Numer 1(61)/2020

DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis tre艣ci

Spis tre艣ci

Otw贸rz spis tre艣ci

  1. Artyku艂y

    1. Marie Grima - Latarnia morska Tod Head. Konserwacja i restauracja obiektu techniki przez lata poddawanego modernizacji
    2. Gra莽a Filipe - Zabezpieczenie fabryki prochu w Vale de Milha莽os oraz konserwacja generatora pary i silnika parowego
    3. Ellie Swinbank - Gromadzenie i eksponowanie obiekt贸w zwi膮zanych z wydobyciem ropy naftowej i gazu z Morza P贸艂nocnego w National Museums Scotland
    4. Neil Meyers - Rola organizacji wolontariuszy w ochronie ruchomego dziedzictwa przemys艂owego w Australii
    5. Pieter Neirinckx, Marc Pinte - Rozw贸j Gandawy i wynikaj膮ce z niego nowe mo偶liwo艣ci dla dziedzictwa przemys艂owego i muzealnictwa
    6. Mateusz Grabowski, Bartosz M. Walczak - Stare elektrownie jako dziedzictwo przemys艂owe i wyzwanie adaptacyjne
    7. Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka - Rekonstrukcja i mo偶liwo艣ci adaptacji dworc贸w kolejowych na przyk艂adzie wybranych obiekt贸w z terenu Dolnego 艢l膮ska 鈥 wyniki analiz przeprowadzonych podczas warsztat贸w studenckich
    8. Piotr Gerber - Uwagi na temat ochrony historycznych obiekt贸w przemys艂owych. 艢l膮skie do艣wiadczenia
    9. Agnieszka Gryglewska - Mi臋dzy 鈥瀔oszarami czynszowymi鈥 a blokami mieszkalnymi. Architektura dom贸w urz臋dniczych sp贸艂dzielni mieszkaniowych we Wroc艂awiu na pocz膮tku XX w.
    10. Jakub Lewicki - Konserwacja zabytk贸w na Mazowszu wobec nowych wyzwa艅 i zmian teorii konserwatorskiej

Artyku艂y

Marie Grima - Latarnia morska Tod Head. Konserwacja i restauracja obiektu techniki przez lata poddawanego modernizacji

doi:10.37190/arc200102

Tematem artyku艂u jest proces konserwacji latarni morskiej Tod Head przeprowadzony na terenie magazynu National Museums Scotland. Latarnia Tod Head znajdowa艂a si臋 na wschodnim wybrze偶u Szkocji, na p贸艂noc od Edynburga. W 2011 r. rozebrano j膮 i wys艂ano do National Museums Collection Centre. Na pocz膮tku sprawdzono dokumentacj臋 techniczn膮 funkcjonuj膮cej latarni. Urz膮dzenie o艣wietlaj膮ce 鈥 kt贸re nazywa si臋 latarni膮 鈥 wykorzystuje soczewki Fresnela, zwane r贸wnie偶 soczewkami schodkowymi. Projekt latarni powsta艂 dzi臋ki wsp贸艂pracy szkockiego in偶yniera Dawida Alana Stevensona oraz gnomologa Augustina Henry-Lepaute鈥檃, wsp贸艂pracownika Augustina Fresnela. W pracy przedstawiono kr贸tk膮 histori臋 obiektu. W XX w. latarnia przesz艂a wiele zmian. 殴r贸d艂o 艣wiat艂a (latarni) zosta艂o zelektryfikowane, a mechanizm (obrotowy) zautomatyzowany. W artykule szczeg贸艂owo opisano operacje konserwatorskie i ponowne z艂o偶enie obiektu.

