Numer 1(57)/2019

DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis tre┼Ťci

Spis tre┼Ťci

Otw├│rz spis tre┼Ťci

  1. Artykuły

    1. Artur Kwa┼Ťniewski - Po co bada─ç ÔÇô jak bada─ç. Uwagi o metodyce wsp├│┼éczesnych bada┼ä historyczno-architektonicznych i o ich stosowaniu przy adaptacji obiekt├│w zabytkowych
    2. Maria Legut-Pintal, Pawe┼é Rajski - Podobne czy niepodobne ÔÇô uwagi na marginesie analizy formalnej obiekt├│w obronnych na podstawie numerycznych modeli terenu. Przyk┼éad grod├│w i zamk├│w z umocnieniami drewniano-ziemnymi na ┼Ül─ůsku, Polska
    3. Anna Chodkowska, Ma┼égorzata Chorowska - Wirtualna rekonstrukcja ┼Ťredniowiecznego zamku w Prudniku
    4. Pawe┼é Cembrzy┼äski - Przyczynek do studi├│w nad funkcj─ů zamk├│w w ┼Ťredniowiecznych miastach g├│rniczych Europy ┼Ürodkowej
    5. Przemys┼éaw Nocu┼ä - Zamek w Chudowie do ko┼äca XVI w. ÔÇô rozw├│j i przekszta┼écenia prywatnej siedziby g├│rno┼Ťl─ůskiej w ┼Ťwietle dotychczasowych bada┼ä
    6. Marek Świdrak - Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf autorstwa Valentina von Saebisch
    7. Wioletta Nowaczyk - Od wsi do miasta. Sob├│tka jako przyk┼éad rozplanowania ┼Ťredniowiecznego za┼éo┼╝enia targowego na ┼Ül─ůsku
    8. Tomasz A. Kastek - Pocz─ůtki obwarowa┼ä miejskich na Dolnym ┼Ül─ůsku w ┼Ťwietle najnowszych bada┼ä
    9. Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Pawe┼é R─Öbisz - Ko┼Ťci├│┼é NMP w Nowym Ko┼Ťciele na tle architektury sakralnej 1. po┼éowy XIII w.

Artykuły

Artur Kwa┼Ťniewski - Po co bada─ç ÔÇô jak bada─ç. Uwagi o metodyce wsp├│┼éczesnych bada┼ä historyczno-architektonicznych i o ich stosowaniu przy adaptacji obiekt├│w zabytkowych

doi:10.5277/arc190101

Artyku┼é po┼Ťwi─Öcony jest problematyce jako┼Ťci prowadzonych w Polsce bada┼ä historyczno-architektonicznych s┼éu┼╝─ůcych poznawaniu i warto┼Ťciowaniu budowli historycznych. Autor charakteryzuje dwa rodzaje prac: ÔÇ×poznawczeÔÇŁ ÔÇô prowadzone w ramach dzia┼éalno┼Ťci o┼Ťrodk├│w akademickich i poddane rygorom pracy naukowej, oraz ÔÇ×biznesoweÔÇŁ ÔÇô realizowane w ramach zlece┼ä komercyjnych na potrzeby konserwacji i adaptacji zabytk├│w, z rzadka weryfikowane przez ┼Ťrodowisko naukowe. Wskazuje na brak precyzyjnych regulacji prawnych obliguj─ůcych autor├│w prac do definiowania cel├│w, zakresu i metod pracy, do w┼éa┼Ťciwego sposobu prowadzenia studi├│w historycznych i dokumentowania prac terenowych, do obiektywizmu przy ustalaniu wniosk├│w konserwatorskich. Postuluj─ůc konieczno┼Ť─ç standaryzacji bada┼ä historyczno-architektonicznych, autor stawia za wz├│r instrukcje obowi─ůzuj─ůce w Republice Czeskiej ÔÇô usankcjonowane ministerialnymi certyfikatami i respektowane przez historyk├│w architektury i konserwator├│w podejmuj─ůcych prace przedprojektowe. Rozwi─ůzania czeskie oraz w┼éasne do┼Ťwiadczenia zawodowe pos┼éu┼╝y┼éy do sformu┼éowania metodologicznych wymog├│w odno┼Ťnie do zawarto┼Ťci i uk┼éadu tre┼Ťci raportu z bada┼ä. Postulowany standard obejmuje m.in. spos├│b dochodzenia do wniosk├│w konserwatorskich na drodze metodycznej analizy warto┼Ťci zabytkowych. W artykule autor wskazuje na kluczowe w badaniach historyczno-architektonicznych znaczenie poj─Öcia ÔÇ×kontekstÔÇŁ ÔÇô tylko poprzez rozpoznanie historycznych kontekst├│w budowli (spo┼éecznego, funkcjonalnego, krajobrazowego) mo┼╝na obja┼Ťni─ç genez─Ö i sens jej przemian, postrzega─ç obiekt budowlany w relacji z jego historycznym otoczeniem, zauwa┼╝a─ç og├│┼é warto┼Ťci zabytku.

