Warsaw – city of courthouses

2017

3(51)

DOI: 10.5277/arc170305

Kamila Piętka-Rakowiecka*

Warszawa – miasto sądów

Warsaw – city of courthouses

Wprowadzenie

Budynki sądów stanowią ważne elementy w strukturze

miasta zarówno pod względem funkcjonalnym, jak i wize-

runkowym. Obiekty sądowe są jednym z elementów sym-

bolizujących praworządność i sprawiedliwość w państwach

systemu demokratycznego. Obiekty te są charakterystycz-

nymi, nierzadko prestiżowymi budynkami wielkich miast

europejskich i stanowią o randze ośrodków miejskich.

W Polsce w ciągu ostatnich dziesięcioleci zmienił się

sposób projektowania budynków sądowych, a także kre-

owania przestrzeni publicznych z nimi związanych. Zmie-

nił się sposób funkcjonowania miasta i jego mieszkańców,

a to znalazło ścisłe odzwierciedlenie w sposobie projek-

towania nowo powstających budynków użyteczności pu-

blicznej. Dobrym przykładem tego typu zmian jest Warsza-

wa, w której znajdują się liczne obiekty sądowe, również

te o najwyższej randze w państwie, takie jak Sąd Najwyż-

szy oraz Naczelny Sąd Administracyjny. Odnaj dziemy

wśród nich i te z XIX i XX w., i te najnowsze. Powstanie

nowych budynków sądów wynika ze wzrostu zapotrzebo

wania na tego typu powierzchnię użytkową, ponieważ

w 2010 r. do sądów powszechnych wpłynęło 12,9 mln

spraw, natomiast w 2014 r. już 14,8 mln. W związku z tym

niezbędne są przestrzenie do przechowywania akt, sale do

prowadzenia postępowań oraz pomieszczenia biurowe.

W 2009 r. zostały uchwalone założenia do projekto-

wania budynków sądów powszechnych i powszechnych

jednostek organizacyjnych prokuratury opracowane przez

Introduction

Courthouses are important elements in the city struc-

ture, both as regards their functional and image aspect.

They are one of the elements that symbolize the rule of

law and justice in democratic countries. Courthouses are

distinctive and often prestigious buildings in great Euro-

pean cities, contributing to their prestige.

The way of designing courthouses as well as of creating

the adjacent public spaces has changed in Poland over the

recent several dozen years. Newly created public build-

ings echo the evolution of the cities and their inhabitants’

functioning. Warsaw, which is home to numerous courts,

also the highest ones in Poland such as the Supreme Court

and the Supreme Administrative Court, is a good example

of such changes. The courthouses were built in the 19

and 20

century, and also quite recently. New courthouses

are built in response to the ever growing demand for this

kind of utilitarian space – in 2010 common courts received

12.9 million cases, and in 2014 as many as 14.8 million.

Therefore, space is necessary to store the les, and rooms

are needed to conduct proceedings.

In 2009 the guidelines for designing common court

buildings and general organizational units of the pros-

ecutor’s ofce drafted by the Ministry of Justice

were

passed. The guidelines for the design, re protection re

gu lations and other legal provisions determine the form

Guidelines of the Ministry of Justice for designing buildings for

courts and prosecutor’s office drafted in cooperation with dr hab. inż.

arch. Andrzej Buchner, Professor at the Warsaw University of Te ch

nology.

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar

chitecture, Wrocław University of Science and Technology.

54 Kamila PiętkaRakowiecka

Ministerstwo Sprawiedliwości

. Ustanowione wytyczne

projektowe, przepisy przeciwpożarowe oraz inne uwa-

runkowania prawne determinują formę budynków i prze-

strzeni publicznych nowo powstałych obiektów.

Budynki warszawskiej dzielnicy sądowej

W okresie międzywojennym w stolicy wykształciła się tak

zwana warszawska dzielnica sądowa (obszar przy pl. Kra

sińskich, ul. Długiej i Miodowej) [1]. Stała się ona punk 

tem centralnym, wokół którego toczyło się życie palestry.

Jednym z ważniejszych budynków na tym terenie był

barokowy pałac Krasińskich (pl. Krasińskich 5), zaprojek-

towany przez Tylmana z Gameren w 2. połowie XVII w.

Powstał jako miejska siedziba referendarza koronnego i wo-

jewody płockiego Jana Dobrogosta Krasińskiego. W 1765 r.

państwo odkupiło pałac i umieściło w nim Komisję Skarbu,

a gmach zyskał popularną nazwę Pałacu Rzeczypospolitej.

Mieścił on różnego rodzaje instytucje, a po odzyskaniu nie-

podległości w 1918 r. stał się siedzibą Sądu Najwyższego.

Z drugiej strony placu Krasińskich znajdował się kla-

sycystyczny pałac Badenich (pl. Krasińskich 3) autorstwa

Artura Gołońskiego. Powstał w 1. połowie XIX w. dla

rad cy stanu hrabiego Ignacego Badeniego. W 2. połowie

XIX w. mieściło się tu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa,

a w okresie międzywojennym Sąd Apelacyjny.

W bliskim sąsiedztwie (ul. Długa 7) zlokalizowany był

pałac Raczyńskich. Na początku XVIII w. biskup kujaw-

ski Konstantyn Felicjan Szaniawski odkupił murowany

budynek, by następnie przebudować go na barokową rezy-

dencję. W 1827 r. ówczesny właściciel sprzedał budynek

rządowi Królestwa Polskiego. Po odzyskaniu niepodle-

głości pałac przeznaczono na siedzibę Ministerstwa Spra-

wiedliwości. Nieopodal w dawnym Collegium Nobilium

(barokowy budynek przebudowany na początku XIX w.

przez Antonia Corazziego w stylu polskiego klasycyzmu,

dzisiejsza Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza) przy

ul. Miodowej 24 zlokalizowano Trybunał Administracyj-

ny. Pałac Paca (budynek powstały w latach 1681–1687

według projektu Tylmana z Gameren) przy ul. Miodowej

mieścił Warszawski Sąd Okręgowy.

Obiekty zlokalizowane wokół placu Krasińskich leżały

w ścisłym centrum miasta, w pobliżu Rynku Starego Mia-

sta. Niewątpliwie było to dużym atutem docenianym przez

użytkowników (również dzisiaj w niektórych krajach

tworzone są tzw. dzielnice sądowe)

. Obiekty sądowe zlo-

kalizowane przy placu były nieogrodzone, dostępne bez-

pośrednio z ulicy, dzięki czemu stanowiły nieoder walną

część struktury Warszawy. Możemy zakładać, że efekt ten

uzyskano dzięki adaptacji budynków pałacowych (które

historycznie stanowiły niezwykle ważny element kompo-

zycyjny i funkcjonalny miasta) na sądy. Dużym walorem

kompozycyjnym i funkcjonalnym była bliskość Ogrodu

Wytyczne Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące projek to wa nia

budynków dla sądów i prokuratur opracowane we współpracy z dr. hab.

inż. arch. Andrzejem Buchnerem, profesorem Politechniki War szaw skiej.

W Waszyngtonie wykształciła się dzielnica sądowa, gdzie miesz

czą się budynki: DC Court of Appeals, Suprerior Court of DC, United

States District Court for the DC, US Court of Appeals for Veterans Claims.

of the buildings and public spaces of newly created

projects.

Buildings of the Warsaw’s court district

During the interwar period the socalled Warsaw’s

court district was established in the Polish capital city (the

area at Krasińskich Square, Długa Street and Miodowa

Street) [1]. It became a central point around which the life

of members of the bar centered.

The Baroque Krasińskich Palace (5 Krasińskich Square)

was one of the most important buildings in this area. De-

signed by Tylman van Gameren in the second half of the

century, it was meant as the city seat of Jan Dobrogost

Krasiński, a Recorder of the Crown and Voivode of Płock.

In 1765 the palace was bought by the state and the Trea-

sury Commission was located there. The edice gained its

popular name of the Palace of the Republic. It was home

to several institutions before becoming the seat of the Su-

preme Court after Poland declared independence in 1918.