S艂owa kluczowe:
  •     latarnia-morska
  •     stevenson
  •     fresnel
  • Pobierz artyku艂

    Gra莽a Filipe - Zabezpieczenie fabryki prochu w Vale de Milha莽os oraz konserwacja generatora pary i silnika parowego

    doi:10.37190/arc200103

    Tematem artyku艂u jest fabryka czarnego prochu w Vale de Milha莽os w Portugalii jako przyk艂ad ochrony dziedzictwa postindustrialnego. Ukazano proces przekszta艂cenia czynnego zak艂adu produkcyjnego w muzeum. Produkcja za pomoc膮 maszyn parowych rozpocz臋艂a si臋 tam w 1896 r. Wykorzystywano innowacyjny system do przesy艂ania energii mechanicznej na odleg艂o艣膰 przez po艂膮czenie budynku centralnej si艂owni wa艂ami przesy艂owymi do o艣miu warsztat贸w produkcyjnych. Produkcja zasilana par膮 trwa艂a do 2001 r., kiedy Black Gunpowder Circuit wszed艂 w sk艂ad Seixal Municipal Ecomuseum pod zarz膮dem gminy Seixal. Mia艂o to na celu zachowanie dziedzictwa technicznego, w tym budynk贸w, maszyn produkcyjnych, wyposa偶enia i narz臋dzi dawnej fabryki. Co wa偶ne, zak艂ad zosta艂 zachowany na miejscu wraz z dzia艂aj膮c膮 maszyn膮 parow膮 obs艂ugiwan膮 przy wykorzystaniu wiedzy fachowej pracownik贸w fabryki. Wymaga艂o to wielu procedur technicznych, administracyjnych i zarz膮dzania dziedzictwem, w tym klasyfikacji dziedzictwa, zezwole艅 dotycz膮cych urz膮dze艅 ci艣nieniowych i urz膮dze艅 przemys艂owych (odnowienie licencji na takie urz膮dzenia uzgodnione z odpowiednimi organami administracji publicznej i gospodarki). W celu realizacji projektu rozwijano r贸wnie偶 partnerstwo z uniwersytetami i badaczami, w tym w ramach projektu IH4Future 鈥 Kultura materialna, kultura naukowa: dziedzictwo przemys艂owe w przysz艂o艣ci, w kt贸rego ramach specjali艣ci: historycy, muzealnicy, i konserwatorzy zbadali materialne zasoby dziedzictwa na terenie by艂ej fabryki, stosuj膮c wiele technik analitycznych. Badania te dostarczy艂y wiedzy na temat historii przemys艂u i rozwoju technologicznego fabryki prochu Vale de Milha莽os, kt贸ra to wspiera jej konserwacj臋 i rozw贸j jako muzeum.

    S艂owa kluczowe:
  •     vale-de-milha莽os
  •     fabryka-prochu
  •     dziedzictwo-przemys艂owe
  •     produkcja-pary
  •     silnik-parowy
  •     konserwacja-operacyjna
  • Pobierz artyku艂

    Ellie Swinbank - Gromadzenie i eksponowanie obiekt贸w zwi膮zanych z wydobyciem ropy naftowej i gazu z Morza P贸艂nocnego w National Museums Scotland

    doi:10.37190/arc200104

    Tematem artyku艂u s膮 zgromadzone w National Museums Scotland zabytki zwi膮zane z wydobyciem ropy naftowej i gazu z Morza P贸艂nocnego. Niegdy艣 wydobycie i przetw贸rstwo ropy naftowej i gazu by艂o wa偶n膮 ga艂臋zi膮 przemys艂u, istotn膮 dla ekonomii oraz debaty o niezawis艂o艣ci Szkocji. Teraz si臋 ko艅czy i przewiduje si臋, 偶e oko艂o roku 2040 jakie艣 470 instalacji pozostanie zamkni臋tych i zdemontowanych. W tym kontek艣cie niezwyk艂ego znaczenia nabiera kwestia zachowania obiekt贸w zwi膮zanych z przemys艂em wydobycia ropy naftowej. National Museums Scotland od lat zajmuje si臋 gromadzeniem i eksponowaniem tych zabytk贸w. Jedn膮 z najwi臋kszych zdobyczy Muzeum i prawdopodobnie najwi臋kszym wyzwaniem dla jego pracownik贸w jest ko艅c贸wka pochodni z platformy Murchison 鈥 wa偶膮ca blisko ton臋 i licz膮ca prawie 4 m wysoko艣ci. Ko艅c贸wka ta to nie tylko symbol przemys艂u 鈥 opowiada ona ludzk膮 histori臋, a towarzysz膮ca jej przej臋ciu dokumentacja audiowizualna, historia ustna, wizerunki i wpisy do ksi膮偶ki raportowej dokumentuj膮ce t臋 histori臋 pog艂臋biaj膮 potencja艂 wystawowy obiektu. Stanowi ona r贸wnie偶 punkt wyj艣cia dyskusji wok贸艂 wsp贸艂czesnych zbior贸w oraz przysz艂o艣ci zabytk贸w energii w Szkocji. Artyku艂 przedstawia znaczenie tego zabytku oraz prace zwi膮zane z jego zabezpieczeniem i ekspozycj膮.