Słowa kluczowe:
  •     badania-historyczno-architektoniczne
  •     metodologia
  •     ochrona-zabytk├│w
  • Pobierz artyku┼é

    Maria Legut-Pintal, Pawe┼é Rajski - Podobne czy niepodobne ÔÇô uwagi na marginesie analizy formalnej obiekt├│w obronnych na podstawie numerycznych modeli terenu. Przyk┼éad grod├│w i zamk├│w z umocnieniami drewniano-ziemnymi na ┼Ül─ůsku, Polska

    doi:10.5277/arc190102

    Artyku┼é powsta┼é w zwi─ůzku z realizacj─ů projektu ÔÇ×Od grodu do zamku ÔÇô nowe metody i perspektywy badawczeÔÇŁ. Jego celem by┼éo wykonanie dokumentacji (plan├│w warstwicowych, cieniowanych modeli reliefu, profili itp.) dla stanowisk archeologicznych o zachowanej formie terenowej z obszaru wojew├│dztwa dolno┼Ťl─ůskiego. Przy wykorzystaniu danych z lotniczego skanowania laserowego przygotowano opracowania dla 200 grod├│w, zamk├│w i fortyfikacji wczesnonowo┼╝ytnych ÔÇô ┼é─ůcznie blisko 1400 wizualizacji. Uzyskany materia┼é sta┼é si─Ö podstaw─ů do analiz, w tym rozwa┼╝a┼ä o mo┼╝liwo┼Ťci zaobserwowania grup obiekt├│w ÔÇ×podobnychÔÇŁ. Sta┼é si─Ö r├│wnie┼╝ pretekstem do dyskusji o mo┼╝liwo┼Ťci okre┼Ťlenia typowych form obiekt├│w dla poszczeg├│lnych okres├│w historycznych oraz zadania pyta┼ä o przyczyny zaobserwowanych podobie┼ästw i r├│┼╝nic. Pomimo ogranicze┼ä metody i s┼éabego stopnia rozpoznania wielu obiekt├│w wydaje si─Ö, ┼╝e uda┼éo si─Ö znale┼║─ç korelacje mi─Ödzy form─ů stanowisk (zarysem umocnie┼ä i ich profilem) a ich chronologi─ů.

