Numer 2(34)/2013

doi:10.37190/arc (doi:10.5277/arc)

Pobierz spis tre┼Ťci

Spis tre┼Ťci

Otw├│rz spis tre┼Ťci

  1. Artykuły

    1. Ma┼égorzata Chorowska, Piotr B┼éoniewski - Zamek Niesytno w P┼éoninie wed┼éug bada┼ä architektonicznych z lat 2011ÔÇô2012
    2. Henryk Brzozowski COr. - Srebrna architektura, czyli o tabernakulach barokowych zachowanych w granicach obecnej Rzeczpospolitej
    3. Agata Biele┼ä-Ratajczyk - Eduard Petzold ÔÇô tw├│rca malowniczych za┼éo┼╝e┼ä krajobrazowych
    4. Anna Szendi - Malarstwo pejza┼╝owe jako narz─Ödzie inspiracji dla sztuki ogrodowej XVIII i XIX w.
    5. Michał Pelczarski - O kształtowaniu konstrukcji dachu katowickiej hali Spodka. Rozważania z wywiadów z Profesorem Wacławem Zalewskim
    6. Anna Ba─ç - Laboratorium zr├│wnowa┼╝enia ÔÇô modelowy budynek uniwersytecki w Vancouver

Artykuły

Ma┼égorzata Chorowska, Piotr B┼éoniewski - Zamek Niesytno w P┼éoninie wed┼éug bada┼ä architektonicznych z lat 2011ÔÇô2012

doi:10.5277/arc130201

Najstarsz─ů faz─Ö zamku Niesytno w P┼éoninie, hipotetycznie datowan─ů na XIVÔÇôXV w., mo┼╝na okre┼Ťli─ç mianem skalnego zamku. By┼éo to nieregularne za┼éo┼╝enie z┼éo┼╝one z dw├│ch cz┼éon├│w. G├│rny zajmowa┼é wierzcho┼éek rozleg┼éego skalnego wypi─Ötrzenia i zamkni─Öty by┼é murem o esowatym przebiegu, rozpi─Ötym pomi─Ödzy dwiema ska┼éami. To tam znajdowa┼éa si─Ö jego cz─Ö┼Ť─ç mieszkalna. Dolny cz┼éon obejmowa┼é dziedziniec o nerkowatym planie, otoczony murem obronnym, po┼éo┼╝ony oko┼éo 10 m poni┼╝ej. Po stronie wschodniej mur dolnego cz┼éonu wspina┼é si─Ö na drug─ů kulminacj─Ö skaln─ů i zakr─Öca┼é na p├│┼énocny zach├│d, tworz─ůc na niej zaoblenie w typie baszty ┼éupinowej. By┼é to aktywny element obronny, kt├│ry strzeg┼é jedynego wej┼Ťcia na zamek. Prowadzi┼éo ono drewnianym pomostem, pokonuj─ůc wpierw kilkana┼Ťcie metr├│w r├│┼╝nicy poziomu terenu, a na ko┼äcu pr├│g o wysoko┼Ťci 4 m. Obok pierwotnej bramy odkryto te┼╝ relikty szczelinowego otworu strzelniczego. ┬á ┬áUnikatowym w skali Polski elementem II fazy zamku w P┼éoninie, datowanej na XV w., jest o┼Ťmioboczna, mieszkalna wie┼╝a z ostrzem, kryj─ůca w swym wn─Ötrzu dwie kondygnacje ciep┼éych izb. Stan─Ö┼éa ona na kulminacji skalnego zamku i zaj─Ö┼éa ca┼éy jego g├│rny cz┼éon. Poni┼╝ej wie┼╝y, po stronie zachodniej i p├│┼énocno-zachodniej, powsta┼é ca┼éy system mur├│w zabezpieczaj─ůcych doj┼Ťcie do niej, w tym mur p┼éaszczowy, szyja bramna i obwarowania dolnego dziedzi┼äca, kt├│ry zosta┼é dwukrotnie powi─Ökszony w stosunku do dziedzi┼äca z I fazy. Ostrze wie┼╝y skierowano na wsch├│d, chroni─ůc pierwotne wej┼Ťcie do zamku. Wie┼╝─Ö obiega┼éy dwa drewniane ganki bojowe (hurdycje). Jeden znajdowa┼é si─Ö na trzeciej kondygnacji, co odpowiada┼éo poziomowi dolnej ciep┼éej izby i obiega┼é j─ů z trzech stron ÔÇô od po┼éudnia, zachodu i p├│┼énocy. Po stronie po┼éudniowej rozszerza┼é si─Ö mocno, wchodz─ůc na niewielkie, wieloboczne plateau. G├│rna hurdycja znajdowa┼éa si─Ö na poziomie sz├│stej kondygnacji i by┼éa nadwieszona nad ostrzem wie┼╝y. Wej┼Ťcie do dolnej ciep┼éej izby, uj─Öte p├│┼ékolistym, kamiennym portalem, zlokalizowane by┼éo nad najbardziej strom─ů cz─Ö┼Ťci─ů g├│ry zamkowej i dost─Öpne z poziomu dolnego ganku. Kamienne ┼Ťciany obu izb by┼éy we wn─Ötrzu ob┼éo┼╝one drewnianymi balami, co zapewnia┼éo dobr─ů izolacyjno┼Ť─ç termiczn─ů. Tak┼╝e strop nad g├│rn─ů izb─ů mia┼é pu┼éap zbudowany z pe┼énych bali. ┬á ┬áW kolejnej rozbudowie zamku wzniesiono dwuskrzyd┼éowy budynek bramny, kt├│ry zapewni┼é lepsz─ů obronno┼Ť─ç i poprawi┼é warunki bytowe za┼éogi. Prze┼éom XV i XVI w. przyni├│s┼é znaczn─ů rozbudow─Ö mieszkalnej tkanki na zamku. Stary don┼╝on przesta┼é wystarcza─ç do wygodnego zamieszkiwania. Do budynku bramnego dostawiono du┼╝e, tr├│jkondygnacyjne skrzyd┼éo boczne. By┼éo ono oparte na wschodnim odcinku muru obronnego, a tak┼╝e na p├│┼énocnym zakolu tego muru. Pomimo budowy w 1545 r. renesansowego dworu na terenie dolnego zamku stary dom zamkowy by┼é nadal intensywnie u┼╝ywany, o czym ┼Ťwiadczy wbudowanie we┼ä piec├│w kafl owych i kuchni. W p├│┼║nym okresie nowo┼╝ytnym g├│rny zamek stopniowo traci┼é na znaczeniu na rzecz po┼éo┼╝onego tu┼╝ obok renesansowego pa┼éacu, kt├│ry w pe┼éni zaspokaja┼é potrzeby mieszkalne i reprezentacyjne. W XVIII w. o┼Ťmioboczna wie┼╝a z ostrzem z pewno┼Ťci─ů nie by┼éa ju┼╝ zamieszkiwana, a jej przekrycie pozostawa┼éo w stanie zaawansowanej ruiny.