On the other side of Krasińskich Square there was the

classicist Badeni Palace (3 Krasińskich Square) designed

by Artur Gołoński. It was erected in the rst half of the

century for Count Ignacy Badeni, Privy Councillor.

In the second half of the 19

century the palace housed

the Museum of Industry and Agriculture, and in the inter-

war period it was home to the Court of Appeals.

In the close neighborhood (7 Długa Street) the Ra

czyń skich Palace was located. In the beginning of the 18

century the Kuiavian Bishop Konstantyn Felicjan Sza

niawski bought a masonry house to convert it into a Ba-

roque mansion. In 1827 the owner sold the building to

the government of the Kingdom of Poland. After Poland

won independence, the palace was the home of the Minis-

try of Justice. Nearby, in the former Collegium Nobilium

(a Baroque building rebuilt in the beginning of the 19

cen-

tury by Antonio Corazzi in the Polish Classicism style,

to day the Aleksander Zel werowicz National Aca demy of

Dramatic Art) on 24 Miodowa Street the Administra tion

Tribunal was located. Pac Palace (designed by Tylman

van Gameren and erected between 1681 and 1687) on

Miodowa Street was home to the Warsaw Regional Court.

Buildings around Krasińskich Square were located in

the inner center of the city, close to the Old Town Mar-

ket Square. It was undoubtedly a huge advantage for the

clients (the socalled court districts are established in

some countries also today)

. Courthouses located near the

square were not fenced and, being accessible directly from

the street, they were an integral part of Warsaw stru cture.

We can assume that this effect was achieved by adapting

palace buildings (which were historically an extre mely

important compositional and functional element of the

city) for courts. The proximity of the Krasińskich Gar-

den which was adjacent to the seat of the Supreme Court

was a huge compositional and functional advantage.

In Washinton, a court district was established where DC Court of

Appeals, Superior Court of DC, United States District Court for the DC

and US Court of Appeals for Veterans Claims are located.

Warszawa – miasto sądów /Warsaw – city of courthouses 55

Krasińskich, który sąsiadował z siedzibą Sądu Najwyż-

szego. Użytkownicy sądu mogli w przerwach między roz-

prawami odpocząć wśród zieleni.

Podczas Powstania Warszawskiego pałac Badenich

uległ niemal całkowitemu zniszczeniu, a po zakończeniu

II wojny światowej nie zdecydowano się na jego odbudo-

wę. Po 1945 r. sądy apelacyjne uległy likwidacji, a Sąd

Najwyższy został przeniesiony do Łodzi (dopiero w latach

50. XX w. wrócił do stolicy na ul. Ogrodową). W efekcie

plac Krasińskich utracił swój przedwojenny charakter

i funkcję. Dopiero po transformacji w roku 1989 zaczęto

zastanawiać się nad przestrzenią wokół niego. Zbiegło się

to w czasie z potrzebą wybudowania nowej siedziby Sądu

Najwyższego. Urzędnicy nie mieścili się już w budynku

przy ul. Ogrodowej, gdzie brakowało miejsca zarówno na

akta spraw bieżących, jak i na archiwum. Podjęto więc

decyzję o rozpisaniu konkursu na nowy gmach Sądu

Najwyższego. Pod inwestycję wybrano dużą działkę po

wschodniej stronie placu Krasińskich, która wydawała się

najbardziej naturalną i odpowiednią lokalizacją dla tego

typu budynku. Pomimo poczynionych inwestycji wokół

gmachu sądu, pod względem urbanistycznym plac Kra-

sińskich nie odzyskał swojej przedwojennej formy. Pełni

on dziś raczej funkcję węzła komunikacyjnego niż re-

prezentacyjnego placu miejskiego. Między gmachem są-

du a pałacem Krasińskich

znajduje się duża przestrzeń

trawnika, na której zlokalizowana została instalacja arty

styczna przedstawiająca skrzydlate rumaki. Brakuje jed-

nak staranniejszego i przemyślanego zagospodarowania

dawnego dziedzińca przed pałacem, łączącego ze sobą

wschodnią i zachodnią część placu. Jedynie wschodnia

część (przestrzeń sąsiadująca z Sądem Najwyższym) zo 

stała zaprojektowana. Jej punktem centralnym stał się

Pom nik Powstania Warszawskiego (il. 1).

Sąd na Lesznie

W latach 20. i 30. XX w. II Rzeczpospolita odbudo-

wywała kraj po zniszczeniach wojennych i okresie roz-

biorów. Niezbędne było stworzenie sieci infrastruktury

oraz systemu administracyjnego. W tym czasie zaczęły

powstawać obiekty sądowe, dzięki którym państwo mo-

gło zacząć sprawnie funkcjonować.

W 1934 r. ogłoszono zamknięty konkurs na Sąd Grodz-

ki na Lesznie (dzisiejsza al. Solidarności) [2]. W wytycz-

nych konkursowych przedstawiono dosyć dokładnie wy-

magania stawiane przed projektantami. Określono liczbę

kondygnacji, podział funkcjonalny na poszczególne pię-

tra oraz […] konieczność podkreślenia przeznaczenia

gma chu monumentalnością architektury, lecz w liniach

pro stych [3, s. 9]. Zwycięski projekt został opracowany

przez czołowego architekta końcowego etapu moderni-

zmu (tzw. szkoły warszawskiej) Bohdana Pniewskiego

Obecnie siedziba zbiorów specjalnych Biblioteki Narodowej.

Polski architekt i urbanista. Do 1918 r. praktykował w biurze

Jana Heuricha i Rudolfa Świerczyńskiego. W 1923 r. obronił pracę dy 

plo mową na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Autor

gma chu Archiwów Państwowych w Warszawie, Teatru Wielkiego Ope

ry i Baletu [5].

The clients of the Court were able to relax in nature during

breaks in hearings.

During the Warsaw Uprising the Badeni Palace was al-

most totally destroyed, and after the end of World War II,

it was not rebuilt. After 1945 courts of appeals were liqui

dated, and the Supreme Court was transferred to Łódź (it

was only in the 1950s that it returned to the capital city to

Ogrodowa Street). As a result, Krasińskich Square lost its

prewar character and function. It was only after transfor-

mation of 1989 that some thought was given to the space

around the square. This coincided with the need to build

a new headquarters of the Supreme Court. The building

on Ogrodowa Street was too small to t the current and

archival les and there was not enough ofce space. A de-

cision was made to invite entries for the design project

of a new building of the Supreme Court. A large site was

selected that was located on the east side of Krasińskich

Square which seemed the most natural and suitable loca-

tion for this type of a building. Krasińskich Square has

not regained its original prewar form. It serves the func-

tion of a transport hub more than a representative city

square. Between the edice of the court and Krasińskich

Palace

there is a large grass area with an artistic instal-

lation showing winged horses. What is missing though, is

a more conscientious and wellthoughtout development

of the old courtyard in front of the palace that connects

the east and west part of the square. Only the east part

(adjacent to the Supreme Court) was developed. Its cen-

tral point is the Warsaw Uprising Monument (Fig. 1).

Currently it houses the special collections of the National Library

of Poland.

Il. 1. Schemat przedstawiający zagospodarowanie placu Krasińskich.

Zakreskowany obiekt to budynek Sądu Najwyższego

(oprac. K. PiętkaRakowiecka)

Fig. 1. Plan of Krasińskich Square.

The hatched building is the Supreme Court

(by K. PiętkaRakowiecka)

plac Krasińskich

Krasińskich Square

Pomnik

Powstania Warszawskiego

Warsaw Uprising Monument

pałac

Krasińskich

Palace

ul. Świętojerska

Świętojerska Street

ul. Nowiniarska

Nowiniarska Street

56 Kamila PiętkaRakowiecka

Budowę ukończono na kilka miesięcy przed wybuchem

II wojny światowej. Sąd na Lesznie, jak go powszechnie

nazywano, pełnił swoją funkcję również podczas dzia-

łań wojennych i okupacji niemieckiej. Znajdował się na

granicy getta żydowskiego. Handel Żydów z chrześcija-

nami odbywa się po części w gmachu sądów na Lesznie.