    Słowa kluczowe:
  •     lidar
  •     zamki
  •     grody
  •     ┼Ťl─ůsk
  •     umocnienia-drewniano-ziemne
  • Pobierz artyku┼é

    Anna Chodkowska, Ma┼égorzata Chorowska - Wirtualna rekonstrukcja ┼Ťredniowiecznego zamku w Prudniku

    doi:10.5277/arc190103

    Powy┼╝szy artyku┼é ma na celu przedstawienie podstaw ┼║r├│d┼éowych oraz badawczych, na bazie kt├│rych opracowano wirtualn─ů rekonstrukcj─Ö zamku w Prudniku z prze┼éomu czas├│w ┼Ťredniowiecza i wczesnej nowo┼╝ytno┼Ťci. Powsta┼éy model jest wzorcem do stworzenia makiety. Ma ona da─ç wyobra┼╝enie o ca┼éo┼Ťci zabudowa┼ä zamkowych, z kt├│rych do dzi┼Ť przetrwa┼éa tylko wie┼╝a. W rozwa┼╝aniach prowadz─ůcych do odtworzenia przestrzennej formy architektonicznej autorki korzystaj─ů przede wszystkim z najstarszego znanego ┼║r├│d┼éa ikonograficznego ÔÇô rysunku Friedricha Bernharda Wernera ukazuj─ůcego zamek od strony p├│┼énocnego wschodu. Istotne w odtworzeniu wizerunku obiektu by┼éy tak┼╝e wyniki bada┼ä wykopaliskowych przeprowadzonych na terenie nieistniej─ůcych zabudowa┼ä. Zachowana wie┼╝a zamkowa pozwoli┼éa przybli┼╝y─ç pionowy wymiar za┼éo┼╝enia. W artykule om├│wiono tak┼╝e histori─Ö i lokalizacj─Ö obiektu.

    Słowa kluczowe:
  •     zamek
  •     wie┼╝a
  •     mur-obronny
  •     zesp├│┼é-bramny
  •     wirtualna-rekonstrukcja
  • Pobierz artyku┼é

    Pawe┼é Cembrzy┼äski - Przyczynek do studi├│w nad funkcj─ů zamk├│w w ┼Ťredniowiecznych miastach g├│rniczych Europy ┼Ürodkowej

    doi:10.5277/arc190104

    Ze ┼Ťredniowiecznymi miastami g├│rniczymi w Europie ┼Ürodkowej zwi─ůzane by┼éy zamki po┼éo┼╝one zar├│wno w ich obr─Öbie, jak i poza murami. Celem artyku┼éu jest wyja┼Ťnienie, jakie by┼éy zwi─ůzki tych zamk├│w z g├│rnictwem i czym r├│┼╝ni┼éy si─Ö od zamk├│w w miastach niezwi─ůzanych z g├│rnictwem. W artykule om├│wiono po┼éo┼╝enie, form─Ö i funkcje wybranych zamk├│w z o┼Ťrodk├│w g├│rniczych o r├│┼╝nej wielko┼Ťci. Zamki po┼éo┼╝one w obr─Öbie mur├│w, jak w Kutnej Horze, Wieliczce czy Bochni, odgrywa┼éy rol─Ö siedziby administracji, magazyn├│w i zak┼éad├│w rzemie┼Ťlniczych. Podobnie funkcjonowa┼é zamek w Kremnicy oraz po┼éo┼╝ony poza centrum zamek w Ba┼äskiej Szczawnicy. By┼éy to obiekty o zr├│┼╝nicowanej strukturze przestrzennej dostosowanej tak┼╝e do dzia┼éalno┼Ťci w ramach przedsi─Öbiorstwa g├│rniczego. Zwi─ůzki z g├│rnictwem s─ů trudniejsze do udowodnienia w przypadku zamk├│w po┼éo┼╝onych w oddaleniu od miasta, przede wszystkim sugeruje je przestrzenna relacja ze z┼éo┼╝ami. Wydaje si─Ö, ┼╝e takie zamki jak Edel┼ítein w Zlatych Horach, zamki w pobli┼╝u Ba┼äskiej Szczawnicy, Rokitnica ko┼éo Z┼éotoryi czy zamek Rabsztyn pod Olkuszem mia┼éy na celu ochron─Ö i kontrol─Ö obszar├│w g├│rniczych. Wszystkie te obiekty pe┼éni┼éy ponadto liczne funkcje niezwi─ůzane bezpo┼Ťrednio z g├│rnictwem.