Słowa kluczowe:
  •     zamek
  •     wie┼╝a-mieszkalna
  •     ciep┼éa-izba
  • Pobierz artyku┼é

    Henryk Brzozowski COr. - Srebrna architektura, czyli o tabernakulach barokowych zachowanych w granicach obecnej Rzeczpospolitej

    doi:10.5277/arc130202

    Artyku┼é omawia 15 tabernakul├│w barokowych zachowanych w granicach obecnej Polski. Z uwagi na zr├│┼╝nicowanie konstrukcyjne w przedstawionym zespole wyszczeg├│lniono dwie grupy. Do pierwszej nale┼╝─ů tabernakula sk┼éadaj─ůce si─Ö ze stela┼╝u drewnianego w ca┼éo┼Ťci ob┼éo┼╝onego blach─ů srebrn─ů albo blach─ů z innego metalu. W sk┼éad drugiej grupy wchodz─ů tabernakula z┼éo┼╝one z konstrukcji drewnianej i w jednym przypadku kamiennej, przystosowanej do ekspozycji zewn─Ötrznej, dekorowanej metalowymi plakietami i ornamentem. Zaprezentowane tabernakula wykonane s─ů w formie ma┼éej architektury, nawi─ůzuj─ůcej kszta┼étem do budowli sakralnych i wyst─Öpuj─ů w dw├│ch typach. Pierwszy typ reprezentuj─ů tabernakula jednokondygnacyjne i jednoosiowe zawieraj─ůce tylko repositorium, czyli miejsce na przechowywanie rezerwy eucharystycznej. Do drugiego typu nale┼╝─ů realizacje dwukondygnacyjne, z kt├│rych dolna mie┼Ťci repositorium, a g├│rna expositorium, czyli tron wystawienia dla Naj┼Ťwi─Ötszego Sakramentu. Poza nabo┼╝e┼ästwami z wystawieniem ┼Üwi─Ötej Hostii w miejscu tym ustawiano krzy┼╝. Wersje rozbudowane wszerz wyr├│┼╝niaj─ů si─Ö okaza┼éymi prz─Ös┼éami bocznymi bogato zdobionymi, przypominaj─ůcymi fasady ┼Ťwi─ůty┼ä b─ůd┼║ nastaw o┼étarzowych. Programy ikonograficzne tabernakul├│w ze wzgl─Ödu na ich funkcje koncentruj─ů si─Ö wok├│┼é tajemnicy Eucharystii. W znaczeniowym przes┼éaniu tabernakula odzwierciedlaj─ů nowy gr├│b Pa┼äski, Tron ┼üaski, Ark─Ö Przymierza, a tak┼╝e Namiot Spotkania. W okresie wzmo┼╝onego kwestionowania doktryny o obecno┼Ťci Chrystusa pod postaci─ů konsekrowanego chleba, tabernakula pe┼éni┼éy funkcj─Ö znaku wiary Ko┼Ťcio┼éa rzymskokatolickiego w prawdziw─ů, realn─ů i substancjaln─ů obecno┼Ť─ç Chrystusa w Sakramencie Eucharystii.

