Why research – how to research. Comments on the methodology of contemporary historical and architectural studies and on their application in the adaptation of historic buildings

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190101

Artur Kwaśniewski*

Po co badać – jak badać.

Uwagi o metodyce współczesnych badań historyczno-architektonicznych

i o ich stosowaniu przy adaptacji obiektów zabytkowych

Why research – how to research.

Comments on the methodology of contemporary historical

and architectural studies and on their application

in the adaptation of historic buildings

Wprowadzenie

Badania budowli historycznych

to typ działalności na-

ukowej należący do cywilizacyjnych standardów XXI w.

Obecnie w większości państw świata zabytkowe budowle

są chronione, konserwowane i adaptowane z poszanowa-

niem elementów lub cech reprezentujących przeszłość

* ORCID: 0000-0002-5094-2050. Wydział Architektury Politech-

niki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of Science

and Technology.

Użyte w tekście pojęcie „budowli historycznej” odnosi się do

obiek tów wzniesionych przed 1945 r., przy czym przyjęta data – zakoń-

czenie II wojny światowej – jest cezurą umowną i odzwierciedlającą

środkowoeuropejski punkt widzenia, wedle którego obiekty sprzed tej

daty kwalifikują się do ochrony jako zabytki, a obiekty młodsze – tylko

w szczególnych przypadkach. Pojęcie „budowla historyczna” jest tożsa-

me z pojęciem „budowla zabytkowa” czy „zabytek” (architektury, bu-

downictwa, techniki itd.) przy założeniu, że ów ostatni termin jest rozu-

miany szeroko, tzn. wtedy, gdy zgodzimy się (za Ustawą o ochronie

zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. – dalej: Ustawa), że każda

[...] nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich część lub zespół, będące dzie-

łem człowieka lub związane z jego działalnością stanowią [...] świadec-

two minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie

społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną

lub naukową [1, art. 3, ust. 1].

Miarą upowszechnienia tego standardu jest ratyfikowanie Kon-

wen cji UNESCO dotyczącej ochrony światowego dziedzictwa kultural-

nego i naturalnego przez 194 państwa, zob. [2].

Introduction

Research on historical buildings

is a type of scientific

activity that belongs to civilizational standards of the 21

century. Nowadays, in most countries of the world, his-

torical buildings are protected, preserved and adapted

with respect to elements or features representing the past

and the research which is carried out in situ by archaeolo-

gists, architects, art historians or conservators-restorers

constitute the substantive basis of these activities. Also, in

most countries there are academic centers dealing with

The term “historical building”, which is used in the article, refers

to the architectural objects erected before 1945, and the date adopted –

the end of World War II – is a consecutive caesura reflecting the Central

European point of view, according to which the objects from before that

date qualify for protection as monuments, whereas younger objects – in

special cases only. The term “historical building” is identical to the term

“monumental building” or “monument” (of architecture, construction,

techniques, etc.) assuming that the latter is understood broadly, i.e. when

we agree (under the Act on the protection of monuments and taking care

of monuments from 2003 – hereinafter: the Act), that every [...] property

or movable property, its part or complex that is a work of man or

related to his activity constitutes [...] a proof of the past epoch or event

whose preservation is in the public interest due to their historical, artis-

tic or scientific value [1, art. 3, par. 1].

The level of popularization of this standard is the ratification of

the UNESCO Convention on the protection of the world’s cultural and

natural heritage by 194 countries, see [2].

4 Artur Kwaśniewski

a merytoryczną podstawę tych działań stanowią badania

prowadzone in situ przez archeologów, architektów, histo-

ryków sztuki czy konserwatorów. Również w większości

krajów funkcjonują ośrodki akademickie zajmujące się

budowlami zabytkowymi w ramach nauk humanistycz-

nych i technicznych. Cywilizowany świat poznaje histo-

rię i wartość zabytków na drodze badań archeologicznych

architektonicznych, konserwatorskich, stylistyczno-po-

równawczych itp., jednak poziom ucywilizowania w tej

dziedzinie – dający się mierzyć stopniem metodologicz-

nej poprawności prac badawczych, szerokością horyzontu

poznawczego, zawartością kwestionariusza celów i za-

dań – bywa zróżnicowany. Tematem niniejszego artyku-

łu są właśnie metodologiczne podstawy w prowadzeniu

studiów i analiz budowli historycznych rozpatrywane na

polu badań architektonicznych

Prezentowane tu treści są wynikiem studiów nad stan-

dardami metodologicznymi w badaniach dziedzictwa kul-

turowego na terenie Polski, Republiki Czeskiej, Niemiec

[4], [5]

. Stanowią też efekt krytycznej lektury licznych

raportów badawczych dotyczących zabytków z terenu

Śląska, ziemi kłodzkiej i Łużyc oraz rezultat własnych

doświadczeń zdobytych w wyniku prowadzenia badań

kwerendowych i historyczno-architektonicznych w ra-

mach działalności naukowej oraz zleceń komercyjnych.

Po co badać budowle?

Podstawowa, ponadczasowa wartość budowli histo-

rycznych (bądź ich pozostałości) wynika z faktu, że jako

sugestywny dokument przeszłości pełniły one i pełnią

różnorodne funkcje społeczne: od legitymizowania wła-

dzy i prowadzenia przez rządzących polityki historycznej,

przez zaspokajanie potrzeb poznawczych i estetycznych,

Według Ustawy badania architektoniczne to [...] działania inge-

rujące w substancję zabytku, mające na celu rozpoznanie i udo

kumentowanie pierwotnej formy obiektu budowlanego oraz ustalenie

za kresu jego kolejnych przekształceń [1, art. 3, ust. 10]. Definicja ta,

sfor mułowana na potrzeby prawnej ochrony zabytków, zawęża jednak

pojęcie badań architektonicznych do działań inwazyjnych „ingerujących

w substancję zabytku” (takich jak odsłanianie lica muru poprzez skucie

tynku, ujawnianie konstrukcji stropu spod powały, usuwanie przemuro-

wań dla ujawnienia starszych partii budowli), pomijając dzia łania niein-

wazyjne – całkowicie wystarczające i skuteczne przy badaniu budowli

lub ich partii, które pozostają w stanie ruiny, utraciły tynki bądź ekspo-

nują konstrukcje niczym nieprzesłonięte (ogląd, dokumentowanie, po-

równywanie, interpretowanie struktur budowlanych i ich elementów,

takich jak odsłonięty wątek muru, szczątki powłok tynkowych, odkru-

szone grudki zapraw budowlanych, użyty budulec, pozostałości stolarki

budowlanej, infrastruktury technicznej itp.). Ponieważ nieodzowną

podstawą badań architek to nicznych jest rozpoznanie źródeł historycz-

nych, w teorii i praktyce konserwatorskiej obowiązuje bardziej pojemny

i poprawny termin: badania historyczno-architektoniczne (zob. [3, s. 1]).

Przez to pojęcie rozumiem zintegrowane „badania historyczno-konser-

watorskie” i „badania architektoniczne”.

O metodologicznych podstawach w badaniach dziedzictwa trak-

towały moje referaty na konferencjach bądź sesjach naukowych w 2005 r.

w Poděbradach (zob. [6]), w 2017 r. w Opolu (https://www.nid.pl/pl/

Informacje_ogolne/Opole%20-%20program%20konferencji.pdf)

i Glinnie (Miasto i zamek. Badania nad przemianami umocnień w śred

nio wieczu i okresie nowożytnym, 29–30.09.2017), w 2018 r. we Wro-

cławiu (http://www.izbaarchitektow.wroc.pl/ogl/2018_02/Program %20

seminarium%2016%2003%202018.pdf).

historic buildings within the framework of the humanities

and technical sciences. The civilized world learns about

the history and value of monuments through architectural,

archaeological, restoration, stylistic and comparative

studies, etc., however, the level of civilization in this field

– which can be measured by the methodological correct-

ness level of research works, the width of the cognitive

horizon, the content of goals and tasks questionnaire – is

diversified. The subject of this article covers methodo-

logical bases in conducting studies and analyses of his-

torical buildings, which are considered in the field of ar-

chitectural research

The contents presented here result from studies on

methodological standards in the research into cultural

heritage in the territory of Poland, the Czech Republic,

and Germany [4], [5]

. The content of this article also

constitutes the effect of critical reading of numerous re-

search reports on monuments from the territory of Silesia,

Kłodzko lands and Lusatia as well as the result of our own

experience gained when conducting the query as well as

historical and architectural research as part of scientific

activities and commercial orders.

Why research buildings?

The fundamental and timeless value of historical build-

ings (or their remains) stems from the fact that as a sug-

gestive document of the past, they performed and still

fulfil various social functions, i.e. from legitimizing the

authority and governors being engaged in the historical

policy by satisfying cognitive and aesthetic needs, to pro-

moting tourist attractions and making money on visitors.

Research on buildings plays a subordinate role to these

needs and values created by the society – it provides

According to the Act, architectural research includes [...] activi-

ties interfering with the substance of a monument, aimed at identifying

and documenting the original form of a building as well as determining

the scope of its subsequent transformations [1, art. 3, par. 10]. This

definition, which was formulated for the needs of legal protection of

monuments, narrows, however, the concept of architectural research to

invasive activities “interfering with the substance of a monument” (such

as revealing the face of the wall by removing plaster, revealing the roof

structure from underneath, removing additional walls to reveal the older

parts of a building), whereas it ignores non-invasive actions – com-

pletely sufficient and effective in the study of buildings or their parts,

which are in a state of ruin, lost plaster or expose constructions that are

not covered with anything (viewing, documenting, comparing, interpret-

ing building structures and their elements such as exposed wall brick-

work, remains of coating plaster, broken clumps of mortars, the building

material used, remains of construction joinery, technical infrastructure,

etc.). Since the indispensable basis for architectural research is the rec-

ognition of historical sources, in theory and restoration practice, there is

a more capacious and correct term, i.e. historical and architectural re-

search (see: [3, p. 1]). By this concept I mean integrated “historical and

restoration research” and “architectural research”.

My papers at conferences or scientific sessions in Poděbrady in

2005 (see: [6]), in Opole (https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/

Opole%20-%20program%20konferencji.pdf) and Glinno (Miasto i za 

mek. Badania nad przemianami umocnień w średniowieczu i okresie

n o

wożytnym, 29–30.09.2017) in 2017 and in Wrocław in 2018 (http://

www.izbaarchitektow.wroc.pl/ogl/2018_02/Program%20seminari-

um%2016%2003%202018.pdf), discussed the methodological bases of

the heritage research.

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 5

po promowanie atrakcji turystycznych i zarabianie na

zwiedzających. Badania budowli odgrywają rolę służeb-

ną wobec tych kreowanych przez społeczeństwo potrzeb

i wartości – dostarczają informacji niezbędnych do za-

chowania, przywrócenia, manifestowania historycznych

form, funkcji i treści. Budują dorobek kultury czerpiącej

z dziedzictwa i dorobek nauki w takich dziedzinach jak

historia architektury, archeologia, historia sztuki, antro-

pologia kultury.

Istnieją zatem dwa zasadnicze powody badania bu-

dowli historycznych:

– aby uzyskać informacje służące zleceniodawcy – in-

westorowi, projektantowi, wykonawcy bądź decydentowi

(urzędowi konserwatorskiemu) – do właściwego postępo-

wania z zabytkiem;

– aby realizując prace i pasje naukowe (w ramach

dzia łalności instytucji zajmującej się nauką), poszerzać

obszary wiedzy, dla których zabytek – ściślej mówiąc: au-

tentyczna materia budowli i jej otoczenia – jest źródłem

informacji bądź kontekstem dla źródeł innego typu.

Wszystkie znane mi opracowania oparte na badaniach

budowli to dzieła tworzone „na zlecenie” albo „dla nauki”,

przy czym granica pomiędzy tymi dwoma biegunami ak-

tywności badawczej bywa niewyznaczalna, ponieważ:

– wdrażanie do praktyki gospodarczej wyników badań

jest jedną z trzech podstawowych funkcji nowoczesnego

uniwersytetu (obok edukacji i badań naukowych) i przy-

czynia się bezpośrednio do rozwoju gospodarczego [7,

s. 2], a różne formy komercjalizacji wiedzy naukowej są

prawnie przyjętą formą rozliczania dorobku badawczego;

– wykonawcami zleceń są niejednokrotnie pracowni-

cy instytucji naukowych;

– oczekiwania inwestora-zleceniodawcy nierzadko wy-

kraczają poza praktyczne zastosowania związane z ochro-

ną, konserwacją i adaptacją zabytku (prywatni właściciele

bywają zafascynowani dziejami swych zabytkowych po-

siadłości i realizują pasję poznawczą, zlecając badania),

zaś przedstawiciele świata nauki bywają bardziej skupieni

na praktycznych aspektach życia zawodowego (uzyskanie

habilitacji, zdobycie punktów i cytowań) niż na poszerza-

niu horyzontu wiedzy w danej dziedzinie i eksplorowaniu

zagadnień słabo przebadanych.

Dlatego bardziej zasadne jest mówienie o dwóch mo-

tywacjach do zajmowania się budowlami. Można je robo-

czo nazwać „biznesową” i „poznawczą” (bądź „komer-

cyjną” i „akademicką”).

Trzeci powód – studiowanie historii budowli w celu

wyzyskania dawnych form i treści we współczesnych

kreacjach architektonicznych – sam należy już do historii.

Odgrywał wiodącą rolę w XIX w., ale w ostatnich deka-

dach, w realiach historyzmu nie „naukowego”, lecz „post-

modernistycznego” bądź „tradycjonalistycznego”, całko-

wicie wystarcza gromadzenie i kompilowanie informacji

z badań już istniejących

Przykładem kompilacyjnego podejścia jest twórczość „dwor-

kowa” Andrzeja Grzybowskiego [8]. Twórcze trawestowanie danych

historycznych odnajdujemy w koncepcji architektonicznej zespołu

zabudowy Südliche Friedrichstadt w Berlinie autorstwa Petera Eisen-

mana [za: 9, s. 153, 154]. W obu przypadkach kanwą twórczości jest

information necessary for the preservation, restoration

and manifestation of historical forms, functions and con-

tents. It builds the culture which derives from heritage

and achievements of science in such areas as history of

architecture, archeology, history of art, and cultural an-

thropology.