    Słowa kluczowe:
  •     miasto-g├│rnicze
  •     zamek
  •     ┼Ťredniowiecze
  • Pobierz artyku┼é

    Przemys┼éaw Nocu┼ä - Zamek w Chudowie do ko┼äca XVI w. ÔÇô rozw├│j i przekszta┼écenia prywatnej siedziby g├│rno┼Ťl─ůskiej w ┼Ťwietle dotychczasowych bada┼ä

    doi:10.5277/arc190105

    W artykule przedstawione zosta┼éy najwa┼╝niejsze wyniki bada┼ä siedziby pa┼äskiej w Chudowie ko┼éo Gliwic (G├│rny ┼Ül─ůsk), prowadzonych na tym obiekcie od 2001 r. (przede wszystkim w zwi─ůzku z realizowan─ů w tym czasie cz─Ö┼Ťciow─ů rekonstrukcj─ů wczesnonowo┼╝ytnego zamku i adaptacj─ů jego wie┼╝y na cele muzealne). Wykonywane r├│wnolegle kwerendy archiwalne, obserwacje architektoniczne, a zw┼éaszcza prace archeologiczne pozwoli┼éy na rozpoznanie m.in. pozosta┼éo┼Ťci poprzedzaj─ůcej zamek murowany, a nieznanej wcze┼Ťniej, XV-wiecznej siedziby rodziny Chudowskich (formalnie wpisuj─ůcej si─Ö w horyzont p├│┼║no┼Ťredniowiecznych za┼éo┼╝e┼ä typu motte). W tek┼Ťcie przedstawiono ustalenia na temat planu, konstrukcji oraz podstaw datowania tego obiektu, jego funkcjonowania i destrukcji. Om├│wiono r├│wnie┼╝ wyniki bada┼ä w kwestii czasu budowy kamienno-ceglanego zamku wi─ůzanego z dzia┼éalno┼Ťci─ů Jana Giera┼étowskiego. Przedstawiono wcze┼Ťniejsze koncepcje na temat kszta┼étu i datowania tego za┼éo┼╝enia, kt├│re zweryfikowano w oparciu o rezultaty ostatnich prac archeologicznych. Szczeg├│┼éowej analizie poddano tak┼╝e zamkow─ů wie┼╝─Ö, kt├│rej stan zachowania umo┼╝liwi┼é okre┼Ťlenie jej pierwotnej formy (z czasu jej realizacji oko┼éo po┼éowy XVI w.) i funkcji. Przedstawione w tek┼Ťcie informacje pozwoli┼éy na ukazanie rozwoju siedziby obronnej w Chudowie w okresie od jej powstania w po┼éowie XV stulecia ÔÇô kiedy to funkcjonowa┼éa w postaci drewnianej wie┼╝y otoczonej palisad─ů ÔÇô do ko┼äca wieku XVI ÔÇô kiedy zrealizowane zosta┼éo renesansowe za┼éo┼╝enie (otoczone fos─ů), w kt├│rego sk┼éad wchodzi┼éa kamienno-ceglana wie┼╝a i trzy budynki wzniesione wok├│┼é niewielkiego centralnego dziedzi┼äca.

    Słowa kluczowe:
  •     zamek
  •     motte
  •     wie┼╝a
  •     dw├│r
  •     chud├│w
  • Pobierz artyku┼é

