Numer 2(62)/2020

DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis tre艣ci

Spis tre艣ci

Otw贸rz spis tre艣ci

  1. Artyku艂y

    1. Albert Meyers - El Fuerte de Samaipata w szerszym kontek艣cie. Wprowadzenie
    2. Mariusz Zi贸艂kowski - El Fuerte de Samaipata w 艣wietle aktualnego stanu bada艅
    3. Jacek Ko艣ciuk, Mariusz Zi贸艂kowski, Bart艂omiej 膯mielewski, Delfor Ulloa Vidaurre - Projekt Samaipata 鈥 cel bada艅, metodologia i metody dokumentacji
    4. Jacek Ko艣ciuk, Bart艂omiej 膯mielewski, Ma艂gorzata Telesi艅ska, Anna Kubicka - Naziemne laserowe skanowanie 3D El Fuerte de Samaipata
    5. Bart艂omiej 膯mielewski, Izabela Wilczy艅ska, Ciechos艂aw Patrza艂ek, Jacek Ko艣ciuk - Cyfrowa fotogrametria bliskiego zasi臋gu El Fuerte de Samaipata
    6. Jacek Ko艣ciuk, Ma艂gorzata Telesi艅ska, Maciej Nisztuk, Marta Pakowska - Dokumentacja najwa偶niejszych petroglif贸w za pomoc膮 skanowania 艣wiat艂em strukturalnym oraz analiza najbardziej zniszczonych petroglif贸w metodami vPTM i vRTI
    7. Jacek Ko艣ciuk, Mariusz Zi贸艂kowski, Marta Pakowska - Dokumentacja najwa偶niejszych petroglif贸w za pomoc膮 skanowania 艣wiat艂em strukturalnym oraz analiza najbardziej zniszczonych petroglif贸w metodami vPTM i vRTI
    8. Janusz Kogut, Jacek Ko艣ciuk, Anna Kubicka - Interpretacja 艣lad贸w hipotetycznych 艣cian quincha w Samaipata
    9. Jacek Ko艣ciuk, Giuseppe Orefici, Mariusz Zi贸艂kowski, Anna Kubicka, Rosario Mu帽贸z Risolazo - Opis i analiza El Fuerte de Samaipata w 艣wietle nowych bada艅 oraz propozycja wzgl臋dnej chronologii jego g艂贸wnych element贸w
    10. Anna Kubicka, Jacek Ko艣ciuk - Okre艣lanie stopnia erozji i tempa rozprzestrzeniania si臋 porost贸w na skale Samaipata przez por贸wnanie wynik贸wskanowania laserowego 3D z dw贸ch r贸偶nych epok pomiarowych
    11. Wojciech Bartz, Jacek Ko艣ciuk, Maria G膮sior, Teresa Dziedzic - Analizy petrograficzne, mineralogiczne i klimatyczne oraz mapy ryzyka dla strategii konserwatorskiej
    12. Izabela Wilczy艅ska, Pawe艂 Bronis艂aw D膮bek, Bart艂omiej 膯mielewski, Jacek Ko艣ciuk - Integracja wynik贸w projektu na platformie GIS i jej wp艂yw na strategi臋 konserwatorsk膮

Artyku艂y

Albert Meyers - El Fuerte de Samaipata w szerszym kontek艣cie. Wprowadzenie

doi:10.37190/arc200202

Artyku艂 jest tekstem wprowadzaj膮cym do przedstawienia stanowiska El Fuerte de Samaipata jako wyj膮tkowego przyk艂adu dziedzictwa latynoskiego w Boliwii i omawia znaczenie bie偶膮cych bada艅 dla zachowania tego miejsca. Zar贸wno ryty naskalne, jak i sam膮 ska艂臋 nale偶y postrzega膰 艂膮cznie i rozpatrywa膰 w powi膮zaniu z pobliskimi reliktami architektonicznymi i ca艂ym krajobrazem. Zaprezentowano stan obecnej wiedzy na temat tego miejsca i jednocze艣nie podkre艣lono, jak podsumowano to we wpisie Samaipata na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO, 偶e skala i waga tych przyk艂ad贸w sztuki naskalnej nie ma swojego odpowiednika w obu Amerykach. W artykule por贸wnano Samaipata z niekt贸rymi przyk艂adami w Boliwii i Peru pod wzgl臋dem problem贸w zwi膮zanych z ochron膮 zabytk贸w. Nowe podej艣cie wykreowane przez polsk膮 misj臋 bada艅 nad architektur膮 i sztuk膮 naskaln膮 Samaipata jest dobrze uzasadnione metodami i metodologi膮 zastosowan膮 do jego kompleksowej dokumentacji.