    S艂owa kluczowe:
  •     ropa-naftowa
  •     likwidacja
  •     przemys艂
  •     muzeum
  •     kolekcja
  •     szkocja
  • Pobierz artyku艂

    Neil Meyers - Rola organizacji wolontariuszy w ochronie ruchomego dziedzictwa przemys艂owego w Australii

    doi:10.37190/arc200105

    W artykule przedstawiono zagadnienia zwi膮zane z aktualn膮 sytuacj膮 prawn膮 zabytkowych maszyn w Australii oraz kompetencjami, umiej臋tno艣ciami i zaanga偶owaniem os贸b (zar贸wno profesjonalist贸w, jak i amator贸w, wolontariuszy) zajmuj膮cych si臋 ich ochron膮. Przemys艂owe dziedzictwo Australii to na og贸艂 obiekty budowlane pozosta艂e po przemy艣le; wyposa偶enie produkcyjne najcz臋艣ciej zez艂omowano lub wywieziono. Autor omawia potrzeb臋 reformy legislacyjnej, aby umo偶liwi膰 spisanie i ochron臋 zabytkowych maszyn w spos贸b podobny do spisania i ochrony zabytkowych budynk贸w, w oparciu o ocen臋 ich warto艣ci i relacje z lokalnymi spo艂eczno艣ciami. Omawia tak偶e konieczno艣膰 ponownego przeanalizowania przez organizacje wolontariuszy zajmuj膮ce si臋 du偶ymi maszynami (big stuff) tego, co musz膮 one zrobi膰, aby pozyskiwa膰 fachowc贸w (zr贸偶nicowanych pod wzgl臋dem zawodu, wieku, zainteresowa艅 itd.) i wsp贸艂pracowa膰 z organami finansuj膮cymi ochron臋 w celu stworzenia zasad, kt贸re wzmocni膮 projekty zachowania dziedzictwa postindustrialnego.

    S艂owa kluczowe:
  •     australia
  •     dziedzictwo-przemys艂owe
  •     ruchome-dziedzictwo-kulturowe
  •     organizacje-wolontariackie
  •     konserwacja-maszyn
  • Pobierz artyku艂

    Pieter Neirinckx, Marc Pinte - Rozw贸j Gandawy i wynikaj膮ce z niego nowe mo偶liwo艣ci dla dziedzictwa przemys艂owego i muzealnictwa