    Marek Świdrak - Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf autorstwa Valentina von Saebisch

    doi:10.5277/arc190106

    W artykule om├│wiono nieznany dotychczas rysunek autorstwa Valentina von Saebisch odnosz─ůcy si─Ö do zamku Gryf. Cho─ç rysunek nie jest datowany, to z pewno┼Ťci─ů powsta┼é na kr├│tko przed wybuchem wojny 30-letniej, dzi─Öki czemu stanowi niezwykle cenne ┼║r├│d┼éo wiedzy o przedmiotowej rezydencji. Rysunek ma podw├│jny charakter ÔÇô zawiera szczeg├│┼éow─ů inwentaryzacj─Ö zastanego wygl─ůdu zamku, a tak┼╝e przedstawia proponowan─ů wizj─Ö jego przebudowy. Korzystaj─ůc z inwentaryzacji, autor artyku┼éu koryguje dotychczasowe tezy dotycz─ůce wygl─ůdu zamku na pocz─ůtku XVII w. Ponadto tekst omawia zaproponowan─ů przebudow─Ö w kontek┼Ťcie wsp├│┼éczesnej jej architektury rezydencjonalnej na ┼Ül─ůsku, mecenatu Schaffgotsch├│w, a tak┼╝e tw├│rczo┼Ťci Valentina von Saebisch.

    Słowa kluczowe:
  •     architektura-nowo┼╝ytna
  •     architektura-rezydencjonalna
  •     fortyfikacje
  •     valentin-von-saebisch
  •     rysunek
  •     projekt-architektoniczny
  • Pobierz artyku┼é

    Wioletta Nowaczyk - Od wsi do miasta. Sob├│tka jako przyk┼éad rozplanowania ┼Ťredniowiecznego za┼éo┼╝enia targowego na ┼Ül─ůsku

    doi:10.5277/arc190107

    Artyku┼é po┼Ťwi─Öcony jest rozplanowaniu jednej z wcze┼Ťniejszych lokacji wiejskiej na ┼Ül─ůsku. By┼éa to jedna ze wsi b─Öd─ůcych w uposa┼╝eniu klasztoru kanonik├│w regu┼éy ┼Ťw. Augustyna. Na odtworzenie jej planu pozwoli┼éo prze┼Ťledzenie dotychczasowych wynik├│w bada┼ä historycznych, architektonicznych i archeologicznych. Istotna by┼éa analiza lokalizacji najstarszych zabudowa┼ä, dost─Öpnych map i materia┼é├│w ilustracyjnych. Przedstawiony w pracy plan Sob├│tki odzwierciedla za┼éo┼╝enie z 1. ─çwierci XIII w. Na jej uk┼éad mia┼éo wp┼éyw r├│wnie┼╝ ukszta┼étowanie terenu. ┬á┬á┬á Do wyznaczenia pierwotnych dzia┼éek autorka wykorzysta┼éa ├│wczesne jednostki miary. W ┼Ťredniowieczu wie┼Ť ta mia┼éa kszta┼ét trapezu. Zastosowano w niej szczeg├│lny model parcelacji. Dzia┼éki siedliskowe mia┼éy szeroko┼Ť─ç 1 sznura (47,1 m) i przypuszczaln─ů d┼éugo┼Ť─ç 2 sznur├│w. Uzyskany schemat wskazuje na jednorazow─ů akcj─Ö lokacyjn─ů i pomaga w zrozumieniu kompozycji wsi tamtego okresu. Miejscowo┼Ť─ç ta nale┼╝y do grupy za┼éo┼╝e┼ä starszego typu z wyd┼éu┼╝onym placem targowym. Uzyskanie przez Sob├│tk─Ö praw miejskich w 1399 r. nie wp┼éyn─Ö┼éo znacz─ůco na zmian─Ö jej zarysu i kierunku rozwoju.

    Słowa kluczowe:
  •     sob├│tka
  •     rozplanowanie
  •     ┼Ťredniowiecze
  •     jednostki-miar
  •     parcelacja
  • Pobierz artyku┼é