    Słowa kluczowe:
  •     eucharystia
  •     tabernakulum
  •     ┼Ťrodowisko-z┼éotnicze
  • Pobierz artyku┼é

    Agata Biele┼ä-Ratajczyk - Eduard Petzold ÔÇô tw├│rca malowniczych za┼éo┼╝e┼ä krajobrazowych

    doi:10.5277/arc130203

    Eduard Petzold by┼é XIX-wiecznym architektem krajobrazu, autorem licznych za┼éo┼╝e┼ä parkowych i ogrodowych, utrzymanych w nurcie malowniczym stylu krajobrazowego. Jego tw├│rczo┼Ť─ç, mimo jej warto┼Ťci, jest ma┼éo znana. Jego nazwisko najcz─Ö┼Ťciej kojarzy si─Ö z osob─ů ksi─Öcia Hermanna von P├╝ckler-Muskau, tw├│rcy Parku Mu┼╝akowskiego, gdzie Petzold uczy┼é si─Ö zawodu. Cho─ç ┼╝ycie zawodowe projektanta by┼éo przez wiele lat zwi─ůzane z tym w┼éa┼Ťnie parkiem, stworzy┼é on r├│wnie┼╝ wiele innych za┼éo┼╝e┼ä m.in. na terenie dzisiejszych Niemiec, Polski, Holandii, a tak┼╝e Austrii, Czech, Bu┼égarii i Turcji. W jego tw├│rczo┼Ťci odnale┼║─ç mo┼╝na zar├│wno projekty dla os├│b prywatnych (w tym za┼éo┼╝enia parkowe przy rezydencjach oraz ogrody przywillowe), jak i parki miejskie. Petzoldowi przypisuje si─Ö autorstwo a┼╝ 174 projekt├│w. Do tej pory potwierdzono realizacj─Ö oko┼éo 90 z nich. Wiele za┼éo┼╝e┼ä parkowych i ogrodowych Petzolda nie zosta┼éo do tej pory zbadanych. Dotyczy to szczeg├│lnie tych zlokalizowanych na terenie ┼Ül─ůska. Istnieje pilna potrzeba przeprowadzenia bada┼ä ┼Ťl─ůskiej tw├│rczo┼Ťci tego architekta krajobrazu, co pozwoli┼éoby na rewaloryzacj─Ö stworzonych przez niego za┼éo┼╝e┼ä oraz przywr├│cenie nale┼╝nego mu miejsca w dziejach sztuki ogrodowej.

    Słowa kluczowe:
  •     eduard-petzold
  •     styl-krajobrazowy
  •     malowniczo┼Ť─ç
  • Pobierz artyku┼é

    Anna Szendi - Malarstwo pejza┼╝owe jako narz─Ödzie inspiracji dla sztuki ogrodowej XVIII i XIX w.