There are, therefore, two main reasons for the study of

historical buildings:

– to obtain information for the client – an investor,

a designer, a contractor or a decision maker (restoration

office) – for proper dealing with a monument,

– by performing works and pursuing scientific pas-

sions (as part of the institute activities dealing with sci-

ence) to expand the areas of knowledge for which a mon-

ument – to be more precise, the authentic building

material and its surroundings – is a source of information

or a context for sources of a different type.

All the studies I know, which are based on research

into buildings, are works created “to order” or “for sci-

ence”, whereby the boundary between these two poles of

research activity can be indeterminate, because:

– implementation of research results into the business

practice is one of the three fundamental functions of a mod-

ern university (apart from education and research) and

contributes directly to economic development [7, p. 2] and

various forms of commercialization of scientific knowl-

edge are a legally accepted form of accounting for re-

search achievements;

– contractors of orders are often employees of scien-

tific institutions;

– the investor-client expectations often go beyond

practical applications related to protection, restoration

and adaptation of a monument (private owners are fasci-

nated by the history of their historic possessions and pur-

sue their cognitive passion by commissioning research),

whereas representatives of the world of science tend to be

focused more on practical aspects of the professional life

(obtaining habilitation, getting points and citations) than

on broadening the horizon of knowledge in a given field

and exploring issues which are poorly researched.

Therefore, it is more legitimate to talk about two moti-

vations to deal with buildings that can be initially called

“business” and “cognitive” (or “commercial” and “aca-

demic”).

The third reason – studying the history of a building in

order to use old forms and contents in contemporary ar-

chitectural creations – is already history itself. It played

a leading role in the 19

century, but in recent decades, in

the realities of not “scientific” but “postmodern” or “tra-

ditionalist” historicism, it is completely enough to collect

and compile information from the already existing re-

An example of a compilation approach is “manor house” creative

activity by Andrzej Grzybowski [8]. We can find creative travesty of

historical data in the architectural concept of the Südliche Friedrich-

stadt building complex by Peter Eisenman in Berlin [after: 9, pp. 153,

154]. In both cases, the basis of creative activity is historical knowledge,

but the one that was not acquired through independent architectural

research.

6 Artur Kwaśniewski

Można zaryzykować następującą tezę: opisane wyżej

spolaryzowanie motywacji wpływa na sposób myślenia

i działania w podejściu do zabytku. Badacz stawiający na

pierwszym miejscu cele poznawcze to zazwyczaj pracow-

nik ośrodka naukowego respektujący akademickie stan-

dardy pracy naukowej, który w większym lub mniejszym

stopniu:

– dąży do poszerzenia horyzontu wiedzy w danej dzie-

dzinie nauki – eksploruje tematy dotychczas niepodej-

mowane lub marginalizowane, kierując się własnymi

zainteresowaniami albo trendami żywymi w środowisku

naukowym;

– bywa obligowany do analizowania zjawisk (nie tyl-

ko studiowania poszczególnych przypadków) – nie unika

więc ujęć przekrojowych i prób syntezy;

– podejmując temat, poświęca mu znaczną część cza-

su przeznaczonego na pracę naukową – zazwyczaj nie jest

zobowiązany do realizowania w tym samym terminie in-

nych badań;

– dostrzegając ograniczenia własnego warsztatu za-

wodowego, stara się wprowadzać modykacje w sferze

metodologicznej;

– przestrzega standardów przyjętych dla opracowań

naukowych – formułuje cele, zakres, metodykę pracy,

stawia tezy i dowodzi ich słuszności, posługuje się tzw.

aparatem naukowym;

– nie dąży do rozstrzygania wątpliwości badawczych

za wszelką cenę – uznaje uargumentowaną hipotezę za

pełnowartościowy efekt dociekań naukowych;

– ma świadomość, że jego ustalenia podlegają osądo-

wi świata nauki – recenzentów wydawniczych, uczestni-

ków konferencji naukowej, konkurentów zgłębiających

ten sam obszar wiedzy;

– cieszy się pełną autonomią w procesie studiowania

i analizowania zjawisk.

W przypadku badań o charakterze „biznesowym”, nie-

związanych z działalnością akademicką, można podejrze-

wać, że zleceniobiorca:

– podejmuje zlecenie, kierując się różnymi pobudka-

mi – pasja poznawcza nie jest przyczyną pierwszą i nie

wpływa na zakres prac, które służą celom utylitarnym

(ochronie, konserwacji czy adaptacji zabytku);

– zajmuje się wskazanym obiektem i wybranymi

aspektami jego dziejów (np. „pierwotną formą” i „zakre-

sem jego kolejnych przekształceń”, czego wymaga usta-

wowa denicja badań architektonicznych) – nie jest zobli-

gowany do dostrzegania całej złożoności tematu;

– często prowadzi równocześnie kilka prac badaw-

czych, działa pod presją terminów i uwarunkowań inwe-

stycyjnych;

– kieruje się zazwyczaj utartymi schematami postępo-

wania – nie odczuwa potrzeby kwestionowania dotychcza-

sowej praktyki, nie traktuje bowiem zlecenia jak ekspery-

mentu badawczego czy testu rozwiązań innowacyjnych;

–

jest świadom standardów obowiązujących w opraco-

waniach naukowych, ale nie odczuwa presji, by je stoso

wać

wiedza historyczna, ale nie pozyskana na drodze samodzielnych badań

architektonicznych.

We can risk the following thesis: the above-described

polarization of motivations affects the way of thinking

and acting in the approach to a monument. A researcher

who puts cognitive objectives first is usually an employee

of a research centre who respects academic standards of

scientific work, and who to a greater or lesser extent:

– aims at broadening the horizon of knowledge in a giv-

en field of science – explores topics not yet addressed or

marginalized, guided by his/her own interests or trends

current in the scientific community;

– is obligated to analyze phenomena (not only to study

individual cases) – hence she/he does not avoid cross-

sectional approaches and attempts to synthesize;

– when undertaking a subject, devotes a significant

part of his/her time to scientific work – usually s/he is not

obliged to carry out other research at the same time;

– by recognizing the limitations of his/her own profes-

sional skills, tries to introduce modifications in the meth-

odological sphere;

– observes the standards adopted for scientific studies

– formulates purposes, the scope, methodology of work,

puts forward theses and proves their validity and uses the

so-called scientific apparatus (or instrument);

– does not seek to resolve research doubts at all costs

– acknowledges the proved hypothesis as a sterling effect

of scientific investigations;

– is aware that his/her findings are subject to the judg-

ment of the world of science – editorial reviewers, par-

ticipants of a scientific conference, competitors exploring

the same area of knowledge;

– enjoys the full autonomy in the process of studying

and analyzing phenomena.

In the case of “business” research, which is not related

to academic activity, it can be suspected that the contractor:

– takes the order, guided by various motivations –

cognitive passion is not the first reason and does not influ-

ence the scope of works that serve utilitarian purposes

(protection, restoration or adaptation of a monument);

– deals with a given object and selected aspects of its

history (e.g., the “original form” and the “scope of its sub-

sequent transformations”, which is required by the statu-

tory definition of architectural research) – she/he is not

obliged to perceive the whole complexity of the subject;

– often carries out several research works at the same

time, works under the pressure of deadlines and invest-

ment conditions;

– is usually guided by typical schemes of conduct –

she/he does not feel the need to question the previous

practice and does not treat the order as a research experi-

ment or a test of innovative solutions;

– is aware of the standards in scientific studies, but

does not feel any pressure to apply them in an academic

way – in the Polish realities of monument protection, no-

body evaluates methodological basis of work and factual

findings contained in the paper;

– in the case of research issues which are of key im-

portance for the planned investment, strives for unam-

biguous arrangements – so that future proceedings as re-

gards a monument can be based on certainties, not on

hypotheses;

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 7

na sposób akademicki – w polskich realiach ochrony za-

bytków nikt nie ocenia metodologicznych podstaw pracy

i faktograi zawartej w elaboracie;

– w kwestiach badawczych kluczowych dla plano-

wanej inwestycji dąży do jednoznacznych ustaleń – aby

przyszłe postępowanie z zabytkiem móc oprzeć na pew-

nikach, a nie hipotezach;

– nie jest zobligowany do upubliczniania wyników

swych studiów i analiz, dlatego ustalenia zawarte w ra-

porcie – sporządzonym zazwyczaj w kilku papierowych

egzemplarzach przekazywanych zleceniodawcy – w nie-

wielkim stopniu podlegają recenzowaniu przez przedsta-

wicieli świata nauki;

– jest narażony na pokusę formułowania tez i wnio-

sków, których oczekuje inwestor bądź projektant.

I w podejściu „biznesowym”, i w „poznawczym” tkwi

tendencja do zawężania celów i zakresu badań architekto-

nicznych. W przypadku przedstawicieli środowiska aka-

demickiego można wskazać dwa zasadnicze powody:

– wycinkowe studiowanie zabytku pod kątem okre-

ślonej epoki (średniowiecza, „okresu renesansu”), tema-

tu architektonicznego (rezydencje, kościoły, kamienice

mieszczańskie), wybranego aspektu architektury daw-

nej (ewolucja form stylowych itp.) – co w dużej mierze

wynika z przekrojowego charakteru zadań badawczych

i znacznej liczby obiektów wymagających uwzględnienia;

– monodyscyplinarny charakter zadań badawczych

(wynikający z żywotności tradycyjnego modelu uprawia-

nia nauki) oraz „monodyscyplinarność” postawy badawczej

– niewykraczanie poza aparat pojęciowy i ramy metodolo-

giczne kultywowane w danej dziedzinie nauki (w „histo -

rii architektury”, „historii sztuki”, „archeologii” itd.).

W przypadku badań architektonicznych podporząd-

kowanych ochronie, konserwacji bądź adaptacji zabytku

zawężaniu celów i zakresu pracy sprzyjają następujące

okoliczności:

– niewygórowane oczekiwania ustawodawcy (wystar-

czy, że raport zawiera [...] rozpoznanie i udokumentowa-

nie pierwotnej formy obiektu budowlanego oraz ustalenie

zakresu jego kolejnych przekształceń [1, art. 3, ust. 10]),

brak szczegółowych zaleceń dotyczących treści raportu

z badań architektonicznych (polska literatura przedmio-

tu zawiera wytyczne bardzo ogólnikowe), realizowanie

programu wzorowanego na PKZ-owskich „studiach hi-

storyczno-architektonicznych” sprzed kilkudziesięciu lat;

– ograniczenia powodowane przez krótki termin reali-

zacji prac, niewygórowaną kwotę wynagrodzenia, kolizję

prac badawczych z równocześnie prowadzonymi robota-

mi budowlanymi itp.

Wycinkowe eksplorowanie zabytku powoduje, że

uwadze badacza umyka część informacji, jakie zawiera

historyczna materia budowli i jej otoczenia. Na przykład

w przypadku „biznesowych” badań architektonicznych

zogniskowanych na „fazach rozwoju przestrzennego”

i „rozpoznaniu form” bywają marginalizowane pozosta-

łości instalacji budowlanych, stolarki okiennej, odciski

szalunku i inne niuanse rozwiązań technicznych. Prefe-

rowanie starszych faz budowlanych skutkuje pobieżnym

traktowaniem faz najmłodszych – zwłaszcza pochodzą-

cej z końca XIX lub 1. połowy XX w. infrastruktury

– is not obliged to make public the results of his/her

studies and analyses, therefore the findings contained in

the report – which is usually made in several paper copies

and given to a client – to a small extent are subject to

a review by representatives of the world of science;

– is exposed to the temptation to formulate theses and

conclusions that the investor or designer expects.

Both in the “business” and “cognitive” approaches

there is a tendency to narrow the goals and scope of archi-

tectural research. In the case of representatives of the aca-

demic community, there are two main reasons:

– a fragmentary study of a monument in terms of

a specific epoch (the Middle Ages, the “Renaissance pe-

riod”), an architectural theme (residences, churches, bur-

gess houses), a selected aspect of ancient architecture

(evolution of style forms, etc.) – which to a large extent

results from the cross-sectional character of research tasks

and a significant number of objects to be taken into con-

sideration;

– a monodisciplinary character of research tasks (re-

sulting from the viability of the traditional model of learn-

ing) and the “monodiscipline” of the research attitude

– not going beyond the conceptual apparatus and me tho -

dological framework cultivated in a given field of science

(in “history of architecture”, “history of art”, “archeolo-

gy”, etc.).

In the case of architectural studies subordinated to pro-

tection, restoration or adaptation of a monument, the fol-

lowing circumstances are conducive to narrowing the

objectives and scope of work:

–

not excessive expectations of the legislator (it is suf-

ficient if the report contains [...] the identification and

documentation of the original form of the construction ob-

ject and the scope of its subsequent transformations [1, art.

3, par. 10]), lack of detailed recommendations regarding

the content of the architectural research report (Polish lit-

erature on the subject contains very general guidelines),

implementation of a program modelled on the PKZ’s “his-

torical and architectural studies” from several decades ago;

– limitations caused by a short deadline for the com-

pletion of works, a reasonable amount of remuneration,

collision of research works with simultaneous construc-

tion works, etc.

Partial exploration of a monument results in the fact

that the researcher’s attention misses some of the infor-

mation contained in the historical matter of the building

and its surroundings. For example, in the case of “busi-

ness” architectural research which is focused on the

“phases of spatial development” and “recognition of

forms”, the remaining of building installations, window

frames, formwork impressions and other nuances of tech-

nical solutions happen to be marginalized. The preference

for older building phases results in a cursory treatment of

the youngest phases – especially the technical infrastruc-

ture from the late 19

or the 1

half of the 20

century

(e.g. water and sewerage systems, central heating and

stoves), interior design (often without any artistic value,

but significant for the image of transformations of a build-

ing), modern structures and materials (reinforced con-

crete, steel, glass).