S艂owa kluczowe:
  •     dziedzictwo-kulturowe
  •     sztuka-naskalna
  •     samaipata
  •     tiwanaku
  •     machu-picchu
  •     boliwia
  •     peru
  • Pobierz artyku艂

    Mariusz Zi贸艂kowski - El Fuerte de Samaipata w 艣wietle aktualnego stanu bada艅

    doi:10.37190/arc200203

    Samaipata, a 艣ci艣lej El Fuerte de Samaipata, to przedhiszpa艅skie stanowisko archeologiczne o powierzchni oko艂o 40 ha, po艂o偶one w Boliwii na wschodnich zboczach And贸w. W 1998 r. miejsce to ze wzgl臋du na swoje znaczenie artystyczne i historyczne zosta艂o wpisane na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO. 聽聽聽 Znaczenie El Fuerte de Samaipata i historia bada艅 tego wyj膮tkowego zespo艂u by艂y ju偶 przedmiotem licznych studi贸w. Ten tekst podsumowuje wyniki g艂贸wnych etap贸w prac na tym stanowisku, zw艂aszcza te dotycz膮ce samej ska艂y, od pierwszych informacji w 藕r贸d艂ach kolonialnych z XVI w. poczynaj膮c, po najbardziej aktualne opracowania boliwijskich i zagranicznych badaczy. Szczeg贸lny nacisk k艂adzie si臋 na dokumentacj臋 i programy ochrony petroglif贸w, kt贸rych stan zachowania pogarsza si臋 z powodu czynnik贸w 艣rodowiskowych i antropogenicznych.

    S艂owa kluczowe:
  •     samaipata
  •     boliwia
  •     sztuka-naskalna
  •     archeologia-andyjska
  •     lista-艣wiatowego-dziedzictwa-unesco
  • Pobierz artyku艂

    Jacek Ko艣ciuk, Mariusz Zi贸艂kowski, Bart艂omiej 膯mielewski, Delfor Ulloa Vidaurre - Projekt Samaipata 鈥 cel bada艅, metodologia i metody dokumentacji

    doi:10.37190/arc200204

    Przedstawiany projekt Samaipata dotyczy艂 jednego z najwa偶niejszych zabytk贸w Boliwii 鈥 El Fuerte de Samaipata, prekolumbijskiego stanowiska archeologicznego wpisanego na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO. W artykule opisano genez臋 projektu, powody podj臋cia tematu oraz jegog艂贸wne cele. Ponadto w skr贸cie opisano zastosowane w projekcie metody dokumentacyjno-pomiarowe i analityczne.

    S艂owa kluczowe:
  •     boliwia
  •     samaipata
  •     sztuka-naskalna
  •     lista-艣wiatowego-dziedzictwa-unesco
  •     teledetekcja
  • Pobierz artyku艂

    Jacek Ko艣ciuk, Bart艂omiej 膯mielewski, Ma艂gorzata Telesi艅ska, Anna Kubicka - Naziemne laserowe skanowanie 3D El Fuerte de Samaipata

    doi:10.37190/arc200205

    Artyku艂 dotyczy El Fuerte de Samaipata 鈥 jednego z najwa偶niejszych zabytk贸w Boliwii wpisanego na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO. Opisano aparatur臋 i oprogramowanie zastosowane w projekcie 鈥濨adania architektoniczne i kompleksowa dokumentacja stanowiska Samaipata (Fuerte de Samaipata/Boliwia) z Listy 艢wiatowego Dziedzictwa鈥, a tak偶e metodologi臋 przyj臋t膮 dla naziemnego skanowania laserowego (TLS). Wyja艣niono r贸wnie偶 wa偶n膮 rol臋, jak膮 w ca艂ym projekcie odgrywa TLS.