Woźni odstępują do tych celów swe prywatne mieszkania

[...]. W tymże budynku sądowym odbywają się spotkania

chrześcijańskich mężów z ich żydowskimi żonami, prze-

bywającymi w getcie oraz vice versa, żon-chrześcijanek

z ich mężami-Żydami

Budynek był szeroko krytykowany przez współcze-

snych prawników i sędziów z powodu zbyt dużej odle-

głości od placu Krasińskich i ul. Miodowej, gdzie znaj-

dowały się pozostałe obiekty sądowe. Stanowiło to spore

utrudnienie dla pracujących tam urzędników. Do dzisiaj

budynek wzbudza wiele kontrowersji i ma równie wielu

zwolenników, co przeciwników.

Sąd jest sztandarowym przykładem polskiej architektu-

ry modernistycznej [4, s. 495–518]

z charakterystycznym

horyzontalnym układem elewacji (il. 2). Układ ten został

podkreślony przez rytm niewielkich otworów okiennych

rozmieszczonych w równych odległościach. Ostatnia kon-

dygnacja została cofnięta, tworząc zwieńczenie sądu. Po-

niżej architekt zaprojektował masywny gzyms wieńczący,

który podkreśla horyzontalny układ elewacji. W parterze

wykonano boniowanie, natomiast na wyższych kondy-

gnacjach zastosowano gładki kamień, ułożony z przesu-

nięciem o 1/8. Dzięki temu uzyskano kontrast między par-

terem a pozostałą częścią kubatury. Prosty, ale starannie

zaprojektowany i wykonany detal kamieniarski stanowi

o dopracowaniu budynku, dzięki czemu ten ostatni zyskał

bardziej wyranowany wyraz. Pomimo swojej prostoty,

elewacja nie wydaje się płaska i monotonna. Budynek

został całkowicie pozbawiony elementów dekoracyjnych

Abraham Lewin (Dziennik z getta warszawskiego) [za: 6, s. 116].

Courthouse on Leszno Street

The country destroyed as a result of war and partitions

was being rebuilt in the 1920 and 1930s – in the era of

the Second Polish Republic. The key task was to create

the infrastructure and administrative system. At that time

courthouses started to be built which were to ensure ad-

equate functioning of the state.

In 1934 a restricted competition was announced for

the construction of the Municipal Court on Leszno Street

(now Solidarności Avenue) [2]. The competition guide-

lines provided detailed requirements for the designers

as to the number of stories, functional division into in-

dividual oors and […] the need to emphasize the func-

tion of the building with monumental architecture but in

straight lines [3, p. 9]. The winning designer was Bohdan

Pniewski

, a leading architect of the nal stage of mod-

ernism (the socalled Warsaw School). The construction

was completed a few months before World War II started.

The courthouse on Leszno Street, as it is was popularly

known, remained open during the war and German occu-

pation. It was situated on the border of the Jewish ghetto.

Jews trade with Christians partly in the courthouse on

Leszno Street. Court ofcers give up their private ats for

this [...]. In the same courthouse Christian husbands meet

their Jewish wives who are in the Ghetto and vice versa,

Christian wives meet their Jewish husbands

The building received plenty of criticism from the

then lawyers and judges due to the large distance from

Krasińskich Square and Miodowa Street where other court

buildings were situated. It was a considerable challenge

for the clerks working there. The building still sparks a lot

of controversy and has so many supporters as opponents.

A courthouse is a agship example of Polish modernist

architecture [4, pp. 495–518]

with a characteristic horizon-

tal facade plan (Fig. 2). This layout was emphasized by

the rhythm of equispaced small window openings. The

last story was shifted back to form the crown of the court-

house. Below, there is a massive cornice, which articulates

the horizontal plan of the facade. On the ground oor rus-

tication was used, whereas on higher stories 1/8 shifted

smooth stone was used. This treatment denoted the separa-

tion between the ground oor and the rest of the building.

A simple but meticulously designed and executed mason 

ry detail provides for a rened building. Despite its sim-

plicity, the facade is not at or monotonous. The building

has no ornaments or historicizing elements. The only deco

rative element is the inscription over the main entrance au-

thored by Andrzej Frycz Modrzewski: “Justice is the ba stion

of the power and sustainability of the Polish Republic”.

The body of the building is very raw and at the same

time monumental. In his book, Jan Zachwatowicz stressed

that […] the advantage of the building is the design of

Polish architect and urban planner. He was a trainee architect at

Jan Heurich and Rudolf Świerczyński Studio. In 1923 he graduated

from the Faculty of Architecture at University of Technology in Warsaw.

He designed the building housing National Archives in Warsaw and

Grand Theatre – National Opera [5].

Abraham Lewin (Dziennik z getta warszawskiego) [acc. 6, p. 116].

Il. 2. Sąd przy al. Solidarności w Warszawie

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 2. Courthouse in Solidarności Avenue

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Warszawa – miasto sądów /Warsaw – city of courthouses 57

i historyzujących. Jedynym elementem ozdobnym jest

napis mieszczący się nad wejściem głównym autorstwa

Andrzeja Frycza Modrzewskiego „Sprawiedliwość jest

ostoją mocy i trwałości Rzeczpospolitej”.

Bryła jest bardzo surowa i jednocześnie monumental-

na. W swojej książce Jan Zachwatowicz podkreślił, że

[…] zaletą budynku jest natomiast rozwiązanie elewacji

głównej, w której prosta bryła kondygnacji biurowych

wspiera się na pylonach z surowego kamienia, pomię-

dzy którymi znajdują się wejścia do gmachu [6, s. 427].

Dużym wyzwaniem projektowym było zagospodaro-

wanie bardzo głębokiej działki między al. Solidarności

a ul. Ogrodową. Inwestor nie zgodził się na propozycję

Pniewskiego obrócenia budynku o 180 stopni i umiesz-

czenia wejścia głównego od nasłonecznionej strony –

od ul. Ogrodowej. Z powodu trudności z zapewnieniem

bezpieczeństwa transportu więźniów od wąskiej i ruchli-

wej al. Solidarności (wówczas ul. Leszno) pozostawiono

wcześ niejszy układ funkcjonalny. W okresie międzywo-

jennym w kwestiach dowozu aresztantów na rozprawy

sądowe opiniowała Policja Państwowa. W tym przypadku

stwierdziła, że dojazd od ul. Leszno jest niekorzystny ze

względów bezpieczeństwa.

Architekt zaprojektował budynek na planie dwuteow-

nika. Dwa prostokątne skrzydła (jedno od strony al. Soli-

darności, drugie od Ogrodowej) zostały ze sobą połączo-

ne poprzez dwa równoległe łączniki. Skrzydło północne

zostało podzielone trzema wewnętrznymi dziedzińcami,

które dodatkowo doświetlają pomieszczenia sądowe i roz-

wiązują problem zbyt głębokiego traktu. Skomplikowany

rzut sądu wynika z kształtu działki, jednak dzięki wpro-

wadzeniu perforacji (dziedzińce i atria) i „spinających”

całość korytarzy sąd pozostaje funkcjonalny (il. 3).

Pozostałe budynki sądowe

o innej funkcji pierwotnej

W Warszawie funkcjonuje kilka budynków sądowych,

które pierwotnie miały inną, niezwiązaną z sądownictwem

funkcję. Pierwszym przykładem jest gmach Sądu Rejo-

nowego dla Śródmieścia, mieszczący się pod adresem

Marszałkowska 82 [7]. Budynek nazywany powszechnie

żyletkowcem Leykama, od nazwiska twórcy – Marka Ley-

kama, zbudowano w latach 1950–1952 (był pierwszym

nowo powstałym obiektem przy ul. Marszałkowskiej

i w Warszawie)

, a mieściła się tu siedziba Ministerstwa

Hutnictwa. Budynek został zaprojektowany w zgodzie

z pa nującym powszechnie późnym modernizmem (il. 4).