8 Artur Kwaśniewski

technicznej (np. instalacji wodno-kanalizacyjnej, ogrze-

wania centralnego i piecowego), wystroju wnętrz (czę-

sto bez wartości artystycznej, ale istotnego dla obrazu

przemian budowli), nowoczesnych konstrukcji i tworzyw

(żelbetu, stali, szkła).

Należy podkreślić, że elementy przez badacza nie-

dostrzeżone są często bezpowrotnie tracone – w trakcie

eksplorowania budowli lub późniejszych prac budowla-

nych – albo „hibernowane” pod współczesnymi tynkami,

posadzkami, sutami do czasu kolejnych przekształceń

budowli. Co więcej, wyniki badań „biznesowych” reali-

zowanych tylko w takim zakresie, jakiego wymaga Usta-

wa nie są w pełni użyteczne. Niewielka jest korzyść spo-

łeczna z prac, które służą jedynie ustaleniu następstwa faz

budowlanych bez odczytania przemian programu archi-

tektonicznego i interpretowaniu tych faz w oderwaniu od

historycznych okoliczności. Niewiele też wnoszą badania

prowadzone tylko na fragmencie budowli, w oderwaniu

od obrazu całości (np. zajmowanie się pomieszczeniem

piwnicznym bez znajomości i rozumienia struktury funk-

cjonalnej całej budowli). Fakty wyizolowane z przyczyn,

uwarunkowań i sensów trudno wykorzystać do objaśnia-

nia historii miejsca, edukowania, przedstawiania zabyt-

ku jako cennego źródła historycznego. Na bazie ustaleń

oderwanych od historycznego kontekstu społecznego

i krajobrazowego nie da się zbudować pełnego obrazu

wartości zabytkowych obiektu – skutkiem czego wnioski

konserwatorskie, które stanowią nalny cel badań „bizne-

sowych”, są niepełne i mogą prowadzić do działań nisz-

czących wartości niedostrzeżone.

W kwestii formułowania celów badawczych warto się-

gnąć po metodykę podstaw zarządzania. Przyjmuje ona

hierarchię trójstopniową, tj. podział na cele strategiczne –

dotyczące dalekosiężnych zamierzeń i realizowania misji,

taktyczne – osadzone w konkretnych realiach, oraz opera-

cyjne – związane z realizowaniem określonych zadań [10,

s. 40]. Należałoby oczekiwać, aby badacz architektury

prócz praktycznych celów „operacyjnych” stawiał przed

sobą także cele „strategiczne”, które wykraczają poza

ramy wyznaczone przez tytuł bądź formułę opracowania

i służą poszerzeniu wiedzy o historycznych uwarunkowa-

niach, procesach, prawidłowościach

Nadrzędne cele badań architektonicznych należałoby

konstruować w szerokich ramach obszarów nauki, do

których badania te są zaliczane. Działając na polu nauk

humanistycznych, powinniśmy przyjąć horyzont ba-

dawczy dyscyplin naukowych z dziedziny humanistyki

i uznać za cel strategiczny poszerzenie wiedzy o historii,

kulturze i funkcjonowaniu dawnych społeczeństw. Jeśli

zaś badania architektoniczne lokujemy w obszarze nauk

technicznych, to celem strategicznym powinno być two-

rzenie usystematyzowanej bazy danych na temat technik

i technologii w budownictwie dawnym, w ramach takich

poddziedzin nauki jak historia techniki czy konserwacja

Przykładem badań historyczno-architektonicznych mających

szeroko zarysowane cele są badania zabudowy staromiejskiej w Świd-

nicy [11], które dzięki wsparciu przedstawicieli innych nauk hu ma-

nistycznych pozwoliły odczytać pierwotną parcelację kwartałów,

strukturę socjotopograficzną, przekształcenia funkcjonalne parcel.

It should be emphasized that the elements, which are

not perceived by the researcher, are often irretrievably

lost – during the exploration of buildings or later con-

struction works – or “hibernated” under contemporary

plasters, floors and ceilings until the subsequent transfor-

mations of a building. Moreover, the results of “business”

research which is carried out only to the extent required

by the Act are not fully usable. There is little social bene-

fit from the works which only serve to determine the se-

quence of construction phases without understanding

transformations of the architectural program and inter-

preting these phases in isolation from historical circum-

stances. The research which is conducted only on a frag-

ment of a building, in isolation from the image of the whole,

also provides little knowledge (e.g. dealing with a base-

ment room without knowing and understanding a func-

tional structure of the entire building). Facts which are

isolated from reasons, conditions and meanings are diffi-

cult to use in order to explain the history of the place, to

educate and present a monument as a valuable historical

source. On the basis of findings detached from the his-

torical, social and landscape context, it is impossible

to build a full picture of the historic values of an object

– consequently, the restoration conclusions that constitute

the final goal of the “business” research are incom-

plete and can lead to actions that will destroy impercepti-

ble values.

When it comes to formulating research goals, it is

worth reaching for the methodology of management fun-

damentals. It adopts a three-level hierarchy, i.e. a division

into strategic goals – concerning far-reaching intentions

and mission implementation, tactical – embedded in spe-

cific realities, and operational – connected with the imple-

mentation of specific tasks [10, p. 40]. We should expect

the researcher of architecture, apart from practical “opera-

tional” goals, to set also “strategic” goals, which go be-

yond the framework established by the title or formula of

the study and serve to broaden knowledge about historical

conditions, processes, and regularities

The precedent aims of architectural research should be

constructed within a broad framework of science areas in

which these studies are included. Acting in the field of

humanities, we should adopt the research horizon of sci-

entific disciplines in the field of humanities and consider

the strategic goal of broadening knowledge about the his-

tory, culture and functioning of ancient societies. If, how-

ever, architectural research is included in the area of tech-

nical sciences, then the strategic goal should be to create

a systematized database on techniques and technologies

in old construction within the subfields of science such as

the history of technology or restoration of monumental

buildings. In both cases, a broad interdisciplinary per-

spective from which we look at a building is conducive to

the search for modifications in the methodological sphere

An example of historical and architectural research aimed at

broadly defined goals is the study of the Old Town architecture in

Świdnica [11], which, thanks to the support of representatives of other

humanities, made it possible to find out the initial partitioning of quarters,

social and topographic structures, and functional transformations of plots.

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 9

budowli zabytkowych. W jednym i drugim wypadku sze-

roka interdyscyplinarna perspektywa, z jakiej patrzymy

na budowlę, sprzyja poszukiwaniu modykacji w sferze

metodologicznej i sięganiu (oby rozsądnemu) po metody

i narzędzia badawcze dyscyplin pokrewnych.

Jak badać?

Refleksja metodologiczna wydaje się niezbywalną

podstawą badań naukowych (przynajmniej w środowisku

akademickim), jednak trudno byłoby wskazać opraco-

wanie z dziedziny historii architektury zawierające kom-

pletną deklarację reguł postępowania badawczego: od

stanowiska metodologicznego, poprzez metodykę i me-

tody, po techniki i narzędzia badawcze. Można sądzić, że

tradycyjne metody, techniki i narzędzia stosowane w ba-

daniach architektonicznych uchodzą za zbyt trywialne, by

je deniować – nikt nie opisuje metody ustalania chrono-

logii struktur budowlanych, techniki odsłaniania węzłów

konstrukcyjnych, młotka murarskiego i szpachli jako pod-

stawowych narzędzi. Godne odnotowania wydają się na-

rzędzia, techniki i metody technologicznie zaawansowane

– np. skaner laserowy, termowizja, analiza radiowęglowa

, zykochemiczna analiza zapraw murarskich – i ogół

badaczy właśnie w tej sferze upatruje istoty postępu me-

todologicznego. Na polu badań architektonicznych nowe

technologie ułatwiają realizowanie celów „operacyjnych”

(identykowanie, datowanie, dokumentowanie itd.), ale

cele „strategiczne” domagają się innowacyjności na wyż-

szych szczeblach metodologicznej drabinki:

– w sferze metodyki – tj. logiki i algorytmu postępo-

wania badawczego, którego odzwierciedleniem jest spis

treści elaboratu,

– w sferze założeń i twierdzeń badawczych – tez, na

których oparto interpretacje, oraz przyjętego aparatu po-

jęciowego,

– w sferze stanowiska metodologicznego – wywie-

dzionego z przekonań epistemologicznych i aksjologicz-

nych podejścia do nauki i sposobu jej uprawiania, inaczej

mówiąc: z postawy lozoczno-badawczej (takiej jak np.

strukturalizm, fenomenologia, neopozytywizm).

Bez świadomego przyjęcia metodologicznej „nadbu-

dowy” – stanowiska, tez, metodyki – trudno spożytkować

możliwości, jakie daje perspektywa badawcza pokrew-

nych dyscyplin naukowych. Istnieje bowiem ryzyko me-

chanicznego sięgania po aparat pojęciowy innych dzie-

dzin

Autor badań „akademickich” o charakterze syntetycz-

nym deniuje zasady postępowania badawczego adekwat-

nie do specyki tematu i zazwyczaj ze świadomością, że

od poprawności metodologicznego instrumentarium, ja-

sności wywodu i niepodważalności argumentów zależy

naukowa wartość pracy oraz jej funkcjonowanie w świe-

cie nauki. W przypadku „biznesowych” badań architekto-

nicznych pojedynczego zabytku wspartych na autorytecie

nauki, ale nie adresowanych do środowisk naukowych

Jak w przypadku pojęcia „kod genetyczny” użytego w tytule

rozprawy na temat średniowiecznej urbanistyki śląskiej [12].

and looking for (in a reasonable way) methods and re-

search tools of related disciplines.

How to research?

A methodological reflection seems to be an inalienable

basis for scientific studies (at least in the academic envi-

ronment), however, it would be difficult to indicate

a study in the field of architectural history that includes

a complete declaration of research rules, i.e. from a meth-

odological approach through methodology and methods

up to techniques and research tools. It can be assumed

that traditional methods, techniques and tools which are

used in architectural research are considered to be too

trivial to define them – nobody describes the method of

determining the chronology of building structures, the

technique of uncovering structure nodes, a bricklayer’s

hammer and a putty knife as basic tools. Technologically

advanced tools, techniques and methods – e.g. a laser

scanner, thermography, carbon-14 analysis, a physico-

chemical analysis of mortars – and all researchers in this

very area see the essence of the methodological progress.

In the field of architectural research, new technologies

facilitate the implementation of “operational” goals (iden-

tifying, dating, documenting, etc.), but “strategic” goals

call for innovation at higher levels of the methodological

ladder:

– in the sphere of methodology – i.e. logic and algo-

rithm of the research procedure, which is reflected in the

list of contents of the paper,

– in the sphere of assumptions and research theses –

also those on which interpretations were based and the

adopted conceptual apparatus,

– in the sphere of the methodological approach – de-

rived from the epistemological and axiological beliefs of

approach to science and the way it is practiced, in other

words: from philosophical and research attitudes (such as

structuralism, phenomenology, and neo-positivism).

Without a conscious adoption of the methodological

“superstructure” – positions, theses, and methodologies

– it is difficult to use opportunities which are offered by

the research perspective of related scientific disciplines.

There is a risk of mechanically reaching for the concep-

tual apparatus of other domains

The author of “academic” research of a synthetic na-

ture defines the rules of research conduct adequately to

the specifics of the topic and usually with the awareness

that the scientific value of work and its functioning in the

world of science depend on the correctness of the meth-

odological instruments, clarity and irrefutability of argu-

ments. In the case of ‘business’ architectural research of

a single monument, which is supported by the authority of

science, but not addressed to scientific communities and

to a small extent verified by these environments, obliga-

tory methodological standards should be established.

Their records should reach the level of methodology, i.e.

As in the case of the term “genetic code” which was used in the

title of the dissertation on medieval Silesian urban planning [12].

10 Artur Kwaśniewski

i w niewielkim stopniu werykowanych przez te śro-

dowiska należałoby ustanowić obligatoryjne standardy

metodologiczne. Ich zapisy powinny sięgać do szczebla

metodyki: deniować narzędzia, techniki, metody oraz

algorytm postępowania badawczego, w szczególności za-

wartość elaboratu, układ treści, sposób dokumentowania

ustaleń (wykazywania ich poprawności).

W środowisku polskich konserwatorów zabytków nie

sformułowano do tej pory instrukcji, która by określała

sposób prowadzenia i dokumentowania badań architekto-

nicznych na tyle szczegółowo, aby wymusić pożądaną za-

wartość raportu badawczego

. Co gorsza, piśmiennictwo

polskie na temat metodologii takich badań jest zdecydo-

wanie uboższe ilościowo i treściowo od literatury adreso-

wanej do archeologów

(być może dlatego, że archeologia

jest odrębną dziedziną nauki, a historia architektury je-

dynie interdyscyplinarną specjalnością). Skutkiem (albo

i przyczyną) tego stanu rzeczy jest brak regulacji praw-

nych precyzujących standard badań architektonicznych.

Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodo-

wego z dnia 28 czerwca 2017 r. w sprawie prowadzenia

prac konserwatorskich, prac restauratorskich i badań

kon serwatorskich stawia wykonawcom bardzo ogólni-

kowe wymagania co do sposobu postępowania, zaś za-

łączniki określające zawartość dokumentacji badawczej

milczą w kwestii raportu z badań architektonicznych

Tym samym urząd ochrony zabytków ma ograniczone

możliwości weryfikowania merytorycznej zawartości

tych sprawozdań.

Za istotne niedociągnięcie systemu ochrony zabytków

w Polsce należy uznać brak standardu „badań historycz-

no-konserwatorskich”, które stanowią podstawę wszel-

kiego studiowania i analizowania zabytku. W polskich

aktach prawnych nie wspomina się o badaniach tego typu,

mimo że w środowisku konserwatorów uchodzą one za

zadanie autonomiczne. Na przykład Jan Tajchman, pisząc

w 2008 r. o potrzebie standaryzacji działań związanych

z konserwacją zabytków architektury, za niezbywalny

etap prac przedprojektowych uznał studium historyczne

oraz badania architektoniczne i ew. archeologiczne [17, s.