    S艂owa kluczowe:
  •     boliwia
  •     samaipata
  •     lista-艣wiatowego-dziedzictwa-unesco
  •     sztuka-naskalna
  •     laserowe-skanowanie-3d
  • Pobierz artyku艂

    Bart艂omiej 膯mielewski, Izabela Wilczy艅ska, Ciechos艂aw Patrza艂ek, Jacek Ko艣ciuk - Cyfrowa fotogrametria bliskiego zasi臋gu El Fuerte de Samaipata

    doi:10.37190/arc200206

    Wpisane na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO El Fuerte de Samaipata jest 艣wiadectwem bogatej, wielokulturowej, prekolumbijskiej historii rze藕bienia tej wielkiej piaskowcowej ska艂y. Opisano zastosowanie wielu sposob贸w precyzyjnej dokumentacji ca艂ej ska艂y, w tym klasyczne metody geodezyjne, nowoczesne pomiary w wysokiej rozdzielczo艣ci (naziemne skanowanie laserowe) i fotogrametri臋 bliskiego zasi臋gu. Fotogrametria bliskiego zasi臋gu jest technik膮 niskokosztow膮, a dostarczona przez ni膮 szczeg贸艂owa dokumentacja RGB pomaga w badaniach architektonicznych i archeologicznych. 聽聽聽 W artykule przedstawiono wyniki zastosowania fotogrametrii bliskiego zasi臋gu w r贸偶nych pasmach promieniowania elektromagnetycznego (widzialnym, podczerwonym i termicznym). Zastosowano kamery Sony ILCE-7RM2, Parrot Sequoia i Flir Tau2. Autorzy zebrali ponad 50 tysi臋cy obraz贸w RGB i ponad 27 tysi臋cy obraz贸w multispektralnych, co pomno偶one przez cztery rejestrowane pasma da艂o w sumie ponad 100 tysi臋cy pojedynczych obraz贸w do przetworzenia. Dane multispektralne i termiczne by艂y szczeg贸lnie przydatne przy opracowaniu map ryzyka w celach konserwatorskich.

    S艂owa kluczowe:
  •     fotogrametria
  •     samaipata
  •     dokumentacja-zabytk贸w
  •     sztuka-naskalna
  • Pobierz artyku艂

    Jacek Ko艣ciuk, Ma艂gorzata Telesi艅ska, Maciej Nisztuk, Marta Pakowska - Dokumentacja najwa偶niejszych petroglif贸w za pomoc膮 skanowania 艣wiat艂em strukturalnym oraz analiza najbardziej zniszczonych petroglif贸w metodami vPTM i vRTI

    doi:10.37190/arc200207

    El Fuerte de Samaipata to jeden z najwa偶niejszych zabytk贸w Boliwii wpisanych na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO. W artykule przedstawiono dwa sposoby dokumentacji, szczeg贸lnie istotne zar贸wno dla bada艅, jak i ochrony dziedzictwa kulturowego. Pierwszy obejmuje dobrze znane techniki cyfrowej fotogrametrii i skanowania 艣wiat艂em strukturalnym. Drugi dotyczy zastosowania technik polynomial texture mapping (PTM) oraz reflectance transformation imaging (RTI). Obie techniki s膮 wprawdzie stosowane ju偶 od pocz膮tku tego wieku, ale nowo艣ci膮 zaproponowan膮 przez autor贸w jest przeniesienie cz臋艣ci procesu zbierania danych ze 艣rodowiska fizycznego do przestrzeni wirtualnej. 聽聽聽 Mimo pewnych problem贸w technicznych, dzi臋ki wyeliminowaniu 偶mudnego i czasoch艂onnego etapu fotografowania w terenie przy u偶yciu dok艂adnie zdefiniowanych k膮t贸w o艣wietlenia, zaproponowana metoda okaza艂a si臋 bardzo wydajna, szczeg贸lnie w dokumentowaniu i interpretacji silnie zniszczonych przyk艂ad贸w ryt贸w naskalnych.