Elewacja ma bardzo wyraźny rytm okien – lizena, dwa

smukłe okna, lizena. Jedynie parter został zaakcentowany

poprzez zastosowanie podwójnej wysokości, natomiast

przestrzeń pomiędzy lizenami została wypełniona jed-

nym dużym przeszkleniem. Dzięki takiemu zabiegowi

elewacja staje się bardziej dynamiczna. Dodatkowo uwa-

gę zwraca detal – wnęki okienne są wyprolowane pod

kątem, tworząc ciekawą grę światłocienia.

Za projektowany w 1946 r. w stylu modernizmu history zu ją ce

go [8].

the main facade in which a simple body of ofce stories

is supported by raw stone pylons between which en-

trances to the edice are situated [6, p. 427].

A big design

challenge was the development of a very deep site be-

tween Solidarności Avenue and Ogrodowa Street. The in-

vestor did not agree to Pniewski’s suggestion to rotate the

building by 180 degrees and situate the main entrance on

the sunny side – Ogrodowa Street. Due to the difculty of

ensuring safety of transport of prisoners from the narrow

and busy Solidarności Avenue (back then Leszno Street)

the original functional plan was maintained. In the inter-

war period the arrestees’ transportation for court hearings

was opinionated by the State Police who in this case de-

cided that access from Leszno Street was inexpedient due

to safety reasons.

The building is an Ibeam in plan. Two perpendicular

wings (one from Solidarności Avenue and the other from

Ogrodowa Street) were linked by two parallel connectors.

The north wing was divided by three internal courtyards

drawing daylight deep into the court chambers to elimi-

nate the problem of too deep a bay. The complicated plan

of the court is a consequence of the shape of the site, how-

ever, thanks to the perforations (courtyards and atria) and

corridors which enclose the whole structure, the court’s

functionality was ensured (Fig. 3).

Il. 3. Rzut sądu przy al. Solidarności w Warszawie

(oprac. K. PiętkaRakowiecka)

Fig. 3. Site plan of Courthouse in Solidarności Avenue

(by K. PiętkaRakowiecka)

ul. Ogrodowa

Ogrodowa Street

Al. Solidarności

Solidarności Avenue

58 Kamila PiętkaRakowiecka

Kolejnym przykładem budynku zaadaptowanego na

potrzeby sądu jest kompleks przy ul. Czerniakowskiej,

który powstał w 2007 r. według projektu pracowni

B’ART. Dwa sąsiadujące budynki zostały wykupione

przez Ministerstwo Sprawiedliwości w ostatnim etapie

bu dowy i zaanektowane na potrzeby nowo powstające-

go Centrum Sądownictwa Gospodarczego w Warszawie.

Dwa czterokondygnacyjne budynki połączone ze sobą

dwukondygnacyjnym łącznikiem mieszczą ponad pięć-

dziesiąt sal rozpraw. W kompleksie znajdują się wszystkie

wydziały gospodarcze sądów w Warszawie. Inwestycja

była planowana i przeprowadzana przez ponad osiem lat.

Stanowiła jeden z priorytetów Ministerstwa Sprawiedli-

wości (il. 5).

Stworzenie Centrum Sądownictwa Gospodarczego

ułatwiło pracę urzędnikom. Zastanawiająca jest natomiast

forma budynku. Centrum nie jest obiektem reprezentacyj-

nym, a po elewacji trudno stwierdzić, że jest on siedzibą

sądu. Skromna elewacja przywołuje raczej skojarzenia

z budynkiem biurowym. Monotonny rytm okien, wykoń-

czenie jasnym tynkiem ze żłobieniami (w części poziome

frezy, w części tworzące kratownicę) w żaden sposób nie

uatrakcyjniają budynku. Sąd nie jest obiektem wyróżnia-

jącym się, zaprojektowanym z duchem czasu. W żaden

sposób nie wpływa on na wizerunek Warszawy i nie sta-

nowi jej wizytówki.

Plac Krasińskich dzisiaj,

budynek Sądu Najwyższego

Obecnie najbardziej charakterystycznym obiektem zlo-

kalizowanym przy placu Krasińskich (dawnej warszaw-

skiej dzielnicy sądowej) jest budynek Sądu Najwyższego.

W 1991 r. rozpisano zamknięty konkurs na jego projekt

(budowę ukończono w 1999 r.). Zwycięska praca po-

chodziła z biura architektonicznego Marka Budzyńskie-

i Zbigniewa Badowskiego. Powierzchnia użytkowa

Polski architekt i urbanista. Absolwent Wydziału Architektury

Politechniki Warszawskiej. Od 1992 r. jest adiunktem i kierownikiem

pracowni projektowania miejskiego na Politechnice Warszawskiej. Od

1992 r. prowadzi pracownię Badowski, Budzyński. Jest współautorem

Other courthouses – buildings originally built

to serve a different purpose

Warsaw has a few courthouses which were originally

built to serve a different purpose. The rst example is the

building that houses the District Court for Śródmieście,

located on 82 Marszałkowska Street [7]. The building,

commonly known as Leykam’s “żyletkowiec” (named af-

ter the razor bladeshaped decorative elements) designed

by Marek Leykam was built between 1950 and 1952 (it

was the rst new building on Marszałkowska Street and in

Warsaw)

and the Ministry of Metallurgy was headquar-

tered here. The building was designed in late modernist

style which was widely popular at that time (Fig. 4). The

facade has a very clear rhythm of windows – a lesene, two

slim windows, lesene. Only the ground oor was articu-

lated by the use of double height, while the space between

lesenes was lled with one large glazing. This produced

a more dynamic facade. Additionally, some details were

used to attract attention – the window niches are shaped

at an angle to create an interesting play of light and shade.

Another example of a building adapted for court use is

a complex on Czerniakowska Street which were designed

by B’ART studio in 2007. Two adjacent buildings were

bought by the Ministry of Justice at the last stage of con-

struction and used for a newly created Centre of Commer-

cial Jurisdiction in Warsaw. Two fourstory buildings are

linked by a twostory connector and have over 50 court

rooms. The complex is home to all commercial divisions

of courts in Warsaw. The investment was planned and ex-

ecuted over a period of more than eight years and was one

of the top priorities for the Ministry of Justice (Fig. 5).

The establishment of the Centre of Commercial Juris-

diction facilitated clerks’ work. What is surprising is the

form of the building. The Centre is not grand or impressive

and judging by the facade it can hardly be associated with

a courthouse. Modest facade is akin to an ofce building.

Monotonous rhythm of the windows, pale carved plaster

nish (horizontal friezes and latticework) do not make the

building appealing. The court on Czerniakowska Street is

not a distinctive building and its designer did not keep

abreast of the times. It is denitely not a prominent land-

mark of Warsaw.

Krasińskich Square of today,

the Supreme Court building

Currently the most prominent building situated in

Krasińskich Square (the old Warsaw’s court district) is the

building of the Supreme Court. In 1991 a restricted com-

petition was organized for the design project for the court

(construction was completed in 1999). The winning ar-

chitects were Marek Budzyński

and Zbigniew Badowski.

Designed in 1946 in historicizing modernism style [8].

A Polish architect and urban planner. He graduated from the

Faculty of Architecture of the University of Technology in Warsaw.

Since 1992 he has been an associate professor and director of the

Faculty of Urban Design at the University of Technology in Warsaw.

Since 1992 he has run Badowski, Budzyński Architectural Studio. Some

Il. 4. Budynek sądu przy ul. Marszałkowskiej 82

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 4. Courthouse on 82 Marszałkowska Street

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Warszawa – miasto sądów /Warsaw – city of courthouses 59

gmachu liczy ponad 40 000 m

(Sąd Najwyższy, Sąd

Ape lacyjny, Instytut Pamięci Narodowej oraz parking

miej ski). Od strony ul. Świętojerskiej zlokalizowany jest

Instytut Pamięci, który zajmuje całe północne skrzydło.