102]. Niestety, instrukcja pt. Standardy w zakresie projek-

towania, realizacji i nadzorów prac konserwatorskich do-

tyczących zabytków architektury i budownictwa tegoż au-

tora, opublikowana w 2015 r. pod szyldem Narodowego

Taką tezę stawia i argumentuje Małgorzata Korpała [13, s. 121],

tam również wykaz opracowań mających charakter metodyki badań lub

postulujących doprecyzowanie standardów postępowania badawczego.

Spośród ogromu publikacji poświęconych metodyce badań

archeologicznych odnotować warto instrukcję z 2010 r. [14] mającą

rangę urzędowego standardu, sygnowanego przez Narodowy Instytut

Dziedzictwa.

Rozporządzenie zobowiązuje wykonawców badań do [...] pro

wadzenia dokumentacji przebiegu wskazanych w pozwoleniu prac albo

badań oraz opracowania wyników tych badań, w sposób umoż li wiający

jednoznaczną identyfikację i dokładną lokalizację przestrzenną wszyst

kich czynności, użytych materiałów oraz dokonanych odkryć, i prze ka

zania jej wo je wódzkiemu konserwatorowi zabytków albo mi nis trowi w ter

minie 3 miesięcy od dnia zakończenia tych prac albo badań [15, par. 13,

ust. 2, pkt 4]. Warto odnotować, że termin „standardy dokumentacji” użyty

w wersji rozporządzenia z 27 lipca 2011 r. [16, zał. 1, 2] został w now-

szych wersjach zastąpiony frazą „elementy, które zawiera dokumentacja”.

define tools, techniques, methods and the algorithm of the

research procedure, in particular the content of the paper,

the layout of the content, the way of documenting the

findings (demonstrating their correctness).

In the environment of Polish conservators-restorers of

monuments, no instructions have been formulated so far

that would determine the way of conducting and docu-

menting architectural research in sufficient detail to force

a desired content of a research report

. What is worse, the

Polish literature on the methodology of such studies is

much poorer in terms of quantity and content than the

literature addressed to archaeologists

(perhaps because

archeology is a separate field of science, whereas the his-

tory of architecture is only an interdisciplinary specialty).

The result (or reason) of this state of affairs is the lack of

legal regulations specifying the standard of architectural

research. The Ordinance of the Minister of Culture and

National Heritage of June 28, 2017 regarding research

and works carried out at a monument which is entered in

the register of monuments imposes very general require-

ments on the conduct of contractors and the annexes speci-

fying the contents of the research documentation say noth-

ing as regards the report on architectural research

. Thus,

the office for the protection of monuments has limited pos-

sibilities to verify the substantive content of these reports.

The lack of “historical and restoration research” stand-

ard, which constitute the basis of all studies and analyses

of a monument, is a significant shortcoming of the monu-

ment protection system in Poland. Polish legal acts do not

mention research of this type, although in the environ-

ment of conservators-restorers they are considered to be

an autonomous task. For example, in 2008 Jan Tajchman,

when writing about the need to standardize activities re-

lated to restoration of architectural monuments, consid-

ered a historical study as well as architectural and ar-

chaeological research to be a non-negotiable stage of

pre-design works [17, p. 102]. Unfortunately, the instruc-

tion entitled Standardy w zakresie projektowania, reali-

zacji i nadzorów prac konserwatorskich dotyczących za-

bytków architektury i budownictwa (Standards in the

design, implementation and supervision of restoration

works as regards architectural and construction monu-

Małgorzata Korpała puts forward and argues such a thesis [13,

p. 121]; there is also a list of studies having the character of research

methodology or calling for further specification of standards for

research proceedings.

Among numerous publications devoted to the methodology of

archaeological research, it is worth noticing s set of instructions from

2010 [14] with the rank of the official standard and signed by the Na -

tional Heritage Institute.

The Regulation obliges research contractors to [...] keep records

of the course of works or research indicated in the permit or to research

and to develop the results of these studies in a way that will make it pos-

sible to unambiguously identify and accurately locate spatially all of the

activities, materials used and discoveries made, and hand them over to the

voivodship heritage conservatorrestorer or minister within 3 months

from the date of completion of this work or research [15, par. 13, par. 2,

point 4]. It is worth noticing that the term “documentation standards”

which was used in the version of the regulation of July 27, 2011 [16,

Annex 1, 2] was replaced in the newer versions with the phrase “ele-

ments which are included in documentation”.

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 11

ments) by the same author, which was published in 2015

under the name of the National Heritage Institute, reduces

standardization of research activities to several para-

graphs which specify the issues of particular types of re-

. In 2003 the basic information on “historical in-

direct sources research: handwritten, iconographic and

cartographic” was presented by Maria Brykowska in a script

on architectural monuments research: on almost two pag-

es she presented types of sources, possibilities of their

application, the order of particular stages of conducting

queries, at the same time posing no requirements with re-

gard to the structure and level of detail of the study paper

[18, pp. 65–67]. Four years ago, a collection devoted to

the methodological aspects of restoration and architec-

tural research was published, including Marian Arszyński’s

article on the use of written sources for the needs of mon-

umental research, however, it is difficult to recognize

these observations and postulates as a practical instruc-

tion of conduct [19].

Brykowska negates the sense of standardization of “his-

torical and restoration studies” in the belief that [...] histo-

rians and art historians have an excellent knowledge of

the source research methods and archive resources, which

simply justifies a general discussion of this part of re-

search [18, p. 65]. The author assumes that the works will

be entrusted to a historian or art historian and the one who

– as regards historical sources [...] – will collect, interpret

and develop historical sources [so that they will] be

a scien tific basis for further field research

, and moreover

he will formulate conclusions that can serve as guidelines

for the architectural research program. However, the prac-

tice of “business” architectural research shows that the his-

tory of a place is most often recognized by the architecture

researcher (professional architect), who brings the query

of sources and state of research to the review of the basic

subject literature and selected image messages (he abso-

lutely avoids German-language

handwritten archives),

does not judge credibility of sources and publications, and

even if he gets to the construction archives (the most

“meaningful” in the process of reconstructing the building

transformations), he understands them in a selective way,

for the narrowly formulated purposes of the research (wall

certificate, project authorship etc.) and for the concept of

Historical and restoration studies include research which is car-

ried out by means of humanistic methods through the analysis of archi-

val written and iconographic sources (as well as cartographic) and the

analysis of the form and function of the architectural work itself in

confrontation with the state of knowledge contained in the relevant lit-

erature on the monument itself, as well as in general literature related

to the category of works to which it belongs. This study should outrun

all other research, providing it with the source of the necessary histori-

cal knowledge. [...] Historical and architectural research is carried out

by the surface method and partly survey method through analysis of the

existing structures, materials and construction techniques and technolo-

gies as well as stratigraphy of the monument’s substance in order to

identify and document both the construction process and subsequent

transformations through graphical delamination and theoretical recon-

structions. These studies should be correlated with or be included in the

results of a historical and restoration study, if it was not done before [3,

pp. 3, 4].

Cf. [18, p. 67].

Instytutu Dziedzictwa, sprowadza standaryzację działań

badawczych do kilkuzdaniowych akapitów deniujących

tematykę poszczególnych rodzajów badań

. Podstawo-

we informacje na temat „badań historycznych źródeł

pośrednich: rękopiśmiennych, ikonogracznych i karto-

gracznych” przedstawiła Maria Brykowska w skrypcie

z 2003 r. na temat badań zabytków architektonicznych: na

niecałych dwóch stronicach odnotowała rodzaje źródeł,

możliwości ich wykorzystywania, kolejność poszczegól-

nych etapów prowadzenia kwerend, nie stawiając przy

tym żadnych wymogów w odniesieniu do struktury i stop-

nia szczegółowości opracowania studialnego [18, s. 65–

67]. Cztery lata temu ukazał się drukiem zbiór poświęco-

ny metodologicznym aspektom badań konserwatorskich

i architektonicznych, zawierający tekst Mariana Arszyń-

skiego o wykorzystywaniu źródeł pisanych na potrzeby

badań zabytków, trudno jednak uznać te spostrzeżenia

i postulaty za praktyczną instrukcję postępowania [19].

Brykowska neguje sens standaryzacji „studiów histo-

ryczno-konserwatorskich” w przekonaniu, że [...] histo-

rycy i historycy sztuki mają doskonałą wiedzę na temat

metody badań źródłowych i zasobu archiwów, co uzasad-

nia tylko ogólne omówienie tej części badań [18, s. 65].

Autorka zakłada, że prace zostaną powierzone history-

kowi bądź historykowi sztuki i to takiemu, który źródła

historyczne […] zbierze, zinterpretuje oraz opracuje

[tak, że będą] stanowić podstawę naukową do dalszych

badań w terenie

, a w dodatku sformułuje wnioski mo-

gące posłużyć za wytyczne do programu badań archi-

tektonicznych. Jednak praktyka „biznesowych” badań

architektonicznych pokazuje, że historię miejsca rozpo-

znaje najczęściej sam badacz architektury (z wykształce-

nia architekt), który sprowadza kwerendę źródeł i stanu

badań do przeglądu podstawowej literatury przedmiotu

i wybranych przekazów obrazowych (niemieckojęzycz-

ne rękopiśmienne archiwalia omija szerokim łukiem), nie

ocenia wiarygodności źródeł i publikacji, a jeśli nawet

dociera do archiwaliów budowlanych (najbardziej „wy-

mownych” w procesie rekonstruowania przemian bu-

dowli), to rozczytuje je w sposób wybiórczy, na potrzeby

wąsko sformułowanego celu badań (metryka murów, au-

torstwo projektu itd.) i pod kątem koncepcji przyszłych

działań konserwatorskich. Jeśli natomiast „studium hi-

storyczne” sporządza historyk sztuki bądź historyk, to

Studium historycznokonserwatorskie obejmuje badania prowa-

dzone metodami humanistycznymi poprzez analizę archiwalnych źródeł

pisanych i ikonograficznych (a także kartograficznych) oraz analizę

formy i funkcji samego dzieła architektonicznego w konfrontacji ze sta-

nem wiedzy zawartej w odpowiedniej literaturze dotyczącej samego za-

bytku, a także w literaturze ogólnej, związanej z kategorią dzieł, do

której on należy. Studium to winno wyprzedzać wszystkie inne badania,

stanowiąc dla nich źródło potrzebnej wiedzy historycznej. [...] Badania

historycznoarchitektoniczne prowadzone są metodą powierzchniową

i częściowo sondażową poprzez analizę zastanych struktur, materiałów

oraz technik i technologii budowlanych, a także stratygrafii substancji

zabytku w celu rozpoznania i udokumentowania zarówno procesu budo-

wy, jak i późniejszych przekształceń poprzez graficzne rozwarstwienia

i teoretyczne rekonstrukcje. Badania te powinny być skorelowane z wy-

nikami studium historycznokonserwatorskiego lub je obejmować, jeżeli

nie było ono wykonane uprzednio [3, s. 3, 4].

Por. [18, s. 67].

12 Artur Kwaśniewski

future restoration activities. If,

on the other hand, “histori-

cal research” is prepared by an art historian or a historian,

she/he often marginalizes or omits functional, spatial and

constructional aspects, and it sometimes happens that she/

he misinterprets these contents

A different approach to the methodology of research

and its standardization exists in the Czech Republic,

where conducting and supervising architectural research

(more extensively: restoration studies) for the needs of

monument protection belongs to the tasks of the national

restoration office – Národní památkového ústavu (NPÚ).

Organizational and legal mechanisms were established on

the Czech ground, the effect of which is:

– recognition of standardization of scientific research

methodologies as an important means of developing

knowledge and developing the country’s innovation by

the government of the Czech Republic

; inclusion of res-

toration research standards by a separate regulation of the

Ministry of Culture (No. 13/2011 of February 11, 2011,

amended by Regulation No. 25/2014)

; recognition of

methodological studies (methodologies, methods, restora-

tion programs) as a separate and full-fledged form of sci-

entific achievements

;

– establishing methodological research standards

(methodologies) – by specialists who are connected with

NPÚ, scientific-research institutions or professional as-

sociations (for example Sdružení pro stavebněhistorický

průzkum), often within ministerial research grants – on

the basis of ministerial instructions (practiced and ob-

served in practice)

;

– granting methods and standards with ministerial cer-

tificates of an official recommendation (the use of certi-

For example, the authors of the catalogue of art monuments,

when discussing the construction history of the castle in Dobroszyce

near Oleśnica [20, pp. 35, 36], mistakenly read the “structural” contents

of the foundation document from 1602 – on the basis of a mention about

building the walls on a grate made of oak trunks (mit einem eichenen

Rost den Grund legen und weiter darauf mauern [21, p. 465]) they

reconstructed the castle with the northern wing in the basement with

a frame structure which was bricked at the top of it.

http://www.vyzkum.cz/FrontClanek.aspx?idsekce=685899

[accessed: 12.09.2016], also the text of the minister’s instructions Rady

pro výzkum, vývoj a inovace k certifikovaným metodikám: http://www.

vyzkum.cz/storage/att/8F179E7D84B2B42E55065DF8E45CFCDD/

Doporu%C4%8Den%C3%AD%20Rady%20k%20certifikovan%C3%

BDm%20metodik%C3%A1m.pdf [accessed: 12.09.2016].

Příkaz ministra kultury č. 25/2014, kterým se ruší příkaz minis-

tra č. 13/2011 a stanovuje se Postup certifikace metodik, památkových

postupů MK jako uznatelných výsledků VaVaI a stanovuje se postup ve

věci vydání stanoviska poskytovatele k využitelnosti výsledků Spe cia

lizovaná mapa s odborným obsahem, http://www-old.mkcr.cz/cz/vyz-

kum-a-vyvoj/prikaz-ministra-kultury-c--25-2014--kterym-se-rusi-prikaz-

ministra-c--13-2011-230635/ [accessed: 12.09.2016].

Definice druhů výsledků, Annex No. 4 to the Government Re -

gulation of the Czech Republic no 26822/2017-OMP from 8.02.2017

(Metodiky hodnocení výzkumných organizací a programů účelové pod-

pory výzkumu, vývoje a inovací, http://www.vyzkum.cz/FrontClanek.

aspx?idsekce=799796&ad=1&attid=825176 [accessed: 12.09.2016]).