    S艂owa kluczowe:
  •     samaipata
  •     sztuka-naskalna
  •     lista-艣wiatowego-dziedzictwa-unesco
  •     ptm-i-rti
  •     skanowanie-3d
  • Pobierz artyku艂

    Jacek Ko艣ciuk, Mariusz Zi贸艂kowski, Marta Pakowska - Dokumentacja najwa偶niejszych petroglif贸w za pomoc膮 skanowania 艣wiat艂em strukturalnym oraz analiza najbardziej zniszczonych petroglif贸w metodami vPTM i vRTI

    doi:10.37190/arc200208

    Artyku艂 przedstawia badania kilku z najbardziej zniszczonych petroglif贸w z El Fuerte de Samaipata i jest cz臋艣ci膮 wi臋kszego projektu 鈥濨adania architektoniczne i kompleksowa dokumentacja stanowiska Samaipata (Fuerte de Samaipata/Boliwia) z Listy 艢wiatowego Dziedzictwa鈥. Badanie mia艂o trzy fazy: 1) poszukiwanie metod wizualizacji, kt贸re pozwoli艂yby zidentyfikowa膰 oryginaln膮 form臋 dzisiejszych nieczytelnych petroglif贸w, 2) okre艣lenie oryginalnego programu ikonograficznego poszczeg贸lnych ryt贸w, 3) poszukiwanie mo偶liwych analogii stylistycznych i formalnych w celu dopasowania programu ikonograficznego do szerszego kontekstu sztuki naskalnej w tej cz臋艣ci Ameryki Po艂udniowej. 聽聽聽 Ze wzgl臋du na ilo艣膰 dost臋pnego materia艂u i jego wielow膮tkowy charakter praca nie wyczerpuje tematu, ale jedynie 鈥 w oparciu o niekt贸re z najbardziej charakterystycznych przyk艂ad贸w 鈥 pokazuje metodologiczne i metodyczne aspekty badania silnie zniszczonych i nieczytelnych petroglif贸w.

    S艂owa kluczowe:
  •     samaipata
  •     sztuka-naskalna
  •     laserowe-skanowanie-3d
  •     skanowanie-艣wiat艂em-strukturalnym
  •     fotogrametria-cyfrowa
  • Pobierz artyku艂

    Janusz Kogut, Jacek Ko艣ciuk, Anna Kubicka - Interpretacja 艣lad贸w hipotetycznych 艣cian quincha w Samaipata

    doi:10.37190/arc200209

    El Fuerte de Samaipata jest stanowiskiem archeologicznym w Boliwii wpisanym na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO w 1998 r. Najbardziej charakterystyczn膮 cech膮 tego miejsca jest naturalna ska艂a, kt贸ra s艂u偶y艂a jako wak鈥檃 (艣wi臋te miejsce) dla kilku lokalnych kultur prehiszpa艅skich, wi臋c jej obecna forma jest wynikiem co najmniej 1200 lat rozwoju. 聽聽聽 Pod koniec XX w. i na pocz膮tku XXI Samaipata by艂a wszechstronnie badana i dokumentowana przez niemieckich uczonych. Ze wzgl臋du na post臋puj膮c膮 erozj臋 polski zesp贸艂 wykona艂 nowe pomiary, kt贸rych g艂贸wnym celem by艂a precyzyjna rejestracja zagro偶onych relikt贸w za pomoc膮 laserowego skanowania 3D. 聽聽聽 Wi臋kszo艣膰 dotychczas opublikowanych wynik贸w bada艅 na temat Samaipata koncentruje si臋 na z艂o偶onym zespole nisz i taras贸w, figuralnych i geometrycznych petroglif贸w, a tak偶e kana艂贸w i zbiornik贸w wodnych rze藕bionych w skale. D艂ugie rz臋dy ma艂ych okr膮g艂ych wywierconych otwor贸w przyci膮gaj膮 mniej uwagi naukowc贸w. S膮 one powszechnie kojarzone z pionowymi s艂upkami stosowanymi do tradycyjnych 艣cianek quincha. W膮tpliwo艣ci co do wytrzyma艂o艣ci 艣cianki quincha na ekstremalnie silne wiatry na szczycie ska艂y sk艂oni艂y autor贸w tego artyku艂u do przeprowadzenia komputerowych symulacji w celu wyja艣nienia tych zastrze偶e艅. Model 3D zosta艂 oparty na wynikach skanowania laserowego 3D, a sam膮 analiz臋 przeprowadzono z wykorzystaniem metody element贸w sko艅czonych (MES).