Wschodnie skrzydło zajmuje Sąd Apelacyjny i Sąd Naj-

wyższy, które zostały rozplanowane na czterech kondyg

nacjach naziemnych. Do instytucji prowadzą dwa osob-

ne wejścia od strony placu oraz jedno wejście tylne od

ul. Nowiniarskiej (od strony wjazdu na parking podziem

ny) (il. 6). Pierwotnie architekt zakładał, że wejście głów

ne od strony placu Krasińskich będzie uzupełnione rzeź-

bami trzech nagich kobiet, jednak w wyniku protestu ze

strony biskupa polowego Wojska Polskiego Marek Bu-

dzyński zdecydował się na obrócenie kompozycji o 180

stopni, dzięki czemu bardziej reprezentacyjne wejście

znajduje się na tyłach budynku.

Do gmachu Sądu Najwyższego od strony placu wcho-

dzi się po kładce z przeszkloną balustradą. Drzwi do

bu dynku to ciężkie spatynowane stalowe wrota, jednak

sto sunkowo niewielkie, bez możliwości wglądu do stre-

fy wejściowej. Budynek został wykończony patynowaną

blachą oraz szkłem reeksyjnym o zielonkawym odcieniu.

Wejście tylne strzeżone jest przez trzy kariatydy sym-

bolizujące wiarę, nadzieję i miłość, „podtrzymujące”

frag ment pierwszej kondygnacji na swych głowach (il. 7).

Wytworzony plac wejściowy został obniżony w stosunku

do poziomu terenu i wypełniony płytką wodą. Dzięki te-

mu zabiegowi ta część budynku zyskała bardziej efeme-

ryczny i lekki charakter. Bryła budynku od ul. Nowiniar-

skiej jest bardziej plastyczna i rozrzeźbiona. Architekci

stworzyli kompozycję kilku sześcianów, które poprzez

nadwieszenia i wysunięcia sprawiają, że kompozycja bu-

dynku jest bardziej dynamiczna.

Budynek wpisuje się w popularny w latach 90. XX w.

nurt postmodernistyczny, doszukać się również moż-

na bez pośrednich nawiązań do architektury socrealizmu

wielu obiektów m.in. warszawskiego osiedla Ursynów Północ, Wydziału

Prawa Uniwersytetu Warszawskiego [9].

The oor space of the edice is over 40 000 m

(the Su-

preme Court, Court of Appeals, the Institute of National

Remembrance and the city parking lot). The Institute of

National Remembrance is situated on Świętojerska Street

and occupies the entire north wing. The east wing is home

to the Court of Appeals and the Supreme Court which were

planned on four groundlevel stories. There are two sepa-

rate entrances to the building from the square and one back

entrance from Nowiniarska Street (from the side of the en-

trance to the underground parking lot) (Fig. 6). The archi-

tect’s original assumption was that the main entrance from

Krasińskich Square would be decorated with sculptures

of three naked women but in the face of protests voiced

by the eld bishop of the Polish Army, Marek Budzyński

made a decision to rotate the composition by 180 degrees

and thus the ner door is in the back of the building.

The entrance to the Supreme Court from the square

side is through a footbridge with a glass balustrade. The

building is tted with relatively small but heavy, patinated

steel gates providing no insight to the entry zone. The

building was cladded with patinated sheet steel and reec-

tive emerald green glass.

The back entry is guarded by three caryatides symbol-

izing the virtues of faith, hope and love, supporting an ele-

ment of the rst story on their heads (Fig. 7). The entrance

square was depressed against ground level and lled with

shallow water to give the effect of being more ephemeral

and lightweight. The body of the building from Nowiniar-

ska Street is more ornate and sculpted. The architects cre-

ated a composition of a few cubes which, being suspended

and shifted, make the building more dynamic.

The building echoes the postmodernist style, popular in

the 1990s, however it also directly references the socialis-

tic realism architecture (characteristic colonnade). 67 co

lumns that build up the facade are covered with 86 legal

maxims in Polish and Latin e.g. Non omnis vox iudicis

of his many projects include Warsaw’s North Ursynów housing estate,

Faculty of Law of the University of Warsaw [9].

Il. 5. Sąd Gospodarczy przy ul. Czerniakowskiej w Warszawie

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 5. Commercial Court on Czerniakowska Street in Warsaw

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Il. 6. Budynek Sądu Najwyższego przy placu Krasińskich w Warszawie

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 6. Supreme Court in Krasińskich Square in Warsaw

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

60 Kamila PiętkaRakowiecka

(charakterystyczne rozwiązanie kolumnadowe). Sześć dzie 

siąt siedem kolumn tworzących główną elewację bu dyn

ku pokryto 86 paremiami prawniczymi w języku pol skim

i ła cińskim m.in. Non omnis vox iudicis iudicati con ti net

aucto ritatem

czy Advocatorum error litigatoribus non

noceat

W 1989 r. po wschodniej stronie placu Krasińskich po-

wstał Pomnik Powstania Warszawskiego autorstwa prof.

Stanisława Kućmy. Pomnik tworzą postacie Pow stań ców

wybiegających spod ogromnego walącego się py lonu. Po-

zostali walczący wchodzą do kanału (jest to nawiązanie do

ewakuacji Starówki). Marek Budzyński, pracując nad bu-

dynkiem Sądu Najwyższego, postanowił zaprojektować

go tak, aby tworzył tło dla pomnika od strony skrzyżo-

wania ul. Długiej i Miodowej. W celu uzyskania takie-

go efektu połączył kolumny elewacyjne z prostopadłą

kolumnadą wolno stojącą, która domyka plac od strony

wchodniej, tworząc oprawę dla dzieła prof. Kućmy. Dla

Warszawy i warszawiaków symbolika związana z po-

wstaniem jest niezwykle silna i ważna, dlatego architekt,

chcąc uszanować historię miejsca, postanowił odwołać się

do wydarzeń z 1944 r. Kolumny od strony Pomnika Po-

wstania Warszawskiego pokryte zostały znakiem Polski

Walczącej (il. 8).

Nie każda wypowiedź sędziego ma moc wyroku.

Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom.

iudicati continet auctoritatem

or Advocatorum error liti-

gatoribus non noceat

In 1989 on the east side of Krasińskich Square, the

War saw Uprising Monument, designed by Professor Win

cen ty Kućma, was erected. The monument depicts in

sur gents who are running beneath a huge falling pylon.

The other ghters are entering a manhole (a reference to

evacuation of the Old Town). When designing the build-

ing of the Supreme Court, Marek Budzyński decided to

make it the background for the monument from the Długa

Miodowa Street crossroads. To this end, he linked the fa-

cade columns with perpendicular free standing colonnade

which encloses the square from the east side, forming the

background for the work of Professor Kućma. Bearing in

mind that the symbols related with the uprising are ex-

tremely strong and important for Warsaw’s inhabitants,

the architect paid respect to the history of this place and

decided to refer to the 1944 events. The columns from

the side of the Warsaw Uprising Monument were marked

with the Fighting Poland sign (Fig. 8).

Interestingly, law and medium height vegetation covers

the roof of the building with walking paths meandering

through. Green roof of the Supreme Court was one of the

rst projects of this kind in Poland (Marek Budzyński is

now famous for using this kind of solutions

). It is some-

what surprising that access to this space is limited, with no

benches or relax zones.

The Supreme Court edice was a breakthrough design.

It was the rst so modern a courthouse in Poland built after

the transformation. Competitive entries by contemporary

architects are inspired by Latin symbols and colonnade

(e.g. courthouse in Radzyń Podlaski). It is a continuation

Not every word of a judge has legal authority.

An error by the defenders cannot harm the litigants.

Projects with green roof systems designed by Marek Budzyński

include the Library of the University of Warsaw and Podlasie Opera and

Philharmonic [10].

Il. 7. Kariatydy widoczne od strony ul. Nowiniarskiej

(fot.