Pokyny pro zpracování textů oborových metodik památkové

péče v návaznosti na Příkaz ministra kultury č. 13/2011 ze dne 11.02.2011,

by Milan Jančo; http://www.stc.npu.cz/download/1328859464/Me todika

+NP%C3%9A+-+po%C5%BEadavky+ze+strany+redakce+ZPP+a+

certifikace.pdf [accessed: 12.09.2016].

niejednokrotnie marginalizuje lub pomija aspekty funk-

cjonalno-przestrzenne i konstrukcyjne, a bywa i tak, że

treści takie interpretuje błędnie

Odmienne podejście do metodyki badań i ich standa-

ryzacji istnieje w Republice Czeskiej, gdzie prowadzenie

i nadzorowanie badań architektonicznych (szerzej: kon-

serwatorskich) na potrzeby ochrony zabytków należy do

zadań państwowego urzędu konserwatorskiego – Národní

památkového ústavu (NPÚ). Na gruncie czeskim stwo-

rzono mechanizmy organizacyjno-prawne, których efek-

tem jest:

– uznanie przez rząd Republiki Czeskiej standaryzacji

metodyk badań naukowych za istotny środek rozwijania

wiedzy i budowania innowacyjności kraju

; objęcie stan-

dardów badań konserwatorskich osobnym rozporządze-

niem ministerstwa kultury (nr 13/2011 z 11.02.2011 r.;

zmieniony rozporządzeniem nr 25/2014)

; traktowanie

metodologicznych opracowań (metodyk, metod, progra-

mów konserwatorskich) jako odrębnej i pełnoprawnej for-

my dorobku naukowego

;

– ustalanie metodologicznych standardów badaw-

czych (metodyk) – przez specjalistów związanych z NPÚ,

instytucjami naukowo-badawczymi lub stowarzyszenia-

mi zawodowymi (np. Sdružení pro stavebněhistorický

průzkum), niejednokrotnie w ramach ministerialnych

grantów badawczych – w oparciu o ministerialną instruk-

cję (w praktyce stosowaną i przestrzeganą)

;

– przyznawanie metodom i standardom ministerial-

nych certykatów mających charakter urzędowej reko-

mendacji (stosowanie certykowanych metodyk jest eg-

zekwowane nie tylko przez urzędy konserwatorskie, ale

też przez mocno skonsolidowane środowisko czeskich

památkáři, które komunikuje i konfrontuje swój dorobek

Na przykład autorzy katalogu zabytków sztuki, omawiając

historię budowlaną zamku w Dobroszycach koło Oleśnicy [20, s. 35,

36], błędnie odczytali „konstrukcyjne” treści dokumentu fundacyjnego

z 1602 r. – na podstawie wzmianki o stawianiu murów na ruszcie z pni

dębowych (mit einem eichenen Rost den Grund legen und weiter darauf

mauern [21, s. 465]) rekonstruowali zamek ze skrzydłem pn. w przyziemiu

o konstrukcji szkieletowej, górą murowanym.

Zob. http://www.vyzkum.cz/FrontClanek.aspx?idsekce=685899

[data dostępu: 12.09.2016], także tekst instrukcji ministerialnej Rady

pro výzkum, vývoj a inovace k certifikovaným metodikám: http://www.

vyzkum.cz/storage/att/8F179E7D84B2B42E55065DF8E45CFCDD/

Doporu%C4%8Den%C3%AD%20Rady%20k%20certifikovan

%C3%BDm%20metodik%C3%A1m.pdf [data dostępu: 12.09.2016].

Příkaz ministra kultury č. 25/2014, kterým se ruší příkaz mini

stra č. 13/2011 a stanovuje se Postup certifikace metodik, památ kových

postupů MK jako uznatelných výsledků VaVaI a stanovuje se postup ve

věci vydání stanoviska poskytovatele k využitelnosti výsledků

Specializovaná mapa s odborným obsahem, http://www-old.mkcr.cz/cz/

vyzkum-a-vyvoj/prikaz-ministra-kultury-c--25-2014--kterym-se-rusi-

prikaz-ministra-c--13-2011-230635/ [data dostępu: 12.09.2016].

Definice druhů výsledků, załącznik nr 4 do rozporządzenia nr

26822/2017-OMP rządu Republiki Czeskiej z 8.02.2017 w sprawie

Metodiky hodnocení výzkumných organizací a programů účelové

podpory výzkumu, vývoje a inovací, http://www.vyzkum.cz/FrontClanek.

aspx?idsekce=799796&ad=1&attid=825176 [data dostępu: 12.09.2016].

Pokyny pro zpracování textů oborových metodik památkové

péče v návaznosti na Příkaz ministra kultury č. 13/2011 ze dne 11.02.2011,

oprac. Milan Jančo; http://www.stc.npu.cz/download/1328859464/

Metodika+NP%C3%9A+-+po%C5%BEadavky+ze+strany+redakce+

ZPP+a+certifikace.pdf [data dostępu: 12.09.2016].

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 13

badawczy na łamach kilkunastu periodyków poświęco-

nych badaniom historycznych budowli);

– publikowanie certykowanych metod i standardów,

przeważnie w ramach serii wydawniczej NPÚ pt. Odbor-

né a metodické publikace, zarówno na papierze, jak też

w postaci zdygitalizowanej (problematyce badań szeroko

rozumianego dziedzictwa kulturowego poświęcono po-

nad 160 metodyk)

;

– snansowanie przez ministerstwo kultury osobnej

strony internetowej poświęconej metodom i standardom

badań i dokumentacji zabytków w ramach badań architek-

tonicznych (SHP)

;

– włączenie metodyk do akademickich programów

nauczania w dziedzinie konserwacji zabytków

;

– powołanie do życia „metodycznych centrów NPÚ”

przy kilku regionalnych urzędach konserwatorskich (dzie-

dzictwa przemysłowego w Ostrawie, kultury ogrodowej

w Kroměřížu, architektury nowoczesnej w Brnie)

;

– utworzenie Centrum Dziedzictwa Budowlanego

w Plasach (oddział praskiego Národní technického mu-

zeum) – placówki muzealnej z ekspozycją poświęconą

m.in. metodyce badań architektonicznych służącej upo-

wszechnianiu wiedzy nt. budowania i badania budowli

(zwiedzających wita motto: „Kto zna – nie niszczy”)

Jak widać, standaryzacja badań architektonicznych jest

w Republice Czeskiej częścią spójnego systemu ochrony

dziedzictwa kulturowego – od legislacji i certykacji me-

todyk badawczych po edukację społeczeństwa. Spójność,

rzeczowość i szczegółowość jest dostrzegalna również na

wszystkich szczeblach planowania badań:

– w programie badań historycznej budowli wyodręb-

niono i zdeniowano osiem rodzajów prac wzajemnie do-

pełniających się: „standardowe” badania architektoniczne

(stavebněhistorický průzkum), badania kontekstu prze-

strzennego (plošný průzkum – urbanistický, krajinný), ra-

townicze badania architektoniczne i dokumentacje (ope-

rativní průzkum a dokumentace), badania archeologiczne

(archeologický výzkum), analizę historyczno-stylistyczną

(uměleckohistorická analýza), badania konserwatorskie

(restaurátorský průzkum), ekspertyzy techniczno-budow-

lane (stavebnětechnický průzkum), szczegółowe badania

i inwentaryzacje stanu zachowania zabytku (inventariza-

ční a pasportizační průzkum) [zob. 22, s. 34–76];

– dla każdego rodzaju badań specjalistycznych sformu-

łowano odrębne standardy metodologiczne (np. badania

Pełny wykaz opracowań: Edice Odborné a metodické publikace,

http://wiki.npu.cz/index.php/Edice_Odborn%C3%A9_a_metodick%

C3%A9_publikace [data dostępu: 12.09.2016].

Strona powstała w ramach grantu badawczego finansowanego

przez ministerstwo kultury (MK 7503233303) pt. Zkvalitňování a prak

tická aplikace metodicky zaměřeného zpracovávání a hodnocení ne de

struktivních stavebněhistorických průzkumů, http://www.shp-metodika.

cz/projekt.php [data dostępu: 12.09.2016].

Na przykład w programie nauczania przedmiotu Rekonstrukce

a ochrana památek (ROPA) na wydziale budownictwa w katedrze

architektury Univerzitety Pardubice, http://arch.fsv.cvut.cz/predmety_

Bc/Rekonstrukce_a_ochrana_pamatek/5_STAVEBNE%20

HISTORICKY%20PRUZKUM.pdf [data dostępu: 12.09.2016].

https://www.npu.cz/cs/npu-a-pamatkova-pece/npu-jako-

instituce/sluzby/metodicka-centra [data dostępu: 11.03.2018].

http://muzeum-plasy.cz/o-nas [data dostępu: 11.03.2018].

fied methodologies is enforced not only by restoration

offices, but also by the highly consolidated environment

of Czech památkáři, which gives information and con-

fronts its research achievements in several periodicals de-

voted to historical buildings research);

– publishing certified methods and standards, usually

within the NPÚ publishing series Odborné a metodické

publikace, both on paper and in the digitized form (over

160 methodologies were devoted to the issue of research

in the broadly understood cultural heritage)

;

– financing a separate website devoted to the methods

and standards of research as well as documentation of

monuments as part of architectural research (SHP) by the

Ministry of Culture

;

– inclusion of methodologies in the academic curricu-

la in the field of monument restoration

;

– establishing “methodical NPU centres” at several

regional restoration offices (industrial heritage in Ostrava,

garden culture in Kroměříž, and modern architecture in

Brno)

;

– establishing the Construction Heritage Centre in

Plasy (a branch of the Prague Národní technického mu-

seum) – a museum facility with an exhibition devoted to,

among other things, the architectural research methodo-

logy for disseminating knowledge about construction and

studying buildings (visitors are greeted by the motto

“Who knows – does not destroy”)

As we can see, standardization of architectural research

in the Czech Republic is part of a coherent system of the

cultural heritage protection – from legislation and certifi-

cation of research methodologies up to education of the

society. Coherence, rationality and detail are also evident

at all levels of research planning:

– eight types of mutually complementing works were

identified and defined in the program of historical re-

search: “standard” architectural research, spatial context

research, architectural rescue research and documen-

tation, archaeological research, historical and stylistic

analyses, restoration studies, technical and construction

expertise, detailed research and inventories of the monu -

ment’s preservation condition;

– for each type of specialist research, separate meth-

odological standards were formulated (e.g. “standard”

and rescue architectural studies, woodwork and stone-

work, burgess houses, rural houses studies, etc. are sub-

ject to separate methodologies)

;

Full list of studies: Edice Odborné a metodické publikace, http://

wiki.npu.cz/index.php/Edice_Odborn%C3%A9_a_metodick%C3%A9

_publikace [accessed: 12.09.2016].

The website was created as part of a research grant funded by

the Ministry of Culture.

For example, in the subject curriculum at the Faculty of Civil

Engineering in the Department of Architecture of Univerzitety Pardu-

bice, http://arch.fsv.cvut.cz/predmety_Bc/Rekonstrukce_a_ochrana_

pamatek/5_STAVEBNE%20HISTORICKY%20PRUZKUM.pdf

[accessed: 12.09.2016].

https://www.npu.cz/cs/npu-a-pamatkova-pece/npu-jako-insti-

tuce/sluzby/metodicka-centra [accessed: 11.03.2018].

http://muzeum-plasy.cz/o-nas [accessed: 11.03.2018].

Methodologies refer to the architectural research itself [23] and [24].

14 Artur Kwaśniewski

architektoniczne „standardowe” i ratownicze, badania sto-

larki i kamieniarki budowlanej, domów mieszczańskich,

domów wiejskich itp. podlegają odrębnym metodykom)

;

– każda metodyka zawiera praktyczne wytyczne co do

zakresu prac oraz postaci elaboratu, wymogi dotyczące

prowadzenia studiów historycznych (m.in. przytacza-

nia przekazów źródłowych, rozczytywania treści źródeł

ikonogracznych), badań terenowych, dokumentowania

ustaleń (m.in. gracznego zapisu faz rozwoju pozwala-

jącego przedstawiać na rzutach metrykę sklepień i stro-

pów), określania wartości zabytkowych (w sposób kom-

pleksowy) i formułowania wytycznych.

Czeskie standardy postępowania stanowiły punkt od-

niesienia dla rozwiązań metodycznych, które opracowa-

łem na potrzeby własnej działalności – w badaniach archi-

tektonicznych, studiach historyczno-konserwatorskich,

studiach krajobrazowych (realizowanych we współpracy

z Łukaszem Dworniczakiem), programach użytkowa-

nia i ochrony zabytku (z Olegiem Mycakiem). Przyjęty

(i wciąż modykowany) sposób postępowania badawcze-

go i raportowania ustaleń opiera się na standardzie, który

jest na tyle elastyczny, że można stosować go w zadaniach

różnego typu, i na tyle niezmienny, aby wymuszać okre-

śloną merytoryczną zawartość niezależnie od charakteru

prac

. W przypadku badań historyczno-architektonicz-

nych układ treści elaboratu przedstawia się następująco:

1. Karta opracowania (jednostronicowa metryka z in-

formacjami na temat elaboratu – na potrzeby baz danych,

opisów bibliogracznych itp.).

2. Wstęp: a) sformułowanie istoty zadania lub proble-

mu badawczego; b) określenie przedmiotu opracowania,

celów badań i zakresu prac (kwerendowych i tereno-

wych); c) charakterystyka metodologicznych podstaw

pracy (w tym założeń metodologicznych, metod itd., kry-

teriów waloryzacji, struktury opracowania); d) charakte-

rystyka rozplanowania obiektu i otoczenia (zamiast „opi-

su budowli”) – przyjęty podział na komponenty (skrzydła,

dziedzińce itd.), ich nazewnictwo, numeracja pomiesz-

czeń itp.; e) przyjęta terminologia branżowa; f) charak-

terystyka źródeł (w układzie typologicznym), krytyczna

charakterystyka stanu badań (w układzie chronologicz-

nym, z uchwyceniem procesu przyrastania wiedzy na te-

mat obiektu, kompilowania informacji, narastania prze-

kłamań itp.).