    doi:10.37190/arc200106

    Tematem artyku艂u jest proces powstawania i roli postindustrialnego muzeum na dawnych terenach portowych Gandawy. Mimo 偶e Gandawa le偶y oko艂o 32 km od wybrze偶a, miasto jest prawdziwym morskim portem. Wybudowanie w latach 1823鈥1827 kana艂u Ghent鈥揟erneuzen stworzy艂o bezpo艣redni korytarz do Morza P贸艂nocnego. Od XIX w. w 艣redniowiecznym centrum miasta i wok贸艂 niego zacz臋艂y powstawa膰 wielkie fabryki tekstylne, tak 偶e pod koniec 2. po艂owy XIX w. Gandawa sta艂a si臋 najwa偶niejszym miastem przemys艂owym Flandrii. Trwa艂o to do kryzysu z roku 1970. W贸wczas produkcja tekstylna zosta艂a przeniesiona do kraj贸w o ni偶szych kosztach si艂y roboczej, budynki fabryk zosta艂y zburzone, pozosta艂y stare baseny portowe. Dzia艂alno艣膰 鈥瀙ortow膮鈥 przeniesiono na p贸艂noc od miasta, na tereny wzd艂u偶 kana艂u. Na opuszczonym terenie za艂o偶ono pierwsze Muzeum Archeologii Industrialnej. Obawiaj膮c si臋 potencjalnej utraty wa偶nego dziedzictwa przemys艂owego, niewielkie muzeum przej臋艂o du偶e maszyny parowe, a nawet portowe d藕wigi. Stopniowo zrozumiano, 偶e gromadzenie tych wielkich obiekt贸w przemys艂owych w warunkach muzealnych nie jest 艂atwe. Departament Planowania Miejskiego rozpocz膮艂 rewaloryzacj臋 XIX-wiecznego pasa przemys艂owego i terenu starego portu. Obecnie zachodzi tu integracja du偶ych obiekt贸w techniki (big stuff) z tkank膮 miejsk膮 i 偶yciem spo艂ecznym. Dziedzictwo portu jest podniesione do pe艂nienia funkcji no艣nika wizualnego i to偶samo艣ciowego, ze szczeg贸lnym skupieniem uwagi na d藕wigach portowych. Wsp贸艂praca mi臋dzy Departamentem Rozwoju Miejskiego a Muzeum Przemys艂u ofiarowuje temu drugiemu mo偶liwo艣膰 wyj艣cia poza mury muzeum, by przywr贸ci膰 du偶e obiekty przemys艂owe staremu portowi miasta.

    S艂owa kluczowe:
  •     przebudowa-miast
  •     dziedzictwo-przemys艂owe
  •     ruchome-dziedzictwo-kulturowe
  •     konserwacja-dziedzictwa
  • Pobierz artyku艂

    Mateusz Grabowski, Bartosz M. Walczak - Stare elektrownie jako dziedzictwo przemys艂owe i wyzwanie adaptacyjne

    doi:10.37190/arc200107

    Celem badania jest przedstawienie problem贸w w procesie adaptacji obiekt贸w poindustrialnych zwi膮zanych z infrastruktur膮 miejsk膮 oraz ich zale偶no艣ci ze strukturami miejskimi. W artykule autorzy udowadniaj膮, 偶e to technologia by艂a g艂贸wnym wyznacznikiem rozwi膮za艅 budowlanych i przestrzennych miast w analizowanym czasie. Problematyka ta jest 艣ci艣le powi膮zana z obecnie zachodz膮cymi procesami adaptacji i konserwacji poindustrialnego dziedzictwa architektonicznego. W badaniu por贸wnano le偶膮ce na terenie Polski XIX- i XX-wieczne kompleksy oraz budynki przemys艂owe, wykazuj膮ce du偶e podobie艅stwa pod wzgl臋dem struktury technicznej i sposobu funkcjonowania. Istotnym aspektem analizy by艂y uwarunkowania historyczne (zawirowania terytorialne i polityczne w naszym kraju w XIX i XX w.), relacje z urbanistyk膮 oraz obecny spos贸b funkcjonowania obiekt贸w miasta. Nawi膮zuj膮c do wsp贸艂czesnych i historycznych zjawisk wp艂ywaj膮cych na elektrowni臋 Karola Scheiblera w 艁odzi, elektrowni臋 Saturn w Czeladzi, elektrowni臋 na Powi艣lu w Warszawie, elektrownie EC1 i EC2 w 艁odzi oraz elektrowni臋 Szombierki w Bytomiu, pokazano czynniki maj膮ce wp艂yw na ich obecny spos贸b adaptacji, rozwi膮zania architektoniczne w procesie konserwacji oraz zachowania dziedzictwa poindustrialnego.

