szkicownik-notatnik, Anna Karczyńska, IEA, 2016,

(fot. A. Karczyńska)

Fig. 6. Sketchbook-notebook, Anna Karczyńska, IEA 2016,

(photo by A. Karczyńska)

40 Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz

forcing us to capture the whole phenomenon studied and

preventing details that often go unnoticed during ordinary

observation. […] Great Cuvier {Georges Leopold Cuvier,

French naturalist and zoologist (1769–1832)} was right

in saying that without the art of drawing, natural history

and anatomy would be impossible. It is not without reason

that all great observers are skilled cartoonists (after: [14,

p. 99]).

Translated by

Bogusław Setkowicz

Bibliografia /References

[1] Morris D., Naga małpa, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974.

[2] Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Po-

wszechna, Warszawa 1974.

[3] Potocka A.M., To tylko sztuka, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa

2008.

[4] Kostołowski A., Piramida rysunku, wykład towarzyszący Krajowej

Konferencji Rysunku, Wrocław 2009, http://www.kkr.info.pl/index.

php?page=teksty-piramida-rysunku [accessed: 14.09.2019].

[5] Brogowski L., Zmysły, myśli i słowa; rysunek jako uzmysłowienie,

„Format” 2000, nr 3(35/36), 2–4.

[6] Drexler E., Vitamin D. New Perspectives in Drawing, Phaidon, Lon-

don−New York 2005.

[7] Klee P., Z „Dzienników” (1898−1918), [w:] E. Grabska, H. Moraw-

ska (red.), Artyści o sztuce. Od van Gogha do Picassa, PWN, War-

szawa 1963, 290.

[8] Gombrich E.H., O sztuce, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2008.

[9] Cennini C., Rzecz o malarstwie, Ocyna Florencka Tyszkiewi -

czów, Florencja 1933, 21, http://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent

?id=36932.

[10] Biłozór-Salwa M., Między teorią a praktyką: rysunek włoski XVI

wieku ze zbiorów Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej

w Warszawie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Biblioteka Uniwersytecka,

Łódź, Warszawa 2007.

[11] Valery P., Degas, taniec, rysunek, przeł. J. Guze, Wydawnictwo

Pavo, Warszawa 1993.

[12] Międzynarodowe Triennale Rysunku Wrocław, Marzec–Kwiecień

1992, B. Kowalska (red.), Agencja Wydawnicza Apla, Wrocławska

Drukarnia Naukowa, zam. 1355/91, Wrocław 1992.

[13] Klekot E., Przedmowa, [w:] J. Pallasmaa, Myśląca dłoń. Instytut

Architektury, Kraków 2015.

[14] Pallasmaa J., Myśląca dłoń. Egzystencjalna i ucieleśniona mądrość

w architekturze, Instytut Architektury, Kraków 2015.

Streszczenie

W artykule przedstawiono wzrost znaczenia rysunku wraz z rozwojem człowieka i jego percepcji wzrokowej. Omówiono, jak istotnym narzędziem

stał się alfabet rysunkowy wykorzystywany do rejestracji obrazu oraz jak zmieniał się na przestrzeni wieków stosunek artystów i odbiorców do

rysunku. W tekście ukazano rangę tej dyscypliny na przykładach z dzisiejszych i minionych czasów. W wyniku prowadzonych obserwacji i ćwiczeń

rysunkowych stwierdzono, że połączenia neuronowe wykorzystywane w akcie myślenia rysunkiem rozwijają i poszerzają pole percepcji wzrokowej.

Doświadczenie zawodowe i dokonane obserwacje dowiodły, że współczesny świat, w którym żyjemy na co dzień, komunikuje poprzez różne media,

jednak najsprawniejszym i najbliższym ludzkim umiejętnościom jest rysunek – graczny sposób wyrażania myśli.

Słowa kluczowe: rysunek, alfabet, obszary rysunkowe, autonomia, sztuka, człowiek, przestrzeń

Abstract

The article presents the importance of drawing along with the development of man and his visual perception. It was discussed how important the

drawing alphabet used to register the image became and how the attitude of artists and recipients to drawing has changed over the centuries. The text

shows the rank of this discipline using examples from today and from the past. As a result of observations and drawing exercises, it was found that

the neural connections used in the act of thinking by drawing develop and expand the eld of visual perception. Professional experience and obser-

vations have shown that the modern world in which we live every day communicates through various media, however, the most efcient and closest

to human skills is – drawing, the graphic way of expressing thoughts.

Key words: drawing, alphabet, drawing areas, autonomy, art, human, space

science. It is an innite network of meanings and senses

as well as a means to communicate with the world.

Returning to the thesis in which I put the importance

of drawing on an equal footing with the ability to use

the alphabet, I would like to recall the words of Santiago

Ramon y Cajala, a neuroscientist explaining the impor-

tance of drawing medium to students in this way: If our

research concerns issues related to anatomy, natural his-

tory, etc., observations will be accompanied by sketching

because – apart from all other advantages – the act of

painting something disciplines and strengthens attention,

The importance of drawing. Drawing as a means of seeking form

Agnieszka Rożnowska-Jasiewicz

doi:10.37190/arc190305

Abstract