3. Konteksty – charakterystyka uwarunkowań środo-

wiskowych, np. kontekstu środowiska przyrodniczego,

struktury osadniczej, społeczno-własnościowej, przemian

kulturowych (zależnie od typu i lokalizacji obiektu).

4. Studia i inwentaryzacje – kwerenda i krytyczna cha-

rakterystyka treści źródeł historycznych oraz opracowań

obejmująca: a) źródła pisane (archiwalia, teksty źródłowe

publikowane, publikacje o wartości źródłowej), b) przeka-

zy kartograczne (materiały historyczne oraz współcze-

sne dane geodezyjno-kartograczne), c) przekazy ikono-

graczne; d) dokumentacje architektoniczno-budowlane

Samych badań architektonicznych dotyczą metodyki [23] i [24].

Realizację tego standardu obrazują treści raportu z kom plek-

sowych badań zamku w Karłowicach (pow. brzeski): [25], [26] i stu diów

historyczno-konserwatorskich dla zamków Niesytno i Świny [27], [28].

– each methodology contains practical guidelines as to

the scope of works and the form of a paper, requirements

for conducting historical studies (including references to

source messages, reading the contents of iconographic

sources), field research, documenting findings (including

a graphical record of the development phases allowing to

present vaults and ceilings measurements on projections),

determining historic values (in a comprehensive manner)

and formulating guidelines.

The Czech standards of conduct constituted a reference

point for methodological solutions which I developed for

the needs of my own business activity – in architectural

studies, historical and conservation studies, landscape

studies (implemented in cooperation with Łukasz Dwor-

niczak) as well as in programs of using and protecting

a monument (with Oleg Mycak). The adopted (and still

modified) method of research proceedings and reporting

the findings is based on a standard that is flexible enough

to be used in various types of tasks, and immutable to

enforce specific content regardless of the character of the

work

. In the case of historical and architectural research,

the layout of the paper content is as follows:

1. Study card (one-page certificate with information on

the subject of a paper – for the needs of databases, biblio-

graphic descriptions, etc.).

2. Introduction: a) formulating the essence of a task or

a research problem; b) specifying the subject of a study,

research objectives and the scope of works (queries and

field); c) characteristics of the methodological basis of

a paper (including methodological assumptions, methods,

etc., valorization criteria, structure of a paper); d) charac-

teristics of the layout of a building and the surroundings

(instead of “description of the building”) – the accepted

division into components (wings, courtyards, etc.), their

names, room numbers, etc.; e) accepted industry termi-

nology; f) characteristics of sources (in a typological or-

der), critical characteristics of the state of research (in a chron-

ological order including the process of broadening the

knowledge about a building, compiling information, in-

creasing misrepresentation, etc.).

3. Contexts – characteristics of environmental condi-

tions, e.g. the context of the natural environment, settle-

ment, social and ownership structures as well as cultural

changes (depending on the type and location of a build-

ing).

4. Studies and inventories – a query and critical char-

acteristics of the contents of historical sources and studies

including: a) written sources (archives, published source

texts, publications with a source value), b) cartographic

reports (historical materials and contemporary geodetic

and cartographic data), c) iconographic reports; d) archi-

tectural and construction documentation (inventory and

design, from the scale of the situational plan to drawings

of details); e) epigraphic and heraldic reports; f) studies

(published and unpublished); g) conclusions from the

The implementation of this standard is illustrated by the con-

tents of the report on comprehensive research of the castle in Karłowice

(Brzeg County) [25], [26] and historical and restoration studies for the

castles of Niesytno and Świny [27], [28].

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 15

(inwentaryzacyjne i projektowe, od skali planu sytuacyj-

nego po rysunki detali); e) przekazy epigraczne i heral-

dyczne; f) opracowania (publikowane i niepublikowane);

g) konkluzje z kwerend dotyczące przemian własności,

przemian funkcji obiektu i jego funkcjonowania w prze-

strzeni społecznej (postrzegania przez odbiorców), prze-

mian otoczenia itp. – potrzebne m.in. do formułowania

zakresu badań terenowych i ich późniejszej interpretacji.

5. Wyniki badań terenowych (na podstawie oglądu, od-

krywek, ekspertyz) dotyczące budowli i jej otoczenia (ele-

mentów zagospodarowania terenu oraz powiązań funk-

cjonalnych i kompozycyjnych) – referowane odrębnie

dla poszczególnych komponentów budowli w podziale

na: a) przemiany w świetle kwerend, b) opis bryły i ukła-

du przestrzennego oraz ustalenia na temat materiałów

i konstrukcji, c) ustalenia na temat elewacji, d) ustalenia

na temat pomieszczeń, e) wyniki badań towarzyszących

(archeologicznych, dendrochronologicznych, stratygrai

tynków itp.).

6. Konkluzje z badań (kwerend i prac terenowych): a)

rekonstrukcja przemian własności i funkcji obiektu (je-

śli nie została zawarta w rozdz. 4), b) rekonstrukcja faz

i etapów przemian budowli (w kontekście programu ar-

chitektonicznego, tj. z uwzględnieniem układu funkcjo-

nalno-przestrzennego, związanego z nim wystroju archi-

tektonicznego i infrastruktury technicznej); c) postulaty

badawcze (wskazanie elementów budowli lub aspektów

badawczych niedostatecznie rozpoznanych).

7. Analiza wartości zabytkowych budowli i jej otocze-

nia (w oparciu o metodykę niżej opisaną) oraz wnioski

konserwatorskie.

8. Wykazy i spisy źródeł, opracowań, ilustracji, tabel,

plansz itp.

Zadaniem tak skonstruowanego standardu jest:

– podniesienie naukowego poziomu elaboratu – m.in.

poprzez wymóg deklarowania celów i zakresu pracy oraz

jej metodologicznych podstaw;

– podniesienie komunikatywności elaboratu, m.in.

w sferze stylu i zapisu wypowiedzi – poprzez odejście od

długich akapitów i erudycyjnych wywodów na rzecz nar-

racji uczytelnionej: z treścią podzieloną na podrozdziały,

wyłożoną w podpunktach (jak w niniejszym artykule), ak-

centowaną wytłuszczeniem druku;

– prowadzenie kwerendy źródeł i publikacji w sposób,

który autorowi umożliwia odczytanie istotnych treści,

a czytelnikowi zwerykowanie trafności ustaleń – m.in.

poprzez zamieszczanie rzetelnego opisu katalogowego

(ze wskazaniem miejsca przechowywania lub pozyskania

przekazu), cytowanie istotnych fragmentów źródeł w ory-

ginalnym brzmieniu, rozbiór treści przekazu na składowe,

krytyczne komentowanie źródeł i ich zawartości;

– zwiększenie obiektywizmu „wniosków konserwa-

torskich” w oparciu o wieloaspektową analizę wartości

za bytkowych.

Kwestia waloryzacji zabytku na potrzeby jego przy-

szłej konserwacji i adaptacji wykracza poza ramy niniej-

szego artykułu. Nie można jednak przemilczeć kilku fun-

damentalnych zasad:

– podstawą wartości zabytkowej jest autentyzm mate-

rii zabytku – tylko nieprzekształcone struktury i elementy

queries concerning changes in ownership, transforma-

tions in functions of a building and its functioning in the

social space (perception by recipients), transformations of

the surroundings, etc. – necessary, e.g. to formulate the

scope of field studies and their subsequent interpretation.

5. The results of field research (on the basis of sight-

ings, excavations, expert opinions) regarding a building

and its surroundings (land development elements and

functional and compositional connections) – reported

separately for individual building components and divid-

ed into: a) changes in the light of queries, b) description

of the building body and spatial layout as well as findings

regarding materials and constructions, c) findings on fa-

çades, d) findings on rooms, e) results of accompanying

studies (archaeological, dendrochronological, stratigra-

phy of plasters, etc.).

6. Conclusions drawn from the research (queries and

field works): a) reconstruction of changes in ownership

and functions of a building (if not included in chapter 4),

b) reconstruction of phases and stages of the building

transformations (in the context of the architectural pro-

gram, i.e. with regard to its functional and spatial layout

as well as its architectural décor and technical infrastruc-

ture); c) research postulates (indication of building ele-

ments or research aspects which are not adequately identi-

fied).

7. The analysis of the historic values of a building and

its surroundings (on the basis of the methodology de-

scribed below) and restoration conclusions.

Lists of sources, studies, illustrations, tables, charts, etc.

The task of the standard constructed in this way is the

following:

– raising the scientific level of a paper – for instance,

through the requirement to declare the goals and scope of

the work and its methodological foundations;

– increasing the communicativeness of a paper, among

other things, in the sphere of its style and records of state-

ments – by avoiding long paragraphs and erudite argu-

ments in favour of a readable narrative, i.e. with the con-

tent divided into subsections, outlined in sub-points (as in

this article), emphasized by boldface;

– conducting a query of sources and publications in

a way that allows the author to read relevant contents and

the reader to verify the accuracy of findings – by, for ex-

ample, posting a reliable catalogue description (indicating

the storage location or obtaining the message), quoting

significant fragments of sources in the original wording,

breaking down the message content into components,

critical commenting on sources and their contents;

– increasing the objectivity of “restoration conclu-

sions” on the basis of a multi-aspect analysis of historic

values.

The issue of valorization of a monument for the pur-

poses of its future restoration and adaptation goes beyond

the scope of this article. However, we cannot fail to men-

tion some fundamental principles such as:

– the basis of the historic value is the authenticity of

the matter of a monument – only untransformed structures

and elements have a full historical, artistic and scientific

value; a historical building deprived of authenticity

16 Artur Kwaśniewski

mają pełną wartość historyczną, artystyczną i naukową;

budowla historyczna pozbawiona tak rozumianego au-

tentyzmu – w imię upiększania wyglądu, przywracania

wyglądu pierwotnego, zaspokajania oczekiwań inwestora

– to tylko „wyrób zabytkopodobny”

;

– wartości zabytkowe nie ograniczają się do material-

nych komponentów budowli, ale obejmują też funkcjo-

nowanie obiektu w przestrzeni społecznej dawniej i dziś

– historia, treści wyrażane przez budowlę, przypisywane

jej znaczenia, relacje z krajobrazem i inne wartości nie-

materialne też stanowią o wartości zabytkowej obiektu

;

– sposób postrzegania wartości zabytkowej przez au-

tora badań przekłada się na sposób postępowania z zabyt-

kiem: autentyczna materia zabytkowa może być w trakcie

prac badawczych traktowana podmiotowo (historyczne

tynki i mury uważamy za wartość, naruszamy tylko punk-

towo, w stopniu niezbędnym dla pozyskania informacji)

albo przedmiotowo (badania budowli prowadzimy jak

sekcję zwłok, a nie zabieg na żywym organizmie); war-

tości niematerialne zabytku uważamy za cenne albo mar-

ginalizujemy (skutkiem czego np. przyzwalamy na od-

budowywanie historycznych ruin będących ikonicznym

składnikiem krajobrazu kulturowego);

– niezależnie od przyjętych przez badacza kryteriów

oceny „wnioski konserwatorskie” wieńczące raport z ba-

dań architektonicznych muszą wynikać z oglądu wszyst-

kich składowych wartości zabytkowej.

Przedstawiona poniżej propozycja analizowania war-

tości zabytkowych obiektu nie dotyczy kryteriów walory-

zacji, lecz samego procesu analitycznego rozumowania.

Postulowana metoda to rozwinięcie zasad postępowania

badawczo-projektowego, który jest praktykowany od

lat w Zakładzie Kształtowania Środowiska Politechniki

Wrocławskiej (A. Kwaśniewski. O. Mycak, Ł. Dworni-

czak) i wykazuje podobieństwo z metodą JARK-WAK

(jednostek i wnętrz architektoniczno-krajobrazowych)

autorstwa Janusza Bogdanowskiego [31]. Główne zasady

postępowania to:

– prowadzenie analizy w trzech krokach (wynikają-

cych z logiki rozumowania dedukcyjnego): a) określe-

nie zasobu, b) dokonanie waloryzacji, c) sformułowanie

wniosków;

– zidentykowanie ogółu zasobów kulturowych mate-

rialnych i niematerialnych, do których należą: a) elemen-

ty krajobrazowego otoczenia (naturalne i antropogenicz-

ne: zbocza, skarpy, cieki wodne, fosy); b) komponenty

Spór rzeczników autentyzmu materii z rzecznikami „autentyzmu

formy” toczony w środowisku specjalistów to w istocie konflikt świa to-

poglądów i modeli kultury, z których wyrasta grupowy i indy widualny

stosunek do rzeczywistości. Przytaczanie argumentów obu stron prze-

kra cza ramy niniejszego artykułu; wiele na ten temat napisano w pracach

zbiorowych publikowanych przez ICOMOS Polska (zob. http://www.

icomos-poland.org/pl/publikacje.html [data dostępu: 15.03.2018]); zob.

również [29].

O kryteriach waloryzacji zabytków traktują wspomniane wyżej

publikacje ICOMOS. Propozycję systematyki kryteriów i wdrożenia

tzw. Zabytkoznawczej Analizy Wartościującej – wywiedzionej z kon-

cepcji Waltera Frodla – przedstawił w 2013 r. J. Krawczyk [30]; zob.

również [3, s. 9, 10]. Analogiczne podejście reprezentują autorzy wspom-

nianych wyżej czeskich metodyk badawczych (np. [23, s. 44–49]).

understood in this way – in the name of embellishing its

appearance, restoring the original appearance, satisfying

investor’s expectations – it is just a “monumental-like

product”

;

– historical values are not limited to the material com-

ponents of the building, but also include the functioning

of the building in the former and present social space –

history, content expressed by the building, assigned mean-

ings, relations with the landscape and other intangible

assets also determine the value of the historic object

;

– the way of perceiving the historic value by the au-

thor of the research is manifested in the method of dealing

with a monument, i.e. the authentic historical matter may

be treated subjectively during research (historical plasters

and walls are considered to be a value, we violate its in-

tegrity only at points, to the extent necessary to obtain

information) or objectively (building research is run like

an autopsy, and not a procedure on a living organism); we

consider the intangible assets of a monument as valuable

or marginalize them (as a result, for example, we agree on

the rebuilding of historical ruins that constitute an iconic

component of the cultural landscape);

– irrespective of the evaluation criteria adopted by the

researcher, the “conservation conclusions” crowning the

architectural research report must result from viewing all

the components of the historic value.