K. PiętkaRakowiecka

, 2015)

Fig. 7. Caryatids on Nowiniarska Street

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Il. 8. Pomnik Powstania Warszawskiego został podkreślony

przez zastosowanie kolumnady. Warto zwrócić uwagę na

kontrast kolorystyczny między budynkiem sądu a rzeźbą

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 8. Warsaw Uprising Monument was emphasized by a colonnade.

It is worth paying attention to the color contrast

between the building and the monument

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Warszawa – miasto sądów /Warsaw – city of courthouses 61

of the monumental antiquity symbolism and the later

movements like classicism or, more contemporary, social-

ist realism.

Extension of the Supreme Administrative Court

The tenement house of Stanisław and Izydor Seyden-

beuthl on 6 Jasna Street was designed by Edward Eber [11]

and erected in 1910. Between 1929 and 1939 it housed the

“VitaKotwica” Insurance Company. After the war it was

rebuilt in the considerably simplied design of Edward

Minich. The architect deprived the building of the corner

tower, removed the balconies and decided not to introduce

the decorative architectural details. Since 1980 the build-

ing has been home to the Supreme Administrative Court.

In 2011 a decision was made to extend the building de-

spite protests from the Warsaw Historic Preservation Of-

cer regarding its form. The architects designed a modern

upward 7

story extension and added a glazed rectangular

volume to emphasize the corner of the building.

Between 2006 and 2009 the works were conducted to

extend the building to the design by the S.A.M.I. Warsaw

Architectural Studio – by a new part housing the Pro-

vincial Administrative Court [12]. The building has over

9500 m

usable space. The volume is made of three bodies

– one is vestory high, and the other two are ninestory

high. The main entrance to the building is on Boduena

Street. The form of the colonnade with a stone inscrip-

tion directly refers to the Municipal Court in Solidarności

Avenue. The designers describe the architecture of the

building as follows: The two top stories were shifted back

to the face of two-story base and nished with glazed fa-

cades with stone and glass applications. The building,

from Jasna and Boduena Street was shaped in the line of

the street frontage. From Szpitalna Street, the protrud-

ing body of the building encloses Powstańców Warszawy

Square [13]. The newly established part of the court is in

no way distinctive when compared to other buildings. It is

decent but not breathtaking (Fig. 9). It responds to context

Ciekawym rozwiązaniem było wprowadzenie zieleni

na dach budynku. Powierzchnia dachu została zagospo-

darowana zielenią niską i średniowysoką, wśród której

zaplanowano ścieżki piesze. Zielony dach Sądu Najwyż-

szego był jedną z pierwszych tego typu realizacji w Polsce

(Marek Budzyński obecnie znany jest ze stosowania tego

typu rozwiązań

). Niejako zaskakuje fakt, że dostęp do

tej przestrzeni jest ograniczony, nie ma tam ławek ani wy-

znaczonych stref relaksu.

Gmach Sądu Najwyższego był projektem przełomo-

wym, był to pierwszy tak nowoczesny budynek sądo-

wy w Polsce po transformacji. Współcześnie architekci,

w pracach konkursowych, odwołują się do symboliki ła

cińskiej i kolumnady (np. sąd w Radzyniu Podlaskim).

Jest to kontynuacja monumentalnej symboliki antycznej

oraz nurtów, które ją przejęły, takich jak klasycyzm czy

bardziej współcześnie socrealizm.

Rozbudowa Naczelnego Sądu Administracyjnego

Kamienica Stanisława i Izydora Seydenbeuthlów przy

ul. Jasnej 6 powstała w 1910 r. według projektu Edwarda

Ebera [11]. W latach 1929–1939 mieściła się tu siedziba

Towarzystwa Ubezpieczeń „VitaKotwica”. Po zniszcze-

niach wojennych została odbudowana według projektu

Edwarda Minicha, jednak w znacznym uproszczeniu.

Architekt pozbawił budynek wieży wieńczącej narożnik,

usunął balkony i postanowił nie wprowadzać ozdobnego

detalu architektonicznego. Od 1980 r. budynek mieścił

Naczelny Sąd Administracyjny. W 2011 r. podjęto decyzję

o rozbudowie, pomimo sprzeciwów Stołecznego Konser-

watora Zabytków dotyczących formy. Architekci zapro-

jektowali nowoczesną nadbudowę o siódmą kondygnację

oraz dodanie prostopadłościennej, przeszklonej kubatury,

która miała podkreślić narożnik gmachu.

W latach 2006–2009 trwały prace nad rozbudową –

według projektu warszawskiej pracowni S.A.M.I. – o no-

wą część mieszczącą Wojewódzki Sąd Administracyjny

[12]. Budynek liczy ponad 9500 m

powierzchni użytko-

wej. Kubaturę tworzą trzy bryły, jedna pięciokondygna-

cyjna i dwie dziewięciokondygnacyjne. Wejście główne

do obiektu zlokalizowane jest od ul. Boduena. Forma ko 

lumnady zwieńczonej napisem wyrytym w kamieniu bez

pośrednio nawiązuje do gmachu Sądu Grodzkiego przy

al. Solidarności. Projektanci w ten sposób opisują archi-

tekturę budynku: Dwie ostatnie kondygnacje budynku

wycofano do lica dwukondygnacyjnej bazy i wykończo-

no fasadami przeszklonymi z kamiennymi i szklanymi

apli kacjami. Budynek od strony ulicy Jasnej i Boduena

ukształtowano w linii przebiegu pierzei ulicy. Od stro-

ny ulicy Szpitalnej, wysuwająca się bryła zamyka swym

widokiem Plac Powstańców Warszawy [13]. Nowo po-

wstała część sądu niczym się nie wyróżnia na tle innych

budynków. Jest poprawna, ale nie porywająca (il. 9).

Wpisuje się w kontekst, jednak nie niesie ze sobą żadnej

Marek Budzyński jest autorem takich obiektów z systemem zie

lonych dachów jak Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego czy Opera

i Filharmonia Podlaska [10].

Il. 9. Budynek Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie

(fot. K. PiętkaRakowiecka, 2015)

Fig. 9. Supreme Administrative Court in Warsaw

(photo by K. PiętkaRakowiecka, 2015)

62 Kamila PiętkaRakowiecka

but has no added value. Interesting contemporary inspira-

tions for designing and extending courthouses come from

Denmark and the Netherlands. Foreign investments seem

to be much more successful and attractive

Legal regulations and how they affect court form

As mentioned above, in 2009 guidelines for designing

common court buildings and general organizational units

of the prosecutor’s ofce drafted by the Ministry of Jus-

tice were introduced. These regulations clearly dene the

organizational structure of newly established courthouses,

their surface area and safety requirements. Design limita-

tions resulting from the guidelines strongly determine the

way of shaping the courthouses and their adjacent areas.

Courts should be provided with fenced surface park-

ing lots (underground parking lots are allowed in excep-

tional circumstances) and at least two entrances to the

site (including a sally port for the secure transport of in

custody defendants). The site should be fenced to prevent

unauthorized access, and monitored. All entrances to the

building should be secured with access control (e.g. mag-

netometer). Functional program for a court does not in-

clude public spaces like atria or green areas open to the

public. It only includes a section concerning the canteen

(which must only be accessible from inside of the build-

ing). Architects very often use design maneuvers to create

open space.

Fenced sites of courthouses are a big obstacle for prop-

er functioning of urban space as they inhibit pedestrian

trafc and cycling. It is not a big problem in the case of

buildings situated outoftheway, but in the centers of big

cities it might be more of a nuisance.

The availability of the buildings for cyclists and pedes-

trians is not guaranteed under the current law. The space

in front of the building is often accessible, but the area in

the back of the building does not have to be. Obviously

we may ask if it is necessary to provide access to all areas

in the city centers. Creating a certain kind of designated

urban spaces might turn out to be a positive trend.

Undoubtedly, clear requirements for designers of court 

houses facilitate objective assessment of competitive en-

tries. An ordered, clear functional structure of the building

is an additional advantage.