    S艂owa kluczowe:
  •     fuerte-de-samaipata
  •     boliwia
  •     sztuka-naskalna
  •     艣cianki-quincha
  •     modelowanie-numeryczne
  • Pobierz artyku艂

    Jacek Ko艣ciuk, Giuseppe Orefici, Mariusz Zi贸艂kowski, Anna Kubicka, Rosario Mu帽贸z Risolazo - Opis i analiza El Fuerte de Samaipata w 艣wietle nowych bada艅 oraz propozycja wzgl臋dnej chronologii jego g艂贸wnych element贸w

    doi:10.37190/arc200210

    W pracy opisano wyniki projektu dokumentuj膮cego El Fuerte de Samaipata, prehiszpa艅skie stanowisko archeologiczne w Boliwii wpisane na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO. Artyku艂 podsumowuje najnowsze obserwacje dotycz膮ce ryt贸w naskalnych w Samaipata, kt贸re powoli zanikaj膮 z powodu post臋puj膮cej erozji. Dzi臋ki nowoczesnym technologiom dokumentacji, skanowaniu laserowemu, skanowaniu 艣wiat艂em strukturalnym, cyfrowej fotogrametrii oraz zaawansowanej cyfrowej analizie obraz贸w i modeli 3D terenu wszystkie nadal widoczne 艣lady petroglif贸w, a tak偶eelement贸w 鈥瀉rchitektury鈥 takich jak tarasy, platformy, nisze i siedziska zosta艂y udokumentowane i opisane.

    S艂owa kluczowe:
  •     samaipata
  •     boliwia
  •     sztuka-naskalna
  •     archeologia-andyjska
  •     lista-艣wiatowego-dziedzictwa-unesco
  • Pobierz artyku艂

    Anna Kubicka, Jacek Ko艣ciuk - Okre艣lanie stopnia erozji i tempa rozprzestrzeniania si臋 porost贸w na skale Samaipata przez por贸wnanie wynik贸wskanowania laserowego 3D z dw贸ch r贸偶nych epok pomiarowych

    doi:10.37190/arc200211

    W artykule opisano mo偶liwo艣膰 zastosowania laserowego skanowania 3D z dw贸ch r贸偶nych epok pomiarowych do monitorowania stanu zabytku. Wykorzystano wyniki wykonanego przez University of Arkansas laserowego skanowania El Fuerte de Samaipata z 2006 r. oraz laserowego skanowania 3D z roku 2016 wykonanego przez Laboratorium Skanowania Laserowego 3D Politechniki Wroc艂awskiej. Om贸wiono wyniki i ograniczenia proponowanej metody.

    S艂owa kluczowe:
  •     el-fuerte-de-samaipata
  •     boliwia
  •     naziemne-skanowanie-laserowe
  •     cloud-to-cloud-comparison
  •     monitorowanie-stanu-zabytku
  • Pobierz artyku艂

    Wojciech Bartz, Jacek Ko艣ciuk, Maria G膮sior, Teresa Dziedzic - Analizy petrograficzne, mineralogiczne i klimatyczne oraz mapy ryzyka dla strategii konserwatorskiej