The proposal for analyzing the monument’s historic

values presented below does not concern the criteria for

valorization, but the very analytical reasoning process.

The postulated method is the development of principles of

research and design, which has been practiced for years in

the Department of Environmental Development and

shows similarity with JARK-WAK method (units and ar-

chitectural and landscape interiors) by Janusz Bogdanow-

ski [31]. The main rules of conduct are as follows:

– carrying out the analysis in three steps (resulting

from the logic of deductive reasoning): a) determining the

resource, b) making valorisation, c) drawing conclusions;

– identification of all material and non-material cul-

tural resources, which include: a) elements of landscape

surroundings (natural and anthropogenic: slopes, scarps,

watercourses, moats); b) building’s components or their

relics, i.e. structures (compositional, functional and spa-

tial layouts, an articulatory/decorative system facades and

rooms, structural and infrastructural systems) and ele-

The dispute between the advocate of the authenticity of matter

and the advocate of the “authenticity of form” in the specialists’ environ-

ment is in fact a conflict of worldviews and models of culture, from

which group and individual attitudes to reality arise. Quotations of argu-

ments of both parties exceeds the scope of this article; a lot was written

about this subject in collective works published by ICOMOS (see: http://

www.icomos-poland.org/pl/publikacje.html [accessed: 15.03.2018]);

also [29]).

The above-mentioned ICOMOS publications treat the criteria of

valorisation of monuments. A proposal for the systematics of criteria and

implementation of the so-called Monument Valuation Analysis – derived

from the Walter Frodl’s concept – was presented in 2013 by J. Krawczyk

[30], see also: [3, pp. 9, 10]. An analogous approach is represented by

the authors of the above-mentioned Czech research methodologies (e.g.

[23, pp. 44–49]).

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 17

budowli lub ich relikty: struktury (układ kompozycyjny,

funkcjonalno-przestrzenny, system artykulacyjny/deko-

racyjny elewacji i pomieszczeń, konstrukcyjny, infra-

strukturalny) oraz elementy (dekoracyjne, konstrukcyjno-

-budowlane, infrastrukturalne itd.) – w podziale na fazy

rozwoju przestrzennego, z uwzględnieniem stanu zacho-

wania; c) funkcjonowanie obiektu w przestrzeni społecz-

nej i jego percepcja (dawniej i dziś);

– określenie wartości zabytkowej obiektu ze względu

na aspekt naukowy (obiekt jako źródło wiedzy nauko-

wej, reprezentant typologiczny), historyczno-kulturowy

(obiekt jako świadectwo/sceneria wydarzeń, przedmiot

tekstu kultury), semantyczny (treści i znaczenia), arty-

styczny (obiekt jako kreacja artystyczna, reprezentant

zjawisk i tendencji), krajobrazowy (obiekt jako wyróżnik

krajobrazowy, element układu przestrzennego), estetycz-

ny – w oparciu o zobiektywizowane kryteria wartościo-

wania (zadeklarowane w rozdz. 1, przyjęte dla skali sub-

regionu, regionu, kraju);

– formułowanie wniosków na temat sposobów postę-

powania – o różnym stopniu kategoryczności (konieczne

jest…, zasadne jest…, należy rozważyć możliwość…),

w ścisłym nawiązaniu do przyznanych ocen;

– przedstawienie analizy w formie tabelarycznej (za-

soby, waloryzacja i wnioski zapisane w odrębnych ko-

lumnach) i w formie gracznej (plan z przedstawieniem

przynajmniej samych zasobów).

Taki sposób prowadzenia analizy nie gwarantuje za-

bytkowi ochrony – sprawia jednak, że nic, co stanowi

o wartości obiektu, nie zostanie pominięte

Zasadne jest, aby działania projektowe podejmowa-

ne przy zabytkach o wyjątkowej wartości historycznej,

naukowej i artystycznej lub szczególnym znaczeniu dla

krajobrazu były poprzedzone dodatkowym pakietem ba-

dań, który uświadamiałby inwestorowi, projektantowi

i decydentowi optymalne sposoby adaptowania obiektu

w oparciu o racjonalne przesłanki oraz różne możliwości

i nieprzekraczalne granice przyszłego zagospodarowywa-

nia i funkcjonowania zabytku.

Schemat takiego „studium programowo-przestrzenne-

go” powinien przedstawiać się następująco

1. Przedmiot, cel, zakres opracowania (w tym: zde-

niowanie obszarów objętych studiami i koncepcją), meto-

dyka pracy, przyjęta terminologia.

2. Studia uwarunkowań i zasobów środowiska – ustale-

nia dla obszaru opracowania i jego otoczenia obejmujące

następujące aspekty:

– układ funkcjonalno-przestrzenny (w tym: zapisy ak-

tów prawa miejscowego, zalecenia inwestorskie, funkcje

obszarów i obiektów, obsługa komunikacyjna, infrastruk-

tura techniczna itd.);

Tabelaryczną formę zapisu zastosowałem w opracowaniu na

temat zamku Niesytno [27, s. 268–272], jednak bez uwzględnienia

wartości niematerialnych.

Opisany schemat postępowania badawczego był przeze mnie

realizowany w nieco odmiennej postaci w studiach krajobrazowych (np.

[32], wybrane rozdziały tego elaboratu zostały udostępnione w: https://

www.dworniczak.com/studia-analizy-krajobrazu-kulturowego-rejonie-

zamku-swiny-pow-jaworski/).

ments (decorative, structural, constructional, infrastruc-

tural, etc.) – divided into spatial development stages, tak-

ing into account the state of preservation; c) functioning

of an object in the social space and its perception (for-

merly and today);

– determining the historic value of an object due to the

scientific aspect (an object as a source of scientific knowl-

edge, a typological representative), historical and cultural

(an object as a testimony/scenery of events, a subject of

cultural text), semantic (contents and meanings), artistic

(an object as an artistic creation, a representative of phe-

nomena and tendencies), landscape (an object as a land-

scape distinctive element, a spatial layout element), aes-

thetic – on the basis of objective value criteria (declared

in chapter 1, adopted for the subregion, region, country

scale);

– drawing conclusions on the methods of conduct –

with varying degrees of categorical character (it is neces-

sary…, it is reasonable…, you should consider the possi-

bility…), in close relation to the awarded evaluations;

– presentation of the analysis in a tabular form (re-

sources, valorisation and conclusions written in separate

columns) and in a graphical form (a plan including a pres-

entation of at least the resources themselves).

This method of conducting the analysis does not guar-

antee protection to a monument – however, it means that

nothing which constitutes the value of a monument will

be omitted

It is reasonable that the project activities, which are

undertaken as regards monuments of exceptional histori-

cal, scientific and artistic value or special importance for

the landscape, were preceded by an additional research

package that would make an investor, a designer and a de-

cision maker aware of optimal ways of adapting an object

on the basis of rational premises as well as different pos-

sibilities and impassable boundaries of the future devel-

opment and functioning of a monument.

A scheme of such a “program and spatial study” should

be presented in the following way

1. The subject, purpose, scope of a study (including

a definition of areas covered by studies and a concept),

a methodology of work, an accepted terminology.

2. Studies of conditions and environmental resources

– findings for the study area and its surroundings, includ-

ing the following aspects:

– a functional and spatial layout (including local law

acts, investor recommendations, functions of areas and

facilities, transport services, technical infrastructure, etc.);

– cultural environment (an extract from the historical

and architectural research report complemented with data

for the entire area covered by the research and informa-

tion on legal forms of heritage protection);

I applied a tabular form of the record in the study of Niesytno

Castle [27, pp. 268–272] but without taking into account non-material

values.

The research conduct scheme described below was implemented

by me in a slightly different form in landscape studies (e.g. [32], select-

ed sections available on https://www.dworniczak.com/studia-analizy-

krajobrazu-kulturowego-rejonie-zamku-swiny-pow-jaworski/).

18 Artur Kwaśniewski

– natural environment (including fundamental physi-

ographic conditions, natural habitats with their flora and

fauna, legal forms of nature conservation);

– a composition and landscape layout (principles of

planning structures and elements in space, natural compo-

nents as determinants of the layout, active and passive ex-

posures);

– complementary studies (e.g. social environment re-

search data: interviews, surveys, public consultations,

etc., a presentation of standards and good practices, in-

cluding standards of conduct resulting from UNESCO

Charter and Declarations as well as from the principles of

sustainable development; case studies and a presentation

of good practices);

– conclusions, i.e. specification of factors determining

the future conduct of an object and its functioning.

3. The analysis of environmental conditions and re-

sources:

– basic analyses – prepared for the four above-men-

tioned aspects, conducted in three stages (conditions and

resources, valorisation, conclusions), presented in a table

and plans;

– complementary analyses (e.g. SWOT analysis of the

investor’s program and users’ needs);

–

Conclusions, i.e. identification of conflicts and threats;

postulates regarding assumptions and design solutions

based on conclusions from basic analyses; conclusions

regarding protection of natural and cultural values, shap-

ing the environment and promoting its values;

4. Design study:

– program assumptions (in social, environmental, eco-

nomic and technical aspects);

– project assumptions – concerning three types of pro-

ceedings as regards a monument, i.e. securing, shaping

and promoting (including media and marketing possibili-

ties of utilizing cultural values of an object);

–

variants of solutions (assuming a different degree of

interference into a monument) – presenting alternative goals

and means of actions (with an indication of social, natural,

economic and technical benefits) together with SWOT anal-

yses (for example, in relation to the influence of invest-

ments on the landscape, historic and natural values);

– conclusions, i.e. indicating an optimal variant – also

from the point of view of protecting values of the environ-

ment (including protecting authenticity of a monument).

5. Lists of sources and studies, illustrations, tables,

charts, etc.

A study constructed in this way helps an investor see

that the potential of a historic building and its surround-

ings can be exploited in various ways and the authenticity

of a monument’s matter can be incorporated into market-

ing activities.

Summary

1. In the subsequent decades, historical and architectural

studies will probably be increasingly supported by modern

techniques and tools, but the measure of their quality will

always be methodological maturity, which is revealed by

a clearly expressed methodological approach and precise

– środowisko kulturowe (wyciąg z raportu badań hi-

storyczno-architektonicznych, dopełniony o dane dla ca-

łego obszaru objętego badaniami oraz informacje o praw-

nych formach ochrony dziedzictwa);

– środowisko przyrodnicze (w tym: podstawowe uwa-

runkowania zjograczne, siedliska przyrodnicze z ich

orą i fauną, prawne formy ochrony przyrody);

– układ kompozycyjno-krajobrazowy (zasady rozpla-

nowania struktur i elementów w przestrzeni, komponenty

przyrodnicze jako determinanty rozplanowania, ekspozy-

cja czynna i bierna);

– studia uzupełniające (np. dane badań środowiska

społecznego: wywiadów, ankiet, konsultacji społecznych

itd.; prezentacja standardów i dobrych praktyk – w tym:

standardy postępowania wynikające z Kart i deklaracji

UNESCO oraz z zasad zrównoważonego rozwoju; studia

przypadków i prezentacja dobrych praktyk);

– konkluzje: wyszczególnienie czynników warunku-

jących przyszłe postępowanie z obiektem i jego funkcjo-

nowanie.

3. Analiza uwarunkowań i zasobów środowiska:

– analizy podstawowe – sporządzane dla czterech wy-

żej wymienionych aspektów, prowadzone trójetapowo

(uwarunkowania i zasoby, waloryzacja, wnioski), przed-

stawione w tabeli i na planach;

– analizy uzupełniające (np. analiza SWOT programu

inwestorskiego i potrzeb użytkowników);

– konkluzje: zidentykowanie koniktów i zagrożeń;

postulaty dotyczące założeń i rozwiązań projektowych

oparte na wnioskach z analiz podstawowych; wnioski

dotyczące zabezpieczenia walorów przyrodniczych i kul-

turowych, kształtowania środowiska i promowania jego

wartości.

4. Studium projektowe:

– założenia programowe (w aspekcie społecznym,

przyrodniczym, ekonomiczno-technicznym);

– założenia projektowe – dotyczące trzech rodzajów

postępowania z zabytkiem: zabezpieczania, kształtowania

i promocji (w tym: możliwości medialnego i marketingo-

wego spożytkowania wartości kulturowych obiektu);

– warianty rozwiązań (zakładające różny stopień inge-

rencji w zabytek) – przedstawienie alternatywnych celów

i środków działań (ze wskazaniem korzyści społecznych,

przyrodniczych, ekonomiczno-technicznych) wraz z ana-

lizami SWOT (m.in. w odniesieniu do oddziaływania in-

westycji na krajobraz, wartości zabytkowe i przyrodnicze);

– konkluzje: wskazanie wariantu optymalnego – także

z punktu widzenia ochrony walorów środowiska (w tym:

chronienia autentyzmu zabytku).

5. Wykazy i spisy: źródeł i opracowań, ilustracji, tabel,

plansz itp.

Tak skonstruowane studium pomaga inwestorowi zo-

baczyć, że potencjał zabytkowej budowli i jej otoczenia

można wyzyskać na różne sposoby, a autentyzm materii

zabytku daje się włączyć do działań marketingowych.

Podsumowanie

1. W kolejnych dekadach badania historyczno-archi-

tektoniczne będą zapewne w coraz większym stopniu

Metodyka badań historycznoarchitektonicznych /Methodology of historical and architectural research 19

methodology of conduct defining goals, methods and re-

search techniques. However, it is difficult to enforce

a high quality without standardizing this methodology.

2. In the case of architectural research, which is carried

out for the needs of the investment, it is necessary to im-

plement methodological standards that enable us to ana-

lyse the total historical values and to draw restoration

conclusions in an objectified manner. In the case of the

development of objects with a special historic or land-

scape value, it would be reasonable to create a ‘program

and spatial study’ in order to understand all environmental

conditions and values; such a study would make it possi-

ble to see the influence of the planned investment on the

historical, scientific and artistic values of a monument

and its surroundings, but also would enable us to indicate

how to exploit these values.