    doi:10.5277/arc130204

    Wiek XVIII objawi┼é si─Ö w sztuce ogrodowej zami┼éowaniem do uk┼éad├│w swobodnych, kultem nieskr─Öpowanej przyrody, powrotem do natury. Tendencje te wyros┼éy na fundamencie przemian estetyczno-fi lozofi cznych, fascynacji kultur─ů antyku i Dalekiego Wschodu oraz malarstwem pejza┼╝owym, spe┼éniaj─ůcym idee mitu arkadyjskiego. Szczeg├│lnie wa┼╝nym aspektem opisywanego zjawiska by┼éa ewolucja roli krajobrazu w sztuce malarskiej, kt├│ra podnios┼éa go do rangi samodzielnego tematu i cho─ç traktowa┼éa go w spos├│b wyidealizowany, to jednak da┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç zwr├│cenia uwagi na jego naturalne pi─Ökno. Sceny z widok├│w Lorraina, Poussina oraz Rosy sta┼éy si─Ö wzorcem w kszta┼étowaniu ogrod├│w krajobrazowych. Powszechn─ů praktyk─ů sta┼éo si─Ö zapraszanie malarzy do wsp├│┼épracy przy zak┼éadaniu kompozycji ogrodowych b─ůd┼║ inspirowanie si─Ö ich dzie┼éami w celu uzyskania odpowiedniego efektu wizualnego w ogrodzie. Dzi─Öki temu powstawa┼éy za┼éo┼╝enia krajobrazowe o charakterze malowniczym, w kt├│rych mo┼╝na zaobserwowa─ç elementy zapo┼╝yczone z p┼é├│cien malarzy.

    Słowa kluczowe:
  •     malarstwo-pejza┼╝owe
  •     ogrody-krajobrazowe
  •     ikonografia
  • Pobierz artyku┼é

    Michał Pelczarski - O kształtowaniu konstrukcji dachu katowickiej hali Spodka. Rozważania z wywiadów z Profesorem Wacławem Zalewskim

    doi:10.5277/arc130205

    Powy┼╝szy artyku┼é po┼Ťwi─Öcony jest rozwa┼╝aniom na temat sposob├│w konstruowania ekonomicznych system├│w stropowych i dachowych w oparciu o analiz─Ö pracy ko┼éowej p┼éyty zginanej podpartej ci─ůgle na obwodzie. Spektakularnym rezultatem takich rozwa┼╝a┼ä jest pierwotna konstrukcja dachu hali Spodka zaproponowana przez prof. Wac┼éawa Zalewskiego, kt├│ra wnios┼éa do zestawu rozwi─ůza┼ä dost─Öpnych dla in┼╝ynier├│w i architekt├│w pierwsze rozwi─ůzanie z opatentowanej p├│┼║niej rodziny typu tensegrity. W artykule przedstawiono r├│wnie┼╝ schematy ostatecznie zastosowanego roz wi─ůzania konstrukcji dachu tego obiektu.

    Słowa kluczowe:
  •     spodek
  •     tensegrity
  •     praca-p┼éyty-ko┼éowej
  •     momenty-g┼é├│wne-r├│wnole┼╝nikowe
  • Pobierz artyku┼é

    Anna Ba─ç - Laboratorium zr├│wnowa┼╝enia ÔÇô modelowy budynek uniwersytecki w Vancouver

    doi:10.5277/arc130206

    Idea rozwoju, kt├│ry r├│wnowa┼╝y aspekty spo┼éeczne, ekonomiczne i ┼Ťrodowiskowe, wywiera znaczny wp┼éyw na wsp├│┼éczesn─ů architektur─Ö i prob le ma tyk─Ö projektowania architektonicznego. W wielu krajach, zw┼éaszcza wysokorozwini─Ötych obserwowa─ç mo┼╝na mod─Ö na zr├│wnowa┼╝enie. Objawia si─Ö ona m.in. poprzez wysoki poziom ┼Ťwiadomo┼Ťci spo┼éecznej na temat oddzia┼éywania cz┼éowieka na ┼Ťrodowisko naturalne. ┼Üwiadomo┼Ť─ç ta sprawia, ┼╝e poszukuje si─Ö takich rozwi─ůza┼ä projektowych i architektonicznych, kt├│re wywieraj─ů najmniejszy negatywny wp┼éyw na otoczenie. W artykule za warto opis zr├│wnowa┼╝onego budynku, kt├│ry powsta┼é na terenie Uniwersytetu British Columbia w Vancouver, na zachodnim wybrze┼╝u Kanady. Obiekt ten ma s┼éu┼╝y─ç jako budynek dydaktyczny, badawczy i demonstracyjny zarazem. Przyj─Öte w nim rozwi─ůzania dotycz─ůce gospodarki energi─ů i wod─ů oraz zastosowane rozwi─ůzania materia┼éowe i dotycz─ůce zieleni s─ů przyk┼éadem architektury o pozytywnym wp┼éywie na ┼Ťrodowisko i o cie ka wej koncepcji architektonicznej.

    Słowa kluczowe:
  •     architektura-zr├│wnowa┼╝ona
  •     budynek-demonstracyjny
  •     vancouver
  •     kanada
  • Pobierz artyku┼é