    doi:10.37190/arc200212

    El Fuerte de Samaipata to wpisane na List臋 艢wiatowego Dziedzictwa UNESCO prehiszpa艅skie stanowisko archeologiczne w Boliwii. Jego g艂贸wna cz臋艣膰 to ska艂a ze z艂o偶onym uk艂adem taras贸w, platform, zbiornik贸w wodnych, kana艂贸w i petroglif贸w. Szybko post臋puj膮ca erozja sprawia, 偶e petroglify staj膮 si臋 coraz mniej wyra藕ne, a niekt贸re nie s膮 ju偶 rozpoznawalne. G艂贸wnym tematem bada艅 jest wskazanie wszystkich czynnik贸w ryzyka sprzyjaj膮cych erozji oraz stworzenie map ryzyka identyfikuj膮cych najbardziej wra偶liwe obszary wymagaj膮ce natychmiastowej interwencji konserwatorskiej. Badania mineralogiczne i petrograficzne wskazuj膮, 偶e Samaipata to bogaty w kwarc, porowaty, dobrze posortowany piaskowiec, sklasyfikowany jako arenit kwarcowy lub arenit subarkozowy. Spoiwo sk艂ada si臋 z przerostu kwarcu i wszechobecnych, wype艂niaj膮cych pory agregat贸w hematytowo-gliniastych zawieraj膮cych nierozpr臋偶aj膮cy si臋 kaolinit, illit i rozszerzaj膮cy si臋 smektyt. Ska艂a wykazuje r贸偶ne etapy wietrzenia, od stosunkowo 艣wie偶ego do mocno zmienionego i mocno sp臋kanego. W por贸wnaniu ze 艣wie偶膮 ska艂膮 ta ostatnia ma cement wzbogacony w minera艂y ilaste i jest zubo偶ona w hematyt z powodu wietrzenia i rozpuszczenia fazy 偶elazono艣nej.

    S艂owa kluczowe:
  •     samaipata
  •     konserwacja
  •     klimatyczne-i-topograficzne-czynniki-ryzyka
  •     piaskowiec
  •     mineralogia
  • Pobierz artyku艂

    Izabela Wilczy艅ska, Pawe艂 Bronis艂aw D膮bek, Bart艂omiej 膯mielewski, Jacek Ko艣ciuk - Integracja wynik贸w projektu na platformie GIS i jej wp艂yw na strategi臋 konserwatorsk膮

    doi:10.37190/arc200213

    System informacji geograficznej (GIS) sta艂 si臋 bardzo popularnym i u偶ytecznym narz臋dziem do agregowania i przetwarzania danych przestrzennych. W niniejszym artykule przedstawiono implementacj臋 danych uzyskanych podczas sezon贸w bada艅 na stanowisku archeologicznym El Fuerte de Samaipata (Boliwia) oraz wyniki analizy danych na platformie GIS. Opr贸cz warstw tematycznych do ca艂ego systemu dodano opis sektor贸w i zabytk贸w archeologicznych. Zaimplementowane warstwy s膮 powi膮zane z ortoobrazami utworzonymi z naziemnego skanowania laserowego (TLS), fotogrametrii bliskiego zasi臋gu (w 艣wietle wizualnym, spektralnym i podczerwonym), surowych zdj臋膰 petroglif贸w, bardzo szczeg贸艂owego planu wektorowego, map ryzyka, nowego podzia艂u przestrzennego stanowiska, warstw opisowych oraz cyfrowego model terenu (DTM) opartego na wynikach TLS. Taki system przetwarzania danych z wdro偶onym DTM pozwala na analiz臋 sp艂ywu wody deszczowej i jej oddzia艂ywania na stanowisko archeologiczne. W zwi膮zku z tym w artykule przedstawiono badania niekt贸rych warunk贸w hydrologicznych ska艂y Samaipata. Badania s膮 cz臋艣ci膮 wi臋kszego projektu 鈥濨adania architektoniczne i kompleksowa dokumentacja stanowiska Samaipata (Fuerte de Samaipata/Boliwia) z Listy 艢wiatowego Dziedzictwa鈥. Wyniki tych prac rozpatrywane s膮 g艂贸wnie z punktu widzenia zalece艅 i strategii ochrony ska艂y. Te same aspekty mog膮 jednawp艂yn膮膰 na przysz艂e badania dotycz膮ce chronologii i przynale偶no艣ci kulturowej rze藕b skalnych Samaipata.

    S艂owa kluczowe:
  •     gis
  •     analizy-przestrzenne
  •     integracja-danych
  •     konserwacja-zabytk贸w
  •     hydrologia
  • Pobierz artyku艂