3. A “context” is one of the key terms of the concep-

tual apparatus of historical and architectural research. Be-

ing able to understand the context constitutes the basis for

interpreting the history and architecture of a building,

popularizing this knowledge, valuating a monument and

planning its future as well as putting forward new goals

and research tasks.

Translated by

Bogusław Setkowicz

wspomagane nowoczesnymi technikami i narzędziami,

ale miarą ich jakości zawsze pozostanie metodologicz-

na dojrzałość, którą ujawnia jasno wyrażone stanowisko

metodologiczne oraz precyzyjna metodyka postępowania,

deniująca cele, metody, techniki badań. Trudno jednak

egzekwować wysoką jakość bez ustandaryzowania tej

metodyki.

2. W przypadku badań architektonicznych prowadzo-

nych na potrzeby inwestycji niezbędne jest wdrożenie

metodologicznych standardów pozwalających analizować

ogół wartości zabytkowych i formułować wnioski kon-

serwatorskie w sposób zobiektywizowany. W przypadku

zagospodarowywania obiektów o szczególnej wartości

zabytkowej lub krajobrazowej zasadne byłoby sporządza-

nie „studiów programowo-przestrzennych” w celu roz-

czytania ogółu uwarunkowań i wartości środowiskowych;

takie studium pozwoliłoby dostrzec wpływ planowanej

inwestycji na wartość historyczną, naukową i artystyczną

zabytku i jego otoczenia, ale również wskazać sposoby

wyzyskania tych wartości.

3. „Kontekst” to jeden z kluczowych terminów aparatu

pojęciowego badań historyczno-architektonicznych. Roz-

czytanie kontekstu jest podstawą interpretowania historii

i architektury budowli, popularyzowania tej wiedzy, war-

tościowania zabytku i planowania jego przyszłości, a tak-

że formułowania nowych celów i zadań badawczych.

Bibliografia /References

[1] Ustawa z dnia 23 lipca 2013 r. o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami, Dz.U. 2003, nr 162, poz. 1568, z późn. zm., http://prawo.

sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031621568 [acces-

sed: 11.02.2019].

[2] Światowe dziedzictwo, http://www.unesco.pl/kultura/dziedzic-

two-kulturowe/swiatowe-dziedzictwo/konwencja/ [accessed:

12.02.2018].

[3] Tajchman J., Standardy w zakresie projektowania, realizacji i nad-

zorów prac konserwatorskich dotyczących zabytków architektury

i budownictwa, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Toruń–Warszawa

2015, http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/J-TAJCHMAN_standar-

dy-dokumentacji.pdf [accessed: 12.09.2016].

[4] Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne polskich Łużyc Górnych

od XIII do XVIII wieku w świetle źródeł historycznych i badań ar-

chitektonicznych. Postulowany standard badań historycznokon-

serwatorskich w badaniach konserwatorskich (historycznoarchi-

tektonicznych, historycznourbanistycznych, krajobrazowych) – na

przykładzie studiów siedzib feudalnych Łużyc Górnych, raport z se-

rii SPR Nr W1A/S-029/2016, Politechnika Wrocławska, Wrocław

2016, [mpis w CWiNT PWr].

[5] Kwaśniewski A., Metodyka studiów i analiz środowiska antro-

pogenicznego przy ustanawianiu obszarów ochrony dziedzictwa

kulturowego – między polską praktyką a środkowoeuropejskimi

standardami, raport z serii SPR nr W01/2017/S-029, Politechnika

Wrocławska, Wrocław 2017, [mpis w CWiNT PWr].

[6] Kwaśniewski A., Metodologiczne znaczenie kontekstu historycz-

nego w badaniach architektury rezydencjonalnej. Doświadczenia

z prac nad „Rezydencjami Śląska, Ziemi Kłodzkiej i Łużyc”, [w:]

Svornik 4/2006. Sborník příspěvků ze 4. konference stavebněhisto-

rického průzkumu uspořádané 31.5.–3.6.2005 v Poděbradech Po-

znávání a dokumentace historických staveb, UNICORNIS Praha

2006, 151–162.

[7] [b.a.], Komercjalizacja wyników badań naukowych, „High-Tech”

2014, nr 53, 1–7, http://www.wctt.pl/site_media/upload/images/

HT_2014_4_m.pdf [accessed: 12.03.2018].

[8] Loba M., Andrzej Grzybowski. Polski historyzm współczesny, Pod-

karpacki Instytut Książki i Marketingu, Rzeszów 2008.

[9] Jakimowicz A., Wybrane aspekty pojmowania czasu w architektu-

rze. współczesnej – czas i przestrzeń jako matryca, „Czasopismo

Techniczne. Architektura” 2011, R. 108, z. 4-A/2, 151–156.

[10] Hofman M., Skrzypek E., Zarządzanie procesami w przedsiębior-

stwie, Wolters Kluwer, Warszawa 2010.

[11] Chorowska M., Lasota C., Kamienica mieszczańska w Świdnicy,

Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2013.

[12] Eysymontt R., Kod genetyczny miasta. Średniowieczne miasta lo-

kacyjne Dolnego Śląska na tle urbanistyki europejskiej, Via Nova,

Wrocław 2009.

[13] Korpała M., Konieczność opracowania niezbędnego zakresu badań

konserwatorskich jako podstawy ich waloryzacji, [w:] B. Szmy-

gin (red.), Wartościowanie zabytków architektury, PKN ICOMOS,

Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2013, 120–124.

[14] [b.a.], Standardy metodyczne i dokumentacyjne badań archeolo-

gicznych i opracowań ich wyników. Wytyczne opracowane przez

KOBiDZ w konsultacji z Kolegium Doradczym ds. archeologii

przy Dyrektorze KOBiDZ, „Kurier Konserwatorski” 2010, nr 6,

40–49, http://www.nid.pl/upload/iblock/3c1/3c1466427ed7a-

94902408ba51279661e.pdf [accessed: 12.09.2016].

[15] Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

z dnia 28 czerwca 2017 r. w sprawie prowadzenia prac konser-

watorskich, prac restauratorskich i badań konserwatorskich przy

zabytku wpisanym do rejestru zabytków albo na Listę Skarbów

Dziedzictwa oraz robót budowlanych, badań architektonicznych

i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków,

a także badań archeologicznych i poszukiwań zabytków, Dz.U.

2017, poz. 1265, http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/

WDU20170001265/O/D20171265.pdf [accessed: 12.04.2018].

[16] Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

z dnia 27 lipca 2011 r. w sprawie prowadzenia prac konserwator-

skich, prac restauratorskich, robót budowlanych, badań konserwa-

torskich, badań architektonicznych i innych działań przy zabytku

20 Artur Kwaśniewski

Streszczenie

Artykuł poświęcony jest problematyce jakości prowadzonych w Polsce badań historyczno-architektonicznych służących poznawaniu i wartościo-

waniu budowli historycznych. Autor charakteryzuje dwa rodzaje prac: „poznawcze” – prowadzone w ramach działalności ośrodków akademickich

i poddane rygorom pracy naukowej, oraz „biznesowe” – realizowane w ramach zleceń komercyjnych na potrzeby konserwacji i adaptacji zabytków,

z rzadka werykowane przez środowisko naukowe. Wskazuje na brak precyzyjnych regulacji prawnych obligujących autorów prac do deniowania

celów, zakresu i metod pracy, do właściwego sposobu prowadzenia studiów historycznych i dokumentowania prac terenowych, do obiektywizmu

przy ustalaniu wniosków konserwatorskich. Postulując konieczność standaryzacji badań historyczno-architektonicznych, autor stawia za wzór

instrukcje obowiązujące w Republice Czeskiej – usankcjonowane ministerialnymi certykatami i respektowane przez historyków architektury

i konserwatorów podejmujących prace przedprojektowe. Rozwiązania czeskie oraz własne doświadczenia zawodowe posłużyły do sformułowania

metodologicznych wymogów odnośnie do zawartości i układu treści raportu z badań. Postulowany standard obejmuje m.in. sposób dochodzenia do

wniosków konserwatorskich na drodze metodycznej analizy wartości zabytkowych. W artykule autor wskazuje na kluczowe w badaniach historycz-

no-architektonicznych znaczenie pojęcia „kontekst” – tylko poprzez rozpoznanie historycznych kontekstów budowli (społecznego, funkcjonalnego,

krajobrazowego) można objaśnić genezę i sens jej przemian, postrzegać obiekt budowlany w relacji z jego historycznym otoczeniem, zauważać ogół

wartości zabytku.

Słowa kluczowe: badania historyczno-architektoniczne, metodologia, ochrona zabytków

Abstract

The article presents the issue of the quality of architectural history research in Poland. According to the author, two types of research can be distingu-

ished. “Cognitive” reaserch work is conducted as part of the activities of academic centers and is usually evaluated by the scientic community, the

“business” one is conducted as part of a commercial assignment related to conservation and adaptation and usually without any scientic verication.

Postulating the need for standardization of architectural history research, the author formulates, as a model, the instructions that are valid in the Czech

Republic and respected by architectural historians and conservators. He proposes his own standard of content and layout of the research report and

methodical analysis of historic values. In the article, the author indicates the key meaning of the term “context”. If historical contexts are not under-

stood (social, functional, landscape etc.), than it is not possible to understand the genesis and sense of the building and its real value.

Key words: architectural history research, methodology, heritage protection

wpisanym do rejestru zabytków oraz badań archeologicznych,

Dz.U. 2011, nr 165, poz. 987, http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/

download.xsp/WDU20111650987/O/D20110987.pdf [accessed:

12.04.2018].

[17] Tajchman J., W sprawie konieczności ustanowienia standardów

wykonywania projektów dotyczących prac planowanych w zabyt-

kach architektury, „Ochrona zabytków” 2008, Nr 1, 79–106, http://

cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.da5c5234-4f12-

3df4-b057-ea6e866b778d/c/Ochrona_Zabytkow_2008_1_p079-

106.pdf [accessed: 12.09.2016].

[18] Brykowska M., Metody pomiarów i badań zabytków architektury,

Ocyna Wydawnicza PW, Warszawa 2003.

[19] Arszyński M., Kilka uwag na temat przydatności źródeł pisanych

dla procesu badań architektonicznych domów mieszczańskich

w Toruniu, [w:] M. Arszyński, M. Prarat, U. Schaaf, B. Zimnowo-

da-Krajewska (red.), Badania architektoniczne. Historia i perspek-

tywy rozwoju, Bernardinum, Toruń 2015, 215–225.

[20] Chrzanowska A., Starzewska M., Ziomecka A., Pokora J., Zlat M.,

Oleśnica, Bierutów i okolice, „Katalog zabytków sztuki w Polsce”,

t. 4, z. 1, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1983.

[21] Sinapius J., Schlesischer Curiositäten, Erste Vorstellung, Darinnen

die ansehnlichen Geschlechter Des Schlesischen Adels, Mit Erzeh-

lung Des Ursprungs, der Wappen, Genealogien der qualiertesten

Cavaliere, der StammHäuser und Güter beschrieben […], in der

Fleischerischen Druckerei, Leipzig 1720.

[22] Macek P., Razím V. (red.), Zkoumání historických staveb. NPÚ,

ÚOP středních Čech, Praha 2011.

[23] Beránek J., Macek P., Pařízková-Čevonová J. et al., Metodika

stavebněhistorického průzkumu, „Odborné a metodické publikace”,

sv. 70, Národní památkový ústav, generální ředitelství, Praha 2015.

[24] Blácha J., Jesenský V., Macek P., Razim V., Sommer J., Veselý J.,

Operativní průzkum a dokumentace historických staveb, „Odborné

a metodické publikace”, sv. 31, Národní Památkový Ústav, Praha 2005.

[25] Kwaśniewski A., Kwerenda archiwaliów i publikacji nt. zamku

i areału zamkowego w Karłowicach, Wrocław 2014, [mpis w Wo-

jewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Opolu].

[26] Kwaśniewski A., Zamek w Karłowicach: badania architektoniczne

i badania stratygrai tynków, Wrocław 2014, [mpis w Wojewódz-

kim Urzędzie Ochrony Zabytków w Opolu].

[27] Kwaśniewski A., Zamek Niesytno w Płoninie (pow. jaworski):

Kwerenda oraz krytyczna analiza źródeł i opracowań. Wyniki

wstępnych badań terenowych. Konkluzje nt. przemian własności

i przekształceń areału zamkowego, Wrocław 2015, [mpis w Dol-

nośląskim Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków, Delegatura

w Legnicy].

[28] Kwaśniewski A., Zamek Świny (pow. jaworski): Kwerenda oraz

krytyczna analiza źródeł i opracowań nt. historii i architektury

rezydencji. Konkluzje badawcze nt. przekształceń zamku i areału

zamkowego, Wrocław 2016, [mpis w Dolnośląskim Wojewódzkim

Urzędzie Ochrony Zabytków, Delegatura w Legnicy].

[29] Kwaśniewski A., Polskie podejście do waloru autentyzmu zabyt-

ków architektury, [w:] E. Łużyniecka (red.), Dziedzictwo architek-

toniczne. Rekonstrukcje i badania obiektów zabytkowych, Ocyna

Wydawnicza PWr, Wrocław 2017, 6–22.

[30] Krawczyk J., Dialog z tradycją w konserwatorstwie – koncep-

cja zabytkoznawczej analizy wartościującej, „Zabytkoznawstwo

i Konserwatorstwo” 2013, 44, 507–529.

[31] Bogdanowski J., Metoda jednostek i wnętrz architektonicznokra-

jobrazowych (JARKWAK) w studiach i projektowaniu (podstawo-

we wiadomości): pomoc dydaktyczna, Wydawnictwo PK, Kraków

1999.

[32] Kwaśniewski A., Dworniczak Ł., Studia i analizy krajobrazu kul-

turowego w rejonie zamku Świny (pow. jaworski), Wrocław 2016,

[mpis w Dolnośląskim Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabyt-

ków, Delegatura w Legnicy].

Why research – how to research. Comments on the methodology of contemporary historical and architectural studies and on their application in the adaptation of historic buildings

Artur Kwaśniewski

doi:10.5277/arc190101

Abstract