Summary

Courthouses have been established in Warsaw since the

century (the beginning of the modern judicial sys-

tem). Despite World War II damage, some 19

and early

An interesting example of court extension is the project created

in Copenhagen in 2012. A neoclassicist building designed by Hack

Kampmann was extended by a new wing designed by 3XN Studio [14].

The new part responds to context and is compatible with the historic

building. It is worth stressing that the height of the 5story building

matches the architectural style of the adjacent buildings, and the curved

structure is compatible with the roof of the older part. The facade is

cladded with light, sand colored bricks. Slim, densely packed windows

are fitted with modern shutters. The designers received RIBA award

in 2013 [15].

wartości

dodanej. Interesujących współczesnych wzorców

do pro jektowania i rozbudowywania budynków sądów

dostar czają nam obiekty zrealizowane na terenie Danii

i Ho landii. Za granicą mamy przykłady znacznie bardziej

udanych tego typu inwestycji

Przepisy i ich wpływ na formę sądów

Jak wspomniano, w 2009 r. zostały wprowadzone zało-

żenia do projektowania budynków dla sądów powszech-

nych i powszechnych jednostek organizacyjnych proku-

ratury opracowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości.

Przepisy te jasno określają strukturę organizacyjną nowo

powstających obiektów sądowych, ich powierzchnię, wy 

ma gania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa. Og

ra niczenia projektowe wynikające z wytycznych mocno

determinują sposób kształtowania budynków sądowych

i terenów otaczających.

Sądy powinny być wyposażone w ogrodzone parkingi

naziemne (tylko w wyjątkowych przypadkach dopuszcza

się parkingi podziemne) oraz co najmniej dwa wjazdy na

działkę (w tym wjazd dla konwojowanego). Działka sądu

powinna być ogrodzona w sposób uniemożliwiający nie-

kontrolowany dostęp i monitorowana. Wstęp do budynku

powinien być możliwy tylko po przejściu przez kontrolę

(np. w postaci bramek). Program funkcjonalny sądu nie

uwzględnia przestrzeni publicznych takich jak atria czy

przestrzenie zielone ogólnodostępne. W programie funk-

cjonalnym możemy znaleźć tylko punkt dotyczący bufetu

(który może być dostępny jedynie z wnętrza budynku).

Architekci wielokrotnie stosują zabiegi projektowe, które

w sposób wymijający umożliwiają stworzenie przestrzeni

otwartych.

Dużym zagrożeniem dla prawidłowego funkcjono-

wania przestrzeni miejskich są ogrodzone działki sądów

– utrudniają swobodny ruch pieszy i rowerowy. O ile

w przypadku obiektów znajdujących się na uboczu nie

jest to tak uciążliwe, o tyle w centrach dużych miast praw-

dopodobnie stanowi to większy problem.

Dostępność tych obiektów dla rowerzystów, ciągłość

traktów pieszych nie jest zachowana w związku z obowią-

zującymi przepisami. O ile przestrzeń od frontu budynku

może być dostępna, o tyle teren na tyłach budynku już

niekoniecznie. Oczywiście musimy zadać sobie pytanie,

czy istnieje uzasadniona potrzeba zapewnienia dostępu do

wszystkich terenów w centrach miast. Możliwe, że stwo-

rzenie pewnego rodzaju wydzielonych przestrzeni miej-

skich okaże się pozytywnym zjawiskiem.

Niewątpliwie jednak jednoznaczne określenie wyma-

gań stawianych przed projektantami budynków sądowych

Ciekawym przykładem rozbudowy sądu jest realizacja w Ko pen

hadze z 2012 r. Neoklasycystyczny budynek, autorstwa Hacka Kamp

manna, został powiększony o nowe skrzydło zaprojektowane przez

pracownię 3XN [14]. Nowa część dobrze wpisuje się w otoczenie

i współgra z zabytkowym obiektem. Warto zauważyć, że pięcio kon dyg

nacyjny budynek nawiązuje wysokością do otoczenia, a poprzez „fa lis

tość” kubatury – do dachu starszej części. Elewacja budynku została

wykończona cegłą w jasnym, piaskowym odcieniu. Smukłe, gęsto roz

miesz czone okna przesłonięte zostały nowoczesnymi okien nicami.

Autorzy projektu w 2013 r. zostali wyróżnieni nagrodą RIBA [15].

Warszawa – miasto sądów /Warsaw – city of courthouses 63

ułatwia obiektywną ocenę prac konkursowych. Dodatko-

wą zaletą jest uporządkowana, jasna struktura funkcjonal-

na budynku.

Podsumowanie

W Warszawie nieprzerwanie od XIX w. (początków

systemu sądownictwa w dzisiejszym rozumieniu) powsta-

ją budynki sądowe. Pomimo zniszczeń II wojny światowej

zachowały się obiekty XIXwieczne oraz te z początku

XX w. Daje to dosyć szeroki przekrój i możliwość po-

równania budynków sądowych na terenie jednego miasta.

W okresie międzywojennym budynki sądowe pełniły

funkcję użytkową i symboliczną, świadczyły o odbudo-

wie i umacnianiu się pozycji II Rzeczpospolitej. W sto-

licy sprawnie funkcjonowała „dzielnica sądowa”, która

stanowiła epicentrum wydarzeń z dziedziny prawa. Nowo

powstające budynki wpisywały się w powszechnie panu-

jący na świecie wczesny modernizm i niczym nie ustę-

powały zagranicznym realizacjom

. W wyniku zniszczeń

II wojny światowej rola Warszawy jako ośrodka praw ne

go znacznie się zmniejszyła. Sąd Najwyższy, Sąd Admini-

stracyjny i Sąd Apelacyjny zostały przeniesione do Łodzi.

Dopiero w latach 50. XX w. wróciły na stałe do stolicy.

W okresie PRLu architektura obiektów sądowych wpi-

sywała się w panujący w kraju i na świecie nurt architek-

tury socrealistycznej

. Budynki były skrajnie funkcjonal-

ne, elewacje pozbawione ornamentów. Architekci często

odwoływali się do motywu kolumnady lub kratownicy,

nadając budynkom monumentalny charakter. Zaczęto po-

woli zwracać uwagę na potrzeby osób niepełnosprawnych

(powstały pierwsze pochylnie i windy) oraz komfort użyt-

kowników, w obiektach użyteczności publicznej wprowa-

dzano zieleń. Dużym problemem była niska jakość ma-

teriałów budowlanych, przez co budynki z tego okresu

nie przechodzą pozytywnie próby czasu. Pomimo prac

renowacyjnych i zastosowania nowoczesnych technologii

trudno jest przywrócić budynkom socrealistycznym daw-

ny wygląd i spełnić współczesne oczekiwania dotyczą-

ce wykończenia i staranności wykonania detali. W tam-

tym okresie preferowano zabudowę obrzeżną, tworzono

zespoły z wydzielonymi wnętrzami urbanistycznymi (tak

było w przypadku budynku przy ul. Marszałkowskiej 82).

Po zmianach w 1989 r. w kraju zaczęto odczuwać silną

potrzebę restrukturyzacji systemu sądownictwa i stwo-

rzenia nowych przestrzeni administracyjnych. Zaczęto

modernizować i rozbudowywać istniejące gmachy oraz

projektować nowe. Pierwszym znamiennym projektem

był budynek Sądu Najwyższego, który niejako kontynu-

ował estetykę socrealistyczną, ale w znacznie nowszym

ujęciu. Obiekt ten stał się inspiracją dla kolejnych poko-

leń architektów i pokazał mieszkańcom Warszawy i ca-

łej Polski, w jakim kierunku będzie się rozwijać polska

architektura.

Budynek sądu na Lesznie, autorstwa Bohdana Pniewskiego, jest

przykładem wysokiej jakości architektury modernistycznej.

W latach 50.–70. XX w. w wielu krajach panowała estetyka mo 

dernizmu socrealistycznego. Zagranicznym przykładem realizacji tego

typu jest sąd w Salonikach.

century buildings have been preserved, which is an

opportunity to view the contrast in architecture between

courthouses from different eras in one city.