    S艂owa kluczowe:
  •     dziedzictwo-przemys艂owe
  •     adaptacja
  •     elektrownia
  • Pobierz artyku艂

    Aleksandra Kozaczek, Gabriela Wojciechowska, Maria Czarnecka, Agnieszka Nowicka - Rekonstrukcja i mo偶liwo艣ci adaptacji dworc贸w kolejowych na przyk艂adzie wybranych obiekt贸w z terenu Dolnego 艢l膮ska 鈥 wyniki analiz przeprowadzonych podczas warsztat贸w studenckich

    doi:10.37190/arc200108

    Na terenie Dolnego 艢l膮ska w okresie dynamicznego rozwoju kolejnictwa w XIX w. powsta艂y liczne obiekty zwi膮zane z infrastruktur膮 kolejow膮. Wybudowano wtedy budowle wyj膮tkowe pod wzgl臋dem architektonicznym oraz in偶ynieryjnym. Celem pracy jest ukazanie obiekt贸w zwi膮zanych z kolejnictwem na Dolnym 艢l膮sku, maj膮cych istotne walory architektoniczne, historyczne, kulturowe i krajobrazowe, a na skutek zaprzestania u偶ytkowania 鈥 niszczej膮cych i popadaj膮cych w ruin臋. Zamierzeniem autorek by艂o te偶 wskazanie potencjalnych 藕r贸de艂 inspiracji do rewitalizacji opisanych dworc贸w 鈥 przyk艂ad贸w adaptacji budynk贸w kolejowych do nowych zada艅. W artykule zaprezentowano rekonstrukcje wybranych dworc贸w w formie makiet architektonicznych. Szczeg贸艂owo zosta艂y om贸wione trzy obiekty reprezentuj膮ce r贸偶ne rozwi膮zania funkcjonalne i kubaturowe: Dworzec Marchijski we Wroc艂awiu, pierwszy dworzec w Jaworzynie 艢l膮skiej oraz stacja kolejowa w 呕ela藕nie. Ich rekonstrukcje zosta艂y wykonane na podstawie archiwali贸w (odtworzenie pierwotnego wygl膮du obiektu na podstawie archiwalnej dokumentacji budowlanej, rycin, fotografii) oraz opracowa艅 naukowych i kart ewidencyjnych zabytk贸w. Istotnym zadaniem publikacji by艂o pokazanie wybranych za艂o偶e艅 kolejowych w dobie ich 艣wietno艣ci oraz skonfrontowanie ze stanem obecnym.

    S艂owa kluczowe:
  •     dworce-kolejowe
  •     dolny-艣l膮sk
  •     makieta
  • Pobierz artyku艂

    Piotr Gerber - Uwagi na temat ochrony historycznych obiekt贸w przemys艂owych. 艢l膮skie do艣wiadczenia

    doi:10.37190/arc200109

    Ochrona dziedzictwa przemys艂owego jest wa偶nym spo艂ecznym zadaniem. Proces zachowania zabytk贸w techniki wymaga wiedzy i do艣wiadczenia z r贸偶nych dziedzin obejmuj膮cych specyfik臋 chronionego zabytku.聽 聽聽聽 W artykule przedstawiono kryteria stosowane przy ocenie warto艣ci zabytku techniki. Na podstawie bada艅 usystematyzowano modele post臋powania przy ochronie i ponownym u偶ytkowaniu historycznych obiekt贸w przemys艂owych. Om贸wiono zasady obowi膮zuj膮ce przy podejmowaniu decyzji o przystosowaniu zabytk贸w techniki do nowych funkcji. Zaprezentowane rozwi膮zania zilustrowano przyk艂adami projekt贸w ochrony i u偶ytkowania du偶ych zabytkowych obiekt贸w przemys艂owych zrealizowanymi przez Fundacj臋 Ochrony Dziedzictwa Przemys艂owego 艢l膮ska.

    S艂owa kluczowe:
  •     ochrona-zabytk贸w
  •     ochrona-dziedzictwa-przemys艂owego
  •     historia-techniki
  •     dolny-艣l膮sk
  • Pobierz artyku艂

    Agnieszka Gryglewska - Mi臋dzy 鈥瀔oszarami czynszowymi鈥 a blokami mieszkalnymi. Architektura dom贸w urz臋dniczych sp贸艂dzielni mieszkaniowych we Wroc艂awiu na pocz膮tku XX w.

    doi:10.37190/arc200110

    Tematem artyku艂u jest architektura dom贸w Towarzystwa Mieszkaniowego Urz臋dnik贸w (Beamten-Wohnungsverein zu Breslau eGmbH) oraz Towarzystwa Mieszkaniowego Miejskich Urz臋dnik贸w i Nauczycieli (Wohnungsverein st盲dtischer Beamten und Lehrer zu Breslau eGmbH) 鈥 najstarszych i najwi臋kszych we Wroc艂awiu przed I wojn膮 艣wiatow膮 sp贸艂dzielni, kt贸rych celem by艂o dostarczenie zdrowych, solidnie wykonanych, nowocze艣nie wyposa偶onych mieszka艅, o czynszach konkurencyjnych dla budownictwa komercyjnego. Zbadanie zachowanej dokumentacji archiwalnej pozwoli艂o na rozpoznanie uwarunkowa艅 prawnych ich powstania oraz dzia艂alno艣ci inwestycyjnej, jak wyb贸r i zakup terenu, finansowanie przedsi臋wzi臋cia, spos贸b wykonania projekt贸w, ich autorstwo i organizacja budowy. W opracowaniu zosta艂a om贸wiona architektura o艣miu zespo艂贸w budynk贸w sp贸艂dzielczych wraz z ich otoczeniem, kameralnymi ogrodami i placami zabaw na dziedzi艅cach. Domy wznoszone w tradycyjnej zabudowie obrze偶nej wyr贸偶nia艂y si臋 spo艣r贸d s膮siednich kamienic czynszowych prostot膮 bry艂y i dekoracji elewacji. Ju偶 wtedy mo偶na by艂o dostrzec tendencj臋 do ujednolicania planu i elewacji d艂ugich budynk贸w z kilkoma klatkami schodowymi, co prowadzi艂o do powstania pierwszych dom贸w typu 鈥瀊lok贸w mieszkalnych鈥. W artykule przeanalizowano spos贸b kszta艂towania mieszka艅, ich rozplanowania, podzia艂u funkcjonalnego, wielko艣ci, udogodnie艅 technicznych oraz wsp贸lnego zaplecza gospodarczego, odpowiadaj膮cych wymaganiom sp贸艂dzielc贸w i wsp贸艂czesnym tendencjom reformatorskim, kt贸re znajd膮 swoj膮 kontynuacj臋 w budownictwie mieszkaniowym w czasach Republiki Weimarskiej.

    S艂owa kluczowe:
  •     sp贸艂dzielnie-mieszkaniowe
  •     architektura-oko艂o-1900-r.
  •     wroc艂aw
  •     niemcy
  • Pobierz artyku艂

    Jakub Lewicki - Konserwacja zabytk贸w na Mazowszu wobec nowych wyzwa艅 i zmian teorii konserwatorskiej

    doi:10.37190/arc200111

    W tek艣cie przedstawiono dzia艂ania konserwatorskie na Mazowszu. Om贸wiono prace podejmowane przy najwa偶niejszych grupach zabytk贸w: zabudowie miejscowo艣ci uzdrowiskowych, architekturze drewnianej, militarnej, kolejowej. Przedstawiono tak偶e dzia艂ania na rzecz ochrony i promocji architektury 艣redniowiecznej i nowo偶ytnej i prace podejmowane w kierunku okre艣lenia zasobu i wypracowania zasad ochrony architektury modernistycznej. Wskazano, 偶e mimo narzuconych prawnie ogranicze艅 wojew贸dzki konserwator zabytk贸w mo偶e by膰 aktywnym uczestnikiem systemu ochrony zabytk贸w oraz wykonawc膮 polityki pa艅stwa dotycz膮cym narodowego dziedzictwa. Mo偶e te偶 bardzo sprawnie 艂膮czy膰 zr贸wnowa偶ony rozw贸j z ochron膮 konserwatorsk膮 oraz z przystosowaniem ich do zmieniaj膮cych si臋 potrzeb 偶ycia.

    S艂owa kluczowe:
  •     zabytki
  •     mazowsze
  •     wojew贸dzki-urz膮d-konserwatorski
  •     warszawa
  • Pobierz artyku艂