    Tomasz A. Kastek - Pocz─ůtki obwarowa┼ä miejskich na Dolnym ┼Ül─ůsku w ┼Ťwietle najnowszych bada┼ä

    doi:10.5277/arc190108

    W artykule uj─Öto problematyk─Ö najstarszych, XIII-wiecznych, obwarowa┼ä ziemnych odkrywanych we Wroc┼éawiu, G┼éogowie czy Namys┼éowie w po┬şstaci wa┼éu ziemno-piaszczysto-faszynowego wraz z fos─ů. Przedstawiono temat obwarowa┼ä ziemnych s┼éabo identyfikowanych w terenie, kt├│rych istnienie wi─ůza─ç mo┼╝na (lub nawet nale┼╝y) z najstarszymi lokacjami miejskimi. Wieloletnie badania archeologiczne i studyjne autora artyku┼éu, podczas kt├│rych odkrywane by┼éy pozosta┼éo┼Ťci wa┼é├│w ziemnych lewobrze┼╝nego Wroc┼éawia, ukazuj─ů istnienie analogicznych konstrukcji w innych miastach. Konstrukcja odkrywanych nasyp├│w ziemnych i fos oraz ich stratygrafia w stosunku do p├│┼║niejszych murowanych obwod├│w obronnych wskazuj─ů, ┼╝e by┼éy to konstrukcje, kt├│re w pierwszym etapie funkcjonowania stanowi┼éy granic─Ö nowo lokowanego miasta. W kolejnym etapie ich zagospodarowywania pojawia┼éa si─Ö drewniana palisada, cz─Östok├│┼é, kt├│re pe┼éni┼éy funkcj─Ö pierwszych obwarowa┼ä miejskich. Zdarza┼éy si─Ö miasta, w kt├│rych nigdy nie powsta┼é murowany obw├│d obronny poza samymi miejskimi bramami, jak np. w ┼Üwierzawie czy Kijowie.

    Słowa kluczowe:
  •     wroc┼éaw
  •     wa┼é
  •     fosa
  •     lokacja
  •     ┼Ťredniowiecze
  • Pobierz artyku┼é

    Grzegorz Biczak, Mateusz Rabiega, Pawe┼é R─Öbisz - Ko┼Ťci├│┼é NMP w Nowym Ko┼Ťciele na tle architektury sakralnej 1. po┼éowy XIII w.

    doi:10.5277/arc190109

    Tematem artyku┼éu jest ruina ko┼Ťcio┼éa w Nowym Ko┼Ťciele (wojew├│dztwo dolno┼Ťl─ůskie). W pracy por├│wnano stan obecny ko┼Ťcio┼éa ze stanem odnotowanym we wcze┼Ťniejszych badaniach wraz z ponownie odkrytym materia┼éem ikonograficznym z lat 1935ÔÇô1937, nieznanym powojennym badaczom obiektu. Materia┼é ten dostarczy┼é wielu nowych informacji dotycz─ůcych wygl─ůdu ko┼Ťcio┼éa i sta┼é si─Ö baz─ů do weryfkacji poprawno┼Ťci wysuni─Ötych wcze┼Ťniej wniosk├│w, jak r├│wnie┼╝ pozwoli┼é przeprowadzi─ç szerok─ů analiz─Ö kontekstu polegaj─ůc─ů na pr├│bach powi─ůzania architektury budynku z dzia┼éaj─ůcymi w tym czasie o┼Ťrodkami budownictwa p├│┼║noroma┼äskiego. Wyniki z wy┼╝ej wymienionych prac zosta┼éy zaprezentowane w artykule. Zinwentaryzowano ponadto zachowany detal architektoniczny i por├│wnano go ze stanem zachowania uwiecznionym na przedwojennych fotografiach. Kwerenda dost─Öpnych ┼║r├│de┼é pisanych i historiografii dotycz─ůcej okoliczno┼Ťci powstania ko┼Ťcio┼éa sta┼éa si─Ö z kolei podstaw─ů do u┼Ťci┼Ťlenia czasu wzniesienia budowli.

    Słowa kluczowe:
  •     nowy-ko┼Ťci├│┼é
  •     wiejski-ko┼Ťci├│┼é-parafialny
  •     ┼Ťredniowiecze
  •     portal
  • Pobierz artyku┼é