In the interwar period courthouses were utilitarian and

symbolic buildings. Additionally, they were the sign of

the restoration and strengthening of the Second Polish

Republic. In the capital city, the court district operated

smoothly and was a real center of legal life. Newly es-

tablished buildings were erected in line with the globally

popular early modernism style and were no less magni-

cent than foreign projects

. As a result of World War II

damage, the role of Warsaw as a legal center was largely

reduced. The Supreme Court, Administrative Court and

Court of Appeals were relocated to Łódź and returned to

Warsaw as late as in the 1950s.

During the Polish People’s Republic era, courthouse

architecture was in line with the socialist realism move-

ment that was popular both in Poland and abroad

. The

buildings were extremely functional, and facades had

no ornaments. Architects often deployed the colonnade

or latticework motive to accentuate the buildings’ mon-

umental character. The needs of the disabled started to

be addressed (the rst ramps and elevators were installed)

and users’ comfort was nally recognized as elements

of vegetation were used to landscape public buildings.

Poor quality of building materials was a considerable

problem, which is the reason why buildings erected in

that era fail to stand the test of time. Despite renovation

work and the use of newest technologies, it is difcult to

restore the socialistic realism buildings’ original appear-

ance and meet contemporary expectations of nishing and

detail quality. At that time perimeter development was

highly valued and complexes with designated urban exte-

riors were created (this was the case on 82 Marszałkowska

Street).

After the transformation of 1989, there was a strong

need in Poland for restructuring Poland’s judicial system

and creating new administrative space. The existing edi-

ces were modernized and new ones were designed. The

building of the Supreme Court was the rst prominent

building that echoed the socialist realism esthetics but in

a more contemporary version. The building inspired gen-

erations of architects and showed to the people of Warsaw

and Poland the direction for the development of Polish

architecture.

Comparison of Warsaw courthouses from different eras

suggests that buildings of this type have always echoed

the thencurrent architectural trends. They were the

benchmark for other buildings in the city and determined

its image. The courthouses were a reection of the city’s

innovative character and position. Judith Resnik and Den-

nis Curtis stress that the courthouses in the last 40 years

of the 20

century became facets of strong state authority

and should be exceptional, inspiring and safe [16, p. 193].

The courthouse on Leszno Street designed by Bohdan Pniewski

is an example of high quality modernist architecture.

Socialist modernism was the dominant architectural trend in

many countries between 1950s and 1970s. The court in Thessaloniki is

one of the foreign examples of this kind of projects.

64 Kamila PiętkaRakowiecka

Bibliografia /References

[1] http://sn.pl/osadzienajwyzszym/SitePages/Siedziba.aspx [accessed:

June 2015].

[2] Czapelski M., Bohdan Pniewski – warszawski architekt XX wieku,

Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008.

[3] http://bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/2179/05ab35_nr_9.pdf [accessed:

June 2015].

[4] Wróblewski S., Gmachy sądów II Rzeczpospolitej i okresu powojen-

nego – zmiany formy i jakości architektonicznej, [w:] S. Wróblew-

ski, Wpływ dorobku II Rzeczpospolitej na urbanistykę i architekturę

powojenną, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku,

Białystok 2011, 495–518.

[5] http://culture.pl/pl/tworca/bohdanpniewski [accessed: June 2015].

[6] Zachwatowicz J., Architektura polska, Arkady, Warszawa 1966.

[7]

http://warszawa78.blox.pl/2009/03/Marszalkowska82.html [accessed:

June 2015].

[8] https://www.nik.gov.pl/onik/historianik/siedzibynajwyzszejiz-

bykontroli.html [accessed: June 2015].

[9] http://www.mbarch.pl/ [accessed: June 2015].

[10] http://culture.pl/pl/tworca/marekbudzynski [accessed: June 2015].

[11] http://www.urbanity.pl/mazowieckie/warszawa/naczelnysad

administracyjny,b920 [accessed: June 2015].

[12] http://m.warszawa.gazeta.pl/warszawa/56,106541,12167826,8__

Przez_sady_do_wolnosci_,,9.html [accessed: June 2015].

[13] http://samiarchitekci.com/portfolio/naczelnysadadministracyjny

[accessed: June 2015].

[14] http://www.earchitect.co.uk/copenhagen/frederiksbergcourt-

house [accessed: June 2015].

[15] http://www.3xn.com/#/architecture/byyear/54frederiksberg

courthouse [accessed: June 2015].

[16] Resnik J., Curtis D., Representing Justice. Invention, Controversy,

and Rights in City-States and Democratic Courtrooms, Yale Uni-

versity Press, New Haven–London 2011.

Streszczenie

Celem artykułu jest omówienie architektury obiektów sądowych Warszawy i uchwycenie powstałych między nimi zależności funkcjonalnych.

Ważnym aspektem pracy jest określenie wpływu obiektów sądowych na wizerunek miasta. Analizie poddane zostały obiekty z różnych okresów

historycznych, od dwudziestolecia międzywojennego do współczesności. Na podstawie zgromadzonej literatury oraz przedstawionej dokumen-

tacji zdjęciowej i rysunkowej dokonano analizy formalnej i kompozycyjnej wybranych warszawskich sądów. Artykuł porusza także zagadnienia

dotyczące wpływu przepisów i wytycznych projektowych na funkcję i wygląd budynków sądowych po 2009 r.

Słowa kluczowe: sąd, Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, przestrzeń publiczna, Warszawa

Abstract

The paper aims to discuss Warsaw’s courthouse architecture and capture the differences between the projects’ functional dependencies. The key task

was to determine the inuence of court buildings on the image of the city. Buildings erected in different historical periods have been analyzed, starting

from the interwar period to the present times. Formal and compositional analysis of selected courts in Warsaw was performed based on literature

review and photographic and drawing documentation. The paper also touches upon the issue of the inuence of regulations and design guidelines

on the function and appearance of court buildings after 2009.

Key words: courthouse, Supreme Court, Supreme Administrative Court, public space, Warsaw

Na podstawie zestawienia obiektów sądowych Warsza-

wy z różnych okresów można wysunąć wniosek, że tego

typu budynki były zawsze tworzone w panującym nurcie

architektonicznym. Stanowiły wyznacznik dla innych

obiektów miasta i wpływały bezpośrednio na jego wize-

runek. Realizowane obiekty sądowe świadczyły o nowo-

czesności ośrodka miejskiego i jego randze. Judith Resnik

i Dennis Curtis podkreślają, że budynki sądowe w ostat-

nich 40 latach XX w. stały się obiektami świadczącymi

o sile instytucji państwowych, powinny być wyjątkowe,

inspirujące i bezpieczne [16, s. 193]. W Warszawie na wi-

zerunek miasta wpływają zarówno sąd przy al. Solidarno-

ści, gmach Sądu Najwyższego, jak i najnowsze realizacje.

Obecnie architekci w Polsce w swoich projektach po-

winni spełnieniać wytyczne ministerialne. Może to skut-

kować obniżeniem jakości architektury i pozbawieniem

jej indywidualnych rozwiązań estetycznych i funkcjonal-

nych. Jednocześnie może to prowadzić do wykształcenia

swoistego nurtu architektury sądowej w Polsce (tak jak

w Stanach Zjednoczonych). Dużym wyzwaniem dla pro-

jektantów jest rozwiązanie kwestii urbanistyki i zagospo-

darowania przestrzeni wokół budynków sądowych.

Warsaw’s image is determined by the court in Solidarności

Avenue, the Supreme Court edice and latest projects.

Currently, architects in Poland must comply with the

Ministry of Justice’s guidelines when designing court-

houses. This may result in the poorer quality architecture

and absence of innovative estheticfunctional solutions.

At the same time a specic courthouse architecture may

emerge in Poland, similar to that in the United States. Ur-

ban planning and development of space adjacent to the

courthouses are a huge challenge for designers.

Translated by

Agnieszka Janczak

Warsaw – city of courthouses

Kamila Piętka-Rakowiecka

doi:10.5277/arc170